អកុសលបទំ

ធម្មុទ្ទេសវារោ

បឋមចិត្តកថាវណ្ណនា

៣៦៥. កុសលេ វុត្តនយំ អនុគន្ត្វា យថានុរូបំ វេទិតព្ពតាយ ‘‘វុត្តនយេនា’’តិ អាហ. គន្តព្ពាភាវតោតិ ពុជ្ឈិតព្ពាភាវតោ. ទិដ្ឋិយា គតមត្តន្តិ ទិដ្ឋិយា គតិមត្តំ គហណមត្តំ. អាសន្នការណត្តា អយោនិសោមនសិការស្ស វិសុំ គហណំ ឯកន្តការណត្តា ច. សតិសំវរោតិ ឥធ សីតាទីហិ ផុដ្ឋស្ស អប្បមជ្ជនំ ខមនំ ទដ្ឋព្ពំ. បហានសំវរោតិ វីរិយសំវរោ.

អស្សាទទស្សនន្តិ អស្សាទទិដ្ឋិ. ផលដ្ឋេន បច្ចុបដ្ឋានេន អសម្មាបដិបត្តិបច្ចុបដ្ឋានោមោហោ, សម្មាបដិបត្តិបដិបក្ខភាវគ្គហណាការោ វា. សព្ពស្ស លោភស្ស អភិជ្ឈាភាវេ សតិបិ វិសេសយុត្តាយ អភិជ្ឈាយ កម្មបថប្បត្តាយ ឥធុប្បជ្ជមានាយ លក្ខណាទិំ ទស្សេតុំ ‘‘សា បរសម្បត្តីន’’ន្តិអាទិមាហ. អត្តនោ បរិណាមនស្ស បុរេចារិកា តណ្ហាភិរតិ អភិរតិ.

អនុបបរិក្ខា មោហោ. មោហវសេន ហិ ទិដ្ឋិវសេន វា អវត្ថុស្មិំ សានុនយោ អធិមោក្ខោ ឧប្បជ្ជតីតិ. អសតិយចិត្តេតិ អហិរិកាទីហិ អារក្ខរហិតចិត្តេ. សតិរហិតត្តា សតិបដិបក្ខត្តា ចាតិ ឯតេន សតិរហិតា សតិបដិបក្ខា ច អកុសលា ខន្ធា ឯវ មិច្ឆាសតីតិ ទស្សេតិ. តេ បន ឧបនាហាទិប្បវត្តិយំ ចិរកតាទិសល្លក្ខណេ បដុសញ្ញាសម្បយុត្តា ទដ្ឋព្ពា. សទរថាទិភាវោ អវិសេសេន កិលេសសម្បយោគតោ វុត្តោ លហុតាទិឯកន្តបដិបក្ខានំ ថិនមិទ្ធាទីនំ កេសញ្ចិ ឥធ អភាវា. អវូបសមោតិ អសន្និសិន្នសព្ភាវមាហ. អនវដ្ឋានរសន្តិ ចលនកិច្ចំ. ចេតសោ អវូបសមេតិ និប្ផាទេតព្ពេ បយោជនេ ភុម្មំ, អវូបសមបច្ចយភូតំ អារម្មណំ វា ‘‘អវូបសមោ’’តិ វុត្តំ.

ធម្មុទ្ទេសវារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និទ្ទេសវារកថាវណ្ណនា

៣៧៧. សហជាតធម្មេសុ អកម្បនំ ន កោសជ្ជេសុ អកម្បនំ វិយ តប្បដិបក្ខភាវតោ ទដ្ឋព្ពំ, តំតំបាបកិរិយាយ ឧស្សហនវសេន បន ថិរតា តត្ថ អកម្បនំ.

៣៨១. ទិដ្ឋិយា វិរូបំ ផន្ទិតន្តិ តថា តថា សស្សតាទិវសេន បវត្តា ទិដ្ឋិ ឯវ វុច្ចតិ. តរន្តីតិ តិត្ថេ វិយ បិលវន្តិ. វិបរិយេសតោតិ វត្ថុស្ស វិបរីតតោ.

៣៩០. សភាវបដិច្ឆាទនវសេន បកតិអត្តាទិអសន្តគហណស្ស អនិច្ចាទីនំ និច្ចាទិវិសមគហណស្ស ច សញ្ញាទិវិបរិយេសស្ស និស្សយត្តា ‘‘អសន្តំ អសមញ្ច ពុជ្ឈតី’’តិ វុត្តំ.

ទុតិយចិត្តវណ្ណនា

៣៩៩. កិញ្ចាបិ…បេ… បរាមសន្តស្ស ឧប្បជ្ជតីតិ បុរិមចិត្តេន អវិសេសំ ទស្សេតិ. អនុស្សាហនាវសីទនភាវេន សំហតភាវោ ថិនំ.

តតិយចិត្តវណ្ណនា

៤០០. ឥធ មានេន សទ្ធិំ បញ្ច អបណ្ណកង្គានីតិ អវិរជ្ឈនកង្គានិ ឧប្បត្តិអរហង្គានិ ហោន្តីតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. មានស្ស អនិយតត្តា ន និយតយេវាបនកាតិ. បដ្ឋានេ ហិ ‘‘សំយោជនំ ធម្មំ បដិច្ច សំយោជនោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា’’តិ (បដ្ឋា. ៣.៤.១) ឯត្ថ ‘‘ចតុក្ខត្តុំ កាមរាគេន តិក្ខត្តុំ បដិឃេន ច មានោ វិចិកិច្ឆា ភវរាគោ តយោបេតេ សកទាគាមិនោ សំយោជនានំ សំយោជនេហិ ទសវិធា យោជនា’’តិ ទស្សិតាយ ទសវិធាយ យោជនាយ ‘‘កាមរាគសំយោជនំ បដិច្ច មានសំយោជនំ អវិជ្ជាសំយោជន’’ន្តិ វត្វា ‘‘កាមរាគសំយោជនំ បដិច្ច អវិជ្ជាសំយោជន’’ន្តិ ‘‘មានសំយោជនំ បដិច្ច ភវរាគសំយោជនំ អវិជ្ជាសំយោជន’’ន្តិ ច វត្វា ‘‘ភវរាគសំយោជនំ បដិច្ច អវិជ្ជាសំយោជន’’ន្តិ វុត្តាហិ យោជនាហិ មានស្ស អនិយតភាវោ បកាសិតោ, តថា កិលេសទុកេបិ. ឥធ ច វក្ខតិ ‘‘ទសវិធា សំយោជនានំ យោជនា, តថា ទសវិធា កិលេសាន’’ន្តិ ច. ឧន្នមនវសេនេវ សម្បគ្គហរសោ, ន វីរិយំ វិយ តំតំកិច្ចសាធនេ អព្ភុស្សាហនវសេន. ឱមានស្សបិ អត្តានំ អវំកត្វា គហណំ សម្បគ្គហោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

ចតុត្ថចិត្តវណ្ណនា

៤០២. បរិហរណត្ថំ វិក្ខិត្តា ហុត្វា ឧស្សាហំ ជនេន្តា ‘‘បរិហរណត្ថំ សឧស្សាហា’’តិ វុត្តា, តេសំ.

នវមចិត្តវណ្ណនា

៤១៣. វិសប្បនអនិដ្ឋរូបសមុដ្ឋានវសេន អត្តនោ បវត្តិអាការវសេន ច វិសប្បនរសោ. ទោសោ ឧបយោគផលេសុ អនិដ្ឋត្តា វិសសំសដ្ឋបូតិមុត្តំ វិយ ទដ្ឋព្ពោ. អនភិរតិរសាតិ ឯវំបការេសុ បដិក្ខេបេន រសវចនេសុ តំតំបដិបក្ខកិច្ចគហណំ ទដ្ឋព្ពំ. កដុកាការគតិ កដុកញ្ចុកតា, អត្តសម្បត្តិ អាវាសាទិ, បរាយត្តតាយ ទាសព្យំ វិយ ទដ្ឋព្ពំ. យថា ហិ ទាសព្យេ សតិ ទាសោ បរាយត្តោ ហោតិ, ឯវំ កុក្កុច្ចេ សតិ តំសមង្គី. ន ហិ សោ អត្តនោ ធម្មតាយ បវត្តិតុំ សក្កោតិ កុសលេតិ. អថ វា កតាកតាកុសលកុសលានុសោចនេ អាយត្តតាយ តទុភយវសេន កុក្កុច្ចេន តំសមង្គី ហោតីតិ ទាសព្យំ វិយ តំ ហោតិ.

៤១៨. វិរុទ្ធាការោតិ វិរុទ្ធស្ស បុគ្គលស្ស, ចិត្តស្ស វា អាការោ វិរុទ្ធភាវោ. តេន វិរុជ្ឈនំ វិរោធោតិ ទស្សេតិ. វចនន្តិ ឯតំ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. សព្ពមេវ ហិ កិច្ចំ ឯតេន ករិយមានំ សុរោបិតំ សុជនិតំ ន ហោតីតិ. រោបសទ្ទវចនត្ថមេវ កេចិ វណ្ណេន្តិ. តំ អប្បមាណន្តិ កោធស្ស តថាបវត្តនសភាវាភាវា អញ្ញេន កេនចិ ការណេន បរិបុណ្ណតា សិយាតិ សន្ធាយ វុត្តំ.

ឯកាទសមចិត្តវណ្ណនា

៤២២. វិគតា ចិកិច្ឆាតិ ចិកិច្ឆិតុំ ទុក្ករតាយ វុត្តំ, ន សព្ពថា ចិកិច្ឆាភាវា វិចិកិច្ឆាយាតិ តទត្ថំ ទស្សេតិ.

៤២៤. និច្ឆយាភាវា អសណ្ឋហនតោ ចេតសោ បវត្តិបច្ចយមត្តតាយ ‘‘បវត្តិដ្ឋិតិមត្ត’’ន្តិ វុត្តំ.

៤២៥. ឯកំ អាការំ គន្តុំ អសមត្ថតាយ អត្តនោ អាមុខំ សប្បនតោ ឱសក្កតិ.

ទ្វាទសមចិត្តវណ្ណនា

៤២៩. ឧទ្ធច្ចំ អត្តនោ គហិតាការេ ឯវ ឋត្វា ភមតីតិ ឯការម្មណស្មិំយេវ វិប្ផន្ទនំ ហោតិ. វិចិកិច្ឆា បន យទិបិ រូបាទីសុ ឯកស្មិញ្ញេវារម្មណេ ឧប្បជ្ជតិ, តថាបិ ‘‘ឯវំ នុ ខោ, ឥទំ នុ ខោ’’តិ ឧប្បជ្ជមានា ‘‘ននុ ខោ, អញ្ញំ នុ ខោ’’តិ អញ្ញំ គហេតព្ពាការំ អបេក្ខតីតិ នានារម្មណេ ចលនំ ហោតិ.

‘‘ឯវំសម្បទមិទំ វេទិតព្ព’’ន្តិ ឯត្តាវតា ឥមស្មិំ ចិត្តទ្វយេ វុត្តបកិណ្ណកំ ទស្សេត្វា ទ្វាទសសុ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពេសុបី’’តិអាទិមាហ. កុសលេសុបិ អារម្មណាធិបតិំ អនុទ្ធរិត្វា សហជាតាធិបតិនោ ឯវ ឧទ្ធដត្តា ឥធាបិ សោ ឯវ ឧទ្ធរិតព្ពោ សិយាតិ ‘‘សហជាតាធិបតិ លព្ភមានោបិ ន ឧទ្ធដោ’’តិ វុត្តំ នារម្មណាធិបតិនោ អលព្ភមានត្តា. សោបិ ហិ អដ្ឋសុ លោភសហគតេសុ លព្ភតីតិ. សេសោបីតិ វីមំសតោ អញ្ញោបិ សហជាតាធិបតិ នត្ថិ, យោ ឧទ្ធរិតព្ពោ សិយា. អារម្មណាធិបតិម្ហិ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. កញ្ចិ ធម្មន្តិ ឆន្ទាទីសុ ឯកម្បិ សហជាតំ. កុសលត្តិកេ តាវ បដិច្ចវារាទីសុ ‘‘ន ហេតុបច្ចយា អធិបតិបច្ចយា’’តិ ឯកស្សបិ បញ្ហស្ស អនុទ្ធដត្តា បដ្ឋានេ បដិសិទ្ធតា វេទិតព្ពា. អញ្ញថា ហិ ‘‘អកុសលំ ធម្មំ បដិច្ច អកុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ន ហេតុបច្ចយា អធិបតិបច្ចយា’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៨៦) ឯតស្ស វសេន ‘‘ឯក’’ន្តិ វត្តព្ពំ សិយា.

ទស្សនេន បហាតព្ពាភាវតោតិ ទស្សនេន បហាតព្ពស្ស អភាវតោ, ទស្សនេន បហាតព្ពេសុ វា អភាវតោ. ឯតេន បដិសន្ធិអនាកឌ្ឍនតោ ទស្សនេន បហាតព្ពេសុ អនាគមនន្តិ តត្ថ អនាគមនេន បដិសន្ធិអនាកឌ្ឍនំ សាធេតិ. អនាកឌ្ឍនតោ អនាគមនំ បន សាធេតុំ ‘‘តេសុ ហី’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថេវ បដិសន្ធិទានំ ភវេយ្យ. តថា ច សតិ ទស្សនេន បហាតព្ពំ សិយា អបាយគមនីយស្ស ទស្សនេន បហាតព្ពភាវតោ. ន ចេតំ ទស្សនេន បហាតព្ពំ សិយា, តស្មា ទស្សនេន បហាតព្ពវិភង្គេ នាគតន្តិ អធិប្បាយោ.

កថំ បនេតំ ញាយតិ ‘‘បដិសន្ធិអនាកឌ្ឍនតោ ទស្សនេន បហាតព្ពេសុ អនាគមន’’ន្តិ? ទស្សនេន បហាតព្ពានញ្ញេវ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយភាវស្ស វុត្តត្តា. ទុវិធា ហិ អកុសលា ទស្សនេន បហាតព្ពា ភាវនាយ បហាតព្ពាតិ. តត្ថ ភាវនាយ បហាតព្ពចេតនានំ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយភាវោ ន វុត្តោ, ឥតរាសញ្ញេវ វុត្តោ. ‘‘ភាវនាយ បហាតព្ពោ ធម្មោ នេវ ទស្សនេន ន ភាវនាយ បហាតព្ពស្ស ធម្មស្ស កម្មបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯត្ថ ហិ សហជាតមេវ វិភត្តំ, ន នានាក្ខណិកន្តិ. តថា បច្ចនីយេបិ ‘‘ភាវនាយ បហាតព្ពោ ធម្មោ នេវ ទស្សនេន ន ភាវនាយ បហាតព្ពស្ស ធម្មស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ…បេ… សហជាតបច្ចយេន…បេ… ឧបនិស្សយបច្ចយេន…បេ…. បច្ឆាជាតបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ, ន វុត្តំ ‘‘កម្មបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ. ឥតរត្ថ ច វុត្តំ. ឧទ្ធច្ចសហគតា ច ចេតនា ភាវនាយ បហាតព្ពេសុ ឯវ អាគតាតិ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយោ ន សិយាតិ. យទិ សិយា, ភាវនាយ បហាតព្ពចេតនាយ ច នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយភាវោ វុច្ចេយ្យ, ន តុ វុត្តោ. តស្មា ឧទ្ធច្ចសហគតា នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយភាវេ សតិ ទស្សនេន បហាតព្ពេសុ វត្តព្ពា សិយា, តទភាវា ន វុត្តាតិ. បដិសន្ធិអនាកឌ្ឍនតោ តត្ថ អនាគតាតិ អយមេត្ថាធិប្បាយោ. នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយាវចនេន បន ភាវនាយ បហាតព្ពានំ បវត្តិវិបាកតា បដិក្ខិត្តា. បវត្តិវិបាកស្សបិ ហិ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយតា ន សក្កា និវារេតុំ. វុត្តញ្ច ‘‘សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តោ ធម្មោ ទុក្ខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តស្ស ធម្មស្ស កម្មបច្ចយេន បច្ចយោ, នានាក្ខណិកា’’តិអាទិ (បដ្ឋា. ១.៣.៥៦-៥៧). យទិ ភាវនាយ បហាតព្ពានំ វិបាកទានំ នត្ថិ, កថំ តេ វិបាកធម្មធម្មា ហោន្តីតិ? អភិញ្ញាចិត្តាទីនំ វិយ វិបាការហសភាវត្តា. យំ បន វុត្តំ ‘‘យស្មិំ សមយេ អកុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ ឧបេក្ខាសហគតំ ឧទ្ធច្ចសម្បយុត្តំ…បេ… អវិក្ខេបោ ហោតិ, ឥមេសុ ធម្មេសុ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា, តេសំ វិបាកេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា’’តិ (វិភ. ៧៣០-៧៣១) ឥទម្បិ តេសំ វិបាការហតញ្ញេវ សន្ធាយ វុត្តំ សិយា. ឥទំ បន ឋានំ សុដ្ឋុ វិចារេតព្ពំ. អត្ថិ ហិ ឯត្ថ វចនោកាសោ. ន ហិ វិបាកេតិ វចនំ វិបាកធម្មវចនំ វិយ វិបាការហតំ វទតីតិ.

អកុសលបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អព្យាកតបទំ

អហេតុកកុសលវិបាកវណ្ណនា

៤៣១. តេសុ វិបាកាព្យាកតន្តិអាទីនំ ‘‘ភាជេត្វា ទស្សេតុំ កតមេ ធម្មា អព្យាកតាតិអាទិ អារទ្ធ’’ន្តិ ឯតេន សម្ពន្ធោ. តស្សាបីតិ ឯតស្ស ‘‘ឧប្បត្តិំ ទីបេតុំ កាមា…បេ… អាទិ វុត្ត’’ន្តិ ឯតេន សម្ពន្ធោ. ឧបចិតត្តាតិ យថា អញ្ញស្ស វិបាកំ បដិពាហិត្វា អត្តនោ វិបាកាភិមុខំ ហោតិ តថា វឌ្ឍិតត្តា. រូបាទីនំ បច្ចយានំ អញ្ញវិញ្ញាណសាធារណត្តា អសាធារណេន វត្ថុនា ចក្ខុវិញ្ញាណំ សោតវិញ្ញាណន្តិ នាមំ ឧទ្ធដំ. ចក្ខាទីនំ តិក្ខមន្ទភាវេ វិញ្ញាណានំ តិក្ខមន្ទភាវា វិសេសបច្ចយត្តា ច.

ចក្ខុសន្និស្សិតញ្ច តំ រូបវិជាននញ្ចាតិ ចក្ខុសន្និស្សិតរូបវិជាននំ. ឯវំលក្ខណំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. តត្ថ ចក្ខុសន្និស្សិតវចនេន រូបារម្មណំ អញ្ញវិញ្ញាណំ បដិក្ខិបតិ. រូបវិជាននវចនេន ចក្ខុនិស្សយេ ផស្សាទយោ និវត្តេតិ. ចក្ខុរូបវចនេហិ ច និស្សយតោ អារម្មណតោ ច វិជាននំ វិភាវេតិ. រូបមត្តស្ស អារម្មណស្ស គហណំ កិច្ចមេតស្សាតិ រូបមត្តារម្មណរសំ. ឈានង្គវសេនាតិ ឥទំ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណវជ្ជេសុ វិជ្ជមានានំ ឧបេក្ខាសុខទុក្ខេកគ្គតានំ ឈានង្គិកត្តា ឥធាបិ តំសទិសានំ តទុបចារំ កត្វា វុត្តំ. ន ហិ ឈានបច្ចយត្តាភាវេ ឈានង្គតា អត្ថិ. វុត្តញ្ហិ ‘‘ឈានង្គានិ ឈានសម្បយុត្ត…បេ… រូបានំ ឈានបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.៣.១១២). ឯតេសញ្ច ឈានបច្ចយភាវោ បដិក្ខិត្តោ. យថាហ ‘‘អព្យាកតំ ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ន ឈានបច្ចយា. បញ្ចវិញ្ញាណសហគតំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច តយោ ខន្ធា’’តិអាទិ (បដ្ឋា. ១.១.៩៨). ឈានបច្ចយត្តាភាវេបិ វេទនាចិត្តដ្ឋិតីនំ ឧបេក្ខាទិភាវតោ តថាភូតានំ វចនេ អញ្ញដ្ឋានាភាវតោ ច ទុតិយរាសិនិទ្ទេសោ.

៤៣៦. វត្ថុបណ្ឌរត្តាតិ សយំ កណ្ហធម្មានំ អប្បដិបក្ខត្តា សភាវបរិសុទ្ធានំ បសាទហទយវត្ថុនិស្សយានំ វសេន បណ្ឌរសភាវំ ជាតន្តិ អធិប្បាយោ. អយំ បន នយោ ចតុវោការេ ន លព្ភតីតិ តត្ថ ភវង្គស្ស តតោ និក្ខន្តាកុសលស្ស ច បណ្ឌរតា ន សិយា, តស្មា តត្ថ បណ្ឌរតាយ ការណំ វត្តព្ពំ. សភាវោ វាយំ ចិត្តស្ស បណ្ឌរតាតិ.

៤៣៩. ឥទម្បីតិ បិ-សទ្ទោ ឋិតិមត្តសហិតំ បុព្ពេ វុត្តំ វិចិកិច្ឆាសហគតំ អបេក្ខិត្វា វុត្តោ. បកតិយាតិ អនតិក្កមនេន. សោបិ វិសេសោ. កាយប្បសាទំ ឃដ្ដេត្វា បសាទបច្ចយេសុ មហាភូតេសុ បដិហញ្ញតីតិ អាបាថំ គន្ត្វា បដិហញ្ញតីតិ អត្ថោ. យថា ច ‘‘រូបំ អារព្ភ ឧប្បន្ន’’ន្តិ វុត្តេ ន អារម្មណុប្បាទានំ បុព្ពាបរកាលតា ហោតិ, ឯវមិធាបិ ឃដ្ដនបដិហននេសុ ទដ្ឋព្ពំ. ឧបមាបិ ឧភយឃដ្ដនទស្សនត្ថំ វុត្តា, ន និស្សិតនិស្សយឃដ្ដនានំ បុព្ពាបរតាទស្សនត្ថំ. ឯត្ថ ច ពហិទ្ធាតិ ឯតំ និទស្សនមត្តំ. អជ្ឈត្តម្បិ ហិ អារម្មណំ ហោតីតិ. វិញ្ញាណធាតុនិស្សយភូតេហិ វា អញ្ញំ ‘‘ពហិទ្ធា’’តិ វុត្តំ. បដិឃដ្ដនានិឃំសោ ពលវា ហោតិ, តតោ ឯវ ឥដ្ឋានិដ្ឋផោដ្ឋព្ពសមាយោគេ សុខទុក្ខបច្ចយា ធាតុអនុគ្គហធាតុក្ខោភា ចិរំ អនុវត្តន្តិ.

៤៥៥. អញ្ញេសំ ចិត្តានំ សភាវសុញ្ញតសព្ភាវា មនោធាតុភាវោ អាបជ្ជតីតិ ចេ? ន, វិសេសសព្ភាវា. ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនញ្ហិ ចក្ខាទិនិស្សិតតា ចក្ខាទីនំ សវិសយេសុ ទស្សនាទិប្បវត្តិភាវតា ច វិសេសោ. មនោវិញ្ញាណស្ស បន អនញ្ញនិស្សយមនោបុព្ពង្គមតាយ អញ្ញនិស្សយវិញ្ញាណស្ស អនន្តរបច្ចយត្តាភាវេន មនោទ្វារនិគ្គមនមុខភាវាភាវតោ ច សាតិសយវិជាននកិច្ចតា វិសេសោ. តព្ពិសេសវិរហា មនោមត្តា ធាតុ មនោធាតូតិ តិវិធា មនោធាតុ ឯវ វុច្ចតិ, ន វិសេសមនោ. តស្មា ឯត្ថ មនោ ឯវ ធាតុ មនោធាតូតិ ឯវ-សទ្ទោ មត្តសទ្ទត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. វិសេសនិវត្តនត្ថោ ហិ សោ វិញ្ញាណស្សាតិ. មនោទ្វារនិគ្គមនបវេសមុខភាវតោ បន មនោធាតុយា វិជាននវិសេសវិរហោ ទដ្ឋព្ពោ, តតោ ឯវ មនោវិញ្ញាណន្តិបិ ន វុច្ចតិ. ន ហិ តំ វិញ្ញាណំ មនតោ បវត្តំ មនសោ បច្ចយោ, នាបិ មនសោ បច្ចយភូតំ មនតោ បវត្តំ, ទស្សនាទីនំ បន បច្ចយោ, តេហិ ច បវត្តំ តេសំ បុរេចរំ អនុចរញ្ចាតិ. សម្មាសង្កប្បោតិ អវចនំ មហាវិបាកានំ វិយ ជនកសទិសត្តាភាវតោ. តត្ថ ហិ តិហេតុកតោ ទុហេតុកម្បិ ឧប្បជ្ជមានំ សម្មាសង្កប្បតាទីហិ សទិសំ សហេតុកតាយាតិ. បញ្ចវិញ្ញាណសោតេតិ ឯត្ថ យថា បគុណំ គន្ថំ សជ្ឈាយន្តោ សជ្ឈាយសោតេ បតិតំ កញ្ចិ កញ្ចិ វាចនាមគ្គំ ន សល្លក្ខេតិ, ឯវំ តថាគតស្ស អសល្លក្ខណា នាម នត្ថិ, ន ច បញ្ចវិញ្ញាណសោតេ ឈានង្គាភាវោ ឥធ អវចនស្ស ការណំ. យទិ តទនន្តរំ និទ្ទេសោ តំសោតបតិតតា, ឥតោ បរេសំ ទ្វិន្នំ មនោវិញ្ញាណធាតូនំ តំសោតបតិតតា ន សិយា. តស្មា បញ្ចវិញ្ញាណានំ វិយ អហេតុកតាយ មគ្គបច្ចយវិរហា ច វិជ្ជមានេសុបិ វិតក្កវិចារេសុ ឈានង្គធម្មានំ ទុព្ពលត្តា បញ្ចវិញ្ញាណេសុ វិយ អគណនុបគភាវា ច បញ្ចវិញ្ញាណសោតបតិតតា. តតោ ឯវ ហិ អហេតុកកិរិយត្តយេបិ ឈានង្គានិ ពលានិ ច សង្គហវារេ ន ឧទ្ធដានិ, ឈានបច្ចយកិច្ចមត្តតោ បន បដ្ឋានេ ទុព្ពលានំ ឯត្ថ វិតក្កាទីនំ ឈានបច្ចយតា វុត្តា.

៤៦៩. សមានវត្ថុកំ អនន្តរបច្ចយំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជមានំ សន្តីរណំ មនោធាតុតោ ពលវតរំ ហោតីតិ តំ យថារម្មណំ អារម្មណរសំ អនុភវន្តំ ឥដ្ឋេ សោមនស្សសហគតំ ហោតិ, ឥដ្ឋមជ្ឈត្តេ ឧបេក្ខាសហគតំ សាតិសយានុភវត្តា, តស្មា ‘‘អយញ្ហិ ឥដ្ឋារម្មណស្មិំ យេវា’’តិអាទិ វុត្តំ. វោដ្ឋព្ពនំ បន សតិបិ ពលវភាវេ វិបាកប្បវត្តិំ និវត្តេត្វា វិសទិសំ មនំ ករោន្តំ មនសិការកិច្ចន្តរយោគតោ វិបាកោ វិយ អនុភវនមេវ ន ហោតីតិ សព្ពត្ថ ឧបេក្ខាសហគតមេវ ហោតិ, តថា បញ្ចទ្វារាវជ្ជនំ មនោទ្វារាវជ្ជនញ្ច កិច្ចវសេន អបុព្ពត្តា.

អហេតុកកុសលវិបាកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អដ្ឋមហាវិបាកចិត្តវណ្ណនា

៤៩៨. អលោភោ អព្យាកតមូលន្តិអាទីសុ កុសលបក្ខេ តាវ អលោភាទោសានំ និទ្ទេសេសុ ‘‘យោ តស្មិំ សមយេ អលោភោ អលុព្ភនា…បេ… អលោភោ កុសលមូល’’ន្តិ (ធ. ស. ៣២), ‘‘យោ តស្មិំ សមយេ អទោសោ អទុស្សនា…បេ… អទោសោ កុសលមូល’’ន្តិ (ធ. ស. ៣៣) ច វុត្តត្តា ឥធាបិ តំនិទ្ទេសេសុ ‘‘អលោភោ អព្យាកតមូល’’ន្តិ ‘‘អទោសោ អព្យាកតមូល’’ន្តិ វចនំ យុជ្ជេយ្យ. បញ្ញិន្ទ្រិយាទិនិទ្ទេសេសុ បន ‘‘បញ្ញារតនំ អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋី’’តិ (ធ. ស. ៣៤, ៣៧) ឯវំ តត្ថបិ វុត្តំ, ន វុត្តំ ‘‘អមោហោ កុសលមូល’’ន្តិ. តស្មា ឥធាបិ ‘‘អមោហោ អព្យាកតមូល’’ន្តិ បាឋេន ន ភវិតព្ពំ សិយា. អលោភាទោសានំ វិយ អមោហស្សបិ អព្យាកតមូលទស្សនត្ថំ បនេតំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អវិញ្ញត្តិជនកតោតិ កាយវចីកម្មទ្វារនិវារណំ ករោតិ. អវិបាកធម្មតោតិ មនោកម្មទ្វារនិវារណញ្ច. វិបាកធម្មានញ្ហិ កម្មទ្វារំ វុត្តន្តិ. តថា អប្បវត្តិតោតិ ទានាទិបុញ្ញកិរិយភាវេន អប្បវត្តិតោ. ឯតេន បុញ្ញកិរិយវត្ថុភេទមេវ និវារេតិ.

ពលវបច្ចយេហីតិ បយោគេន វិនា និប្ផន្នេហិ អារម្មណាទិបច្ចយេហិ. អសង្ខារិកាទីសុ ហិ យេន កេនចិ ចិត្តេន កម្មេ អាយូហិតេ អសង្ខារេន អប្បយោគេន កម្មកម្មនិមិត្តគតិនិមិត្តបច្ចុបដ្ឋានេ បដិសន្ធិ ឧប្បជ្ជមានា អសង្ខារិកា ហោតិ, សសង្ខារេន សប្បយោគេន កម្មាទិបច្ចុបដ្ឋានេ សសង្ខារិកា. ភវង្គចុតិយោ បន បដិសន្ធិសទិសាវ. តទារម្មណញ្ច កុសលាកុសលានិ វិយ អសង្ខារិកំ សសង្ខារិកញ្ច ទដ្ឋព្ពន្តិ. ឯតេសុ ពលវំ ទុព្ពលញ្ច វិចារេតុំ ‘‘តត្ថ សព្ពេបិ សព្ពញ្ញុពោធិសត្តា’’តិអាទិមាហ. កាលវសេន បន បរិណមតីតិ អប្បាយុកសំវត្តនិកកម្មពហុលេ កាលេ តំកម្មសហិតសន្តានជនិតសុក្កសោណិតបច្ចយានំ តំមូលកានំ ចន្ទសូរិយវិសមបរិវត្តាទិជនិតឧតាហារាទិវិសមបច្ចយានញ្ច វសេន បរិណមតិ.

វិបាកុទ្ធារកថាវណ្ណនា

យតោ យត្តកោ ច វិបាកោ ហោតិ, យស្មិញ្ច ឋានេ វិបច្ចតិ, តំ ទស្សេតុំ វិបាកុទ្ធារកថា អារទ្ធា. ឯត្ថេវាតិ ឯកាយ ចេតនាយ កម្មេ អាយូហិតេយេវ. ទុហេតុកបដិសន្ធិវសេន ទ្វាទសកមគ្គោបិ ហោតិ, ទ្វាទសកប្បការោបីតិ អត្ថោ. អហេតុកបដិសន្ធិវសេន អហេតុកដ្ឋកម្បិ. អសង្ខារិកសសង្ខារិកានំ សសង្ខារិកអសង្ខារិកវិបាកសង្ករំ អនិច្ឆន្តោ ទុតិយត្ថេរោ ‘‘ទ្វាទសា’’តិអាទិមាហ. បុរិមស្ស ហិ បច្ចយតោសសង្ខារិកអសង្ខារិកភាវោ, ឥតរេសំ កម្មតោ. តតិយោ តិហេតុកតោ ទុហេតុកម្បិ អនិច្ឆន្តោ ‘‘ទសា’’តិអាទិមាហ.

ឥមស្មិំ វិបាកុទ្ធារដ្ឋានេ កម្មបដិសន្ធិវវត្ថានត្ថំ សាកេតបញ្ហំ គណ្ហិំសុ. កម្មវសេន វិបាកស្ស តំតំគុណទោសុស្សទនិមិត្តតំ ទស្សេតុំ ឧស្សទកិត្តនំ គណ្ហិំសុ. ហេតុកិត្តនំ ឥធ បឋមត្ថេរស្ស អធិប្បាយេន វុត្តំ. ទុតិយត្ថេរវាទាទីសុ វិសេសំ តត្ថ តត្ថេវ វក្ខាមិ. ញាណស្ស ជច្ចន្ធាទិវិបត្តិនិមិត្តបដិបក្ខភាវតោ តិហេតុកំ អតិទុព្ពលម្បិ សមានំ បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍន្តំ ទុហេតុកំ អាកឌ្ឍេយ្យាតិ ‘‘អហេតុកា ន ហោតី’’តិ អាហ. យំ បន បដិសម្ភិទាមគ្គេ សុគតិយំ ជច្ចន្ធពធិរាទិវិបត្តិយា អហេតុកឧបបត្តិំ វជ្ជេត្វា គតិសម្បត្តិយា សហេតុកោបបត្តិំ ទស្សេន្តេន ‘‘គតិសម្បត្តិយា ញាណសម្បយុត្តេ កតមេសំ អដ្ឋន្នំ ហេតូនំ បច្ចយា ឧបបត្តិ ហោតិ’’ច្ចេវ (បដិ. ម. ១.២៣២) វុត្តំ. តេន ញាណវិប្បយុត្តេន កម្មុនា ញាណសម្បយុត្តបដិសន្ធិ ន ហោតីតិ ទីបិតំ ហោតិ. អញ្ញថា ‘‘សត្តន្នំ ហេតូនំ បច្ចយា ឧបបត្តិ ហោតី’’តិ ឥទម្បិ វុច្ចេយ្យ. តថា ហិ ‘‘គតិសម្បត្តិយា ញាណសម្បយុត្តេ កតមេសំ អដ្ឋន្នំ ហេតូនំ បច្ចយា ឧបបត្តិ ហោតិ? កុសលស្ស កម្មស្ស ជវនក្ខណេ តយោ ហេតូ កុសលា តស្មិំ ខណេ ជាតចេតនាយ សហជាតបច្ចយា ហោន្តិ. តេន វុច្ចតិ កុសលមូលបច្ចយាបិ សង្ខារា. និកន្តិក្ខណេ ទ្វេ ហេតូ អកុសលា តស្មិំ ខណេ ជាតចេតនាយ សហជាតបច្ចយា ហោន្តិ. តេន វុច្ចតិ អកុសលមូលបច្ចយាបិ សង្ខារា. បដិសន្ធិក្ខណេ តយោ ហេតូ អព្យាកតា តស្មិំ ខណេ ជាតចេតនាយ សហជាតបច្ចយា ហោន្តិ. តេន វុច្ចតិ នាមរូបបច្ចយាបិ វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយាបិ នាមរូប’’ន្តិ វិស្សជ្ជិតំ ញាណសម្បយុត្តោបបត្តិយំ.

ឯវំ ញាណវិប្បយុត្តតោ ញាណសម្បយុត្តុបបត្តិយា ច វិជ្ជមានាយ ‘‘គតិសម្បត្តិយា ញាណសម្បយុត្តេ កតមេសំ សត្តន្នំ ហេតូនំ បច្ចយា ឧបបត្តិ ហោតិ? កុសលស្ស កម្មស្ស ជវនក្ខណេ ទ្វេ ហេតូ កុសលា’’តិ វត្វា អញ្ញត្ថ ច បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ សក្កា វិស្សជ្ជនំ កាតុន្តិ. យថា បន ‘‘ញាណសម្បយុត្តេ សត្តន្នំ ហេតូនំ បច្ចយា’’តិ អវចនតោ ញាណវិប្បយុត្តតោ ញាណសម្បយុត្តា បដិសន្ធិ ន ហោតិ, ឯវំ ‘‘គតិសម្បត្តិយា ញាណវិប្បយុត្តេ ឆន្នំ ហេតូនំ បច្ចយា ឧបបត្តិ ហោតិ’’ច្ចេវ (បដិ. ម. ១.២៣៣) វត្វា ‘‘សត្តន្នំ ហេតូនំ បច្ចយា’’តិ អវចនតោ ញាណសម្បយុត្តតោ ញាណវិប្បយុត្តាបិ បដិសន្ធិ ន ហោតីតិ អាបន្នំ. ឯត្ថាបិ ហិ ន ន សក្កា កម្មនិកន្តិក្ខណេសុ តយោ ច ទ្វេ ច ហេតូ យោជេត្វា បដិសន្ធិក្ខណេ ទ្វេ យោជេតុន្តិ. ឥមស្ស បន ថេរស្ស អយមធិប្បាយោ សិយា ‘‘កម្មសរិក្ខកវិបាកទស្សនវសេន ឥធ បាឋោ សាវសេសោ កថិតោ’’តិ. ‘‘ញាណសម្បយុត្តេ អដ្ឋន្នំ ហេតូនំ បច្ចយា’’តិ ឯត្ថាបិ បាឋស្ស សាវសេសតាបត្តីតិ ចេ? ន, ទុព្ពលស្ស ទុហេតុកកម្មស្ស ញាណសម្បយុត្តវិបាកទានេ អសមត្ថត្តា. តិហេតុកស្ស បន អហេតុកវិបច្ចនេ វិយ ទុហេតុកវិបច្ចនេបិ នត្ថិ សមត្ថតាវិឃាតោតិ. អារម្មណេន វេទនា បរិវត្តេតព្ពាតិ សន្តីរណតទារម្មណេ សន្ធាយ វុត្តំ. វិភាគគ្គហណសមត្ថតាភាវតោ ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ ឥដ្ឋឥដ្ឋមជ្ឈត្តេសុ ឧបេក្ខាសហគតានេវ ហោន្តិ, កាយវិញ្ញាណញ្ច សុខសហគតមេវ បដិឃដ្ដនាវិសេសេនាតិ.

វិសេសវតា កាលេន តទារម្មណបច្ចយសព្ពជវនវតា វិបាកប្បវត្តិំ ទស្សេតុំ ‘‘សំវរាសំវរេ…បេ… ឧបគតស្សា’’តិ វុត្តំ អញ្ញកាលេ បញ្ចវិញ្ញាណាទិបរិបុណ្ណវិបាកប្បវត្តិអភាវា. កក្កដក…បេ… ភវង្គោតរណន្តិ ឯតេន ឥទំ ទស្សេតិ – កេទារេ បូរេត្វា នទីបវេសនមគ្គភូតំ មាតិកំ អប្បវិសិត្វា កក្កដកមគ្គាទិនា អមគ្គេន នទីឱតរណំ វិយ ចិត្តស្ស ជវិត្វា ភវង្គប្បវេសនមគ្គភូតេ តទារម្មណេ អនុប្បន្នេ មគ្គេន វិនា ភវង្គោតរណន្តិ.

ឯតេសុ តីសុ មោឃវារេសុ ទុតិយោ ឧបបរិក្ខិត្វា គហេតព្ពោ. យទិ ហិ អនុលោមេ វេទនាត្តិកេ បដិច្ចវារាទីសុ ‘‘អាសេវនបច្ចយា ន មគ្គេ ទ្វេ’’តិ ‘‘ន មគ្គបច្ចយា អាសេវនេ ទ្វេ’’តិ ច វុត្តំ សិយា, សោបិ មោឃវារោ លព្ភេយ្យ. យទិ បន វោដ្ឋព្ពនម្បិ អាសេវនបច្ចយោ សិយា, កុសលាកុសលានម្បិ សិយា. ន ហិ អាសេវនបច្ចយំ លទ្ធុំ យុត្តស្ស អាសេវនបច្ចយភាវី ធម្មោ អាសេវនបច្ចយោតិ អវុត្តោ អត្ថិ. វោដ្ឋព្ពនស្ស បន កុសលាកុសលានំ អាសេវនបច្ចយភាវោ អវុត្តោ. ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ នាសេវនបច្ចយា. អកុសលំ ធម្មំ…បេ… នាសេវនបច្ចយា’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៩៣) វចនតោ បដិក្ខិត្តោវ. អថាបិ សិយា ‘‘អសមានវេទនានំ វសេន ឯវំ វុត្ត’’ន្តិ, ឯវមបិ យថា ‘‘អាវជ្ជនា កុសលានំ ខន្ធានំ អកុសលានំ ខន្ធានំ អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤១៧) វុត្តំ, ឯវំ ‘‘អាសេវនបច្ចយេន បច្ចយោតិ’’បិ វត្តព្ពំ សិយា, ជាតិភេទា ន វុត្តន្តិ ចេ? ភូមិភិន្នស្ស កាមាវចរស្ស រូបាវចរាទីនំ អាសេវនបច្ចយភាវោ វិយ ជាតិភិន្នស្សបិ ភវេយ្យាតិ វត្តព្ពោ ឯវ សិយា. អភិន្នជាតិកស្ស ច វសេន យថា ‘‘អាវជ្ជនា សហេតុកានំ ខន្ធានំ អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ វុត្តំ, ឯវំ ‘‘អាសេវនបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិបិ វត្តព្ពំ សិយា, ន តុ វុត្តំ. តស្មា វេទនាត្តិកេបិ សង្ខិត្តាយ គណនាយ ‘‘អាសេវនបច្ចយា ន មគ្គេ ឯកំ, ន មគ្គបច្ចយា អាសេវនេ ឯក’’ន្តិ ឯវំ គណនាយ និទ្ធារិយមានាយ វោដ្ឋព្ពនស្ស អាសេវនបច្ចយត្តស្ស អភាវា យថាវុត្តប្បការោ ទុតិយោ មោឃវារោ វីមំសិតព្ពោ.

វោដ្ឋព្ពនំ បន វីថិវិបាកសន្តតិយា អាវដ្ដនតោ អាវជ្ជនា, តតោ វិសទិសស្ស ជវនស្ស ករណតោ មនសិការោ ច. ឯវញ្ច កត្វា បដ្ឋានេ ‘‘វោដ្ឋព្ពនំ កុសលានំ ខន្ធានំ អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិ ន វុត្តំ, ‘‘អាវជ្ជនា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. តស្មា វោដ្ឋព្ពនតោ ចតុន្នំ វា បញ្ចន្នំ វា ជវនានំ អារម្មណបុរេជាតំ ភវិតុំ អសក្កោន្តំ រូបាទិអាវជ្ជនាទីនំ បច្ចយោ ភវិតុំ ន សក្កោតិ, អយមេតស្ស សភាវោតិ ជវនាបារិបូរិយា ទុតិយោ មោឃវារោ ទស្សេតុំ យុត្តោ សិយា, អយម្បិ អដ្ឋកថាយំ អនាគតត្តា សុដ្ឋុ វិចារេតព្ពោ. ភវង្គស្ស ជវនានុពន្ធនភូតត្តា ‘‘តទារម្មណំ ភវង្គ’’ន្តិ វុត្តំ. បដ្ឋានេ (បដ្ឋា. ៣.១.១០២) ច វុត្តំ ‘‘សហេតុកំ ភវង្គំ អហេតុកស្ស ភវង្គស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ, ‘‘អហេតុកំ ភវង្គំ សហេតុកស្ស ភវង្គស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ច. កុសលាកុសលានំ សុខទុក្ខវិបាកមត្តោ វិបាកោ ន ឥដ្ឋានិដ្ឋានំ វិភាគំ ករោតិ, ជវនំ បន រជ្ជនវិរជ្ជនាទិវសេន ឥដ្ឋានិដ្ឋវិភាគំ ករោតីតិ ‘‘អារម្មណរសំ ជវនមេវ អនុភវតី’’តិ វុត្តំ.

អវិជ្ជមានេ ការកេ កថំ អាវជ្ជនាទិភាវេន បវត្តិ ហោតីតិ តំ ទស្សេតុំ បញ្ចវិធំ និយាមំ នាម គណ្ហិំសុ. និយាមោ ច ធម្មានំ សភាវកិច្ចបច្ចយភាវវិសេសោវ. តំតំសទិសផលទានន្តិ តស្ស តស្ស អត្តនោ អនុរូបផលស្ស ទានំ. សទិសវិបាកទានន្តិ ច អនុរូបវិបាកទានន្តិ អត្ថោ. ឥទំ វត្ថុន្តិ ឯកវចននិទ្ទេសោ ឯកគាថាវត្ថុភាវេន កតោ. ជគតិប្បទេសោតិ យថាវុត្តតោ អញ្ញោបិ លោកប្បទេសោ. កាលគតិឧបធិបយោគបដិពាឡ្ហញ្ហិ បាបំ ន វិបច្ចេយ្យ, ន បទេសបដិពាឡ្ហន្តិ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានបដិសន្ធិយាទិធម្មានំ និយាមោ ទសសហស្សិកម្បនបច្ចយភាវោ ធម្មនិយាមោ. អយំ ឥធ អធិប្បេតោតិ ឯតេន និយាមវសេន អាវជ្ជនាទិភាវោ, ន ការកវសេនាតិ ឯតមត្ថំ ទស្សេតិ.

ឥមស្មិំ ឋានេតិ សោឡសវិបាកកថាឋានេ. ទ្វាទសហិ វាហេតព្ពា នាឡិយន្តោបមា ន ទ្វាទសន្នំ ចិត្តានំ ឯកស្មិំ ទ្វារេ ឯការម្មណេ សហ កិច្ចករណវសេន វុត្តា, អថ ខោ ទ្វាទសន្នំ ឯកស្មិំ ទ្វារេ សកិច្ចករណមត្តវសេន. អហេតុកបដិសន្ធិជនកសទិសជវនានន្តរំ អហេតុកតទារម្មណំ ទស្សេន្តោ ‘‘ចតុន្នំ បន ទុហេតុកកុសលចិត្តានំ អញ្ញតរជវនស្ស…បេ… បតិដ្ឋាតី’’តិ អាហ. អហេតុកបដិសន្ធិកស្ស បន តិហេតុកជវនេ ជវិតេ បដិសន្ធិទាយកេន កម្មេន អហេតុកស្ស តទារម្មណស្ស និព្ពត្តិ ន បដិសេធិតា. ឯវំ ទុហេតុកបដិសន្ធិកស្សបិ តិហេតុកានន្តរំ ទុហេតុកតទារម្មណំ អប្បដិសិទ្ធំ ទដ្ឋព្ពំ. បរិបុណ្ណវិបាកស្ស ច បដិសន្ធិជនកកម្មស្ស វសេនាយំ វិបាកវិភាវនា តស្សា មុខនិទស្សនមត្តមេវាតិ បវត្តិវិបាកស្ស ច ឯកស្ស តិហេតុកាទិកម្មស្ស សោឡសវិបាកចិត្តាទីនិ វុត្តនយេន យោជេតព្ពានិ. តស្មា យេន កេនចិ កម្មុនា ឯកេន អនេកំ តទារម្មណំ បវត្តមានំ កម្មវិសេសាភាវា យេសំ តំ អនុពន្ធភូតំ, តេសំ ជវនសង្ខាតានំ បច្ចយានំ វិសេសេន វិសិដ្ឋំ ហោតីតិ ជវនេនាយំ តទារម្មណនិយាមោ វុត្តោ, ន នានាកម្មុនា និព្ពត្តមានស្ស វសេន. ឯវញ្ច កត្វា បដ្ឋានេ (បដ្ឋា. ៣.១.៩៨) ‘‘សហេតុកេ ខន្ធេ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សតិ. កុសលាកុសលេ និរុទ្ធេ អហេតុកោ វិបាកោ តទារម្មណតា ឧប្បជ្ជតី’’តិ ញាណានន្តរំ អហេតុកតទារម្មណំ, ‘‘កុសលាកុសលេ និរុទ្ធេ សហេតុកោ វិបាកោ តទារម្មណតា ឧប្បជ្ជតី’’តិ អកុសលានន្តរញ្ច សហេតុកតទារម្មណំ វុត្តំ, ន ច ‘‘តំ ឯតេន ថេរេន អទស្សិត’’ន្តិ កត្វា តស្ស បដិសេធោ កតោ ហោតីតិ.

យំ បន ជវនេន…បេ… តំ កុសលំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ឥទំ កុសលស្ស វិយ អកុសលស្ស សទិសោ វិបាកោ នត្ថីតិ កត្វា វុត្តំ. សសង្ខារិកាសង្ខារិកនិយមនំ បន សន្ធាយ តស្មិំ វុត្តេ អកុសលេបិ ន តំ ន យុជ្ជតីតិ. អដ្ឋានមេតន្តិ ឥទំ និយមិតាទិវសេន យោនិសោ អយោនិសោ វា អាវដ្ដិតេ អយោនិសោ យោនិសោ វា វវត្ថាបនស្ស អភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ.

បដិសិទ្ធន្តិ អវចនមេវ បដិសេធោតិ កត្វា វុត្តំ. កាមតណ្ហានិព្ពត្តេន កម្មុនា មហគ្គតលោកុត្តរានុភវនវិបាកោ ន ហោតីតិ តត្ថ តទារម្មណាភាវោ វេទិតព្ពោ. អាបាថគតេ វិសយេ តន្និន្នំ ភវង្គំ អាវជ្ជនំ ឧប្បាទេតីតិ អាវជ្ជនំ វិសយេ និន្នត្តា ឧប្បជ្ជតិ. ភវង្គំ បន សព្ពទា សវិសយេ និន្នមេវាតិ វិសយន្តរវិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ហុត្វាបិ តទភាវា វិនា អាវជ្ជនេន សវិសយេ និន្នត្តាវ ឧប្បជ្ជតិ. ចិណ្ណត្តាតិ អាវជ្ជនេន វិនា ពហុលំ ឧប្បន្នបុព្ពត្តា. សមុទាចារត្តាតិ អាបាថគតេ វិសយេ បដិសន្ធិវិសយេ ច ពហុលំ ឧប្បាទិតបុព្ពត្តា. ចិណ្ណត្តាតិ វា បុគ្គលេន អាសេវិតភាវោ វុត្តោ. សមុទាចារត្តាតិ សយំ ពហុលំ បវត្តភាវោ. និរោធស្ស អនន្តរបច្ចយំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនន្តិ ឥទំ តទនន្តរមេវ និរោធផុសនំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន អរូបក្ខន្ធានំ វិយ និរោធស្ស អនន្តរបច្ចយភាវំ. នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ បន កិញ្ចិ បរិកម្មេន វិនា ឧប្បជ្ជមានំ នត្ថិ. បរិកម្មាវជ្ជនមេវ តស្ស អាវជ្ជនន្តិ អញ្ញស្ស វិយ ឯតស្សបិ សាវជ្ជនតាយ ភវិតព្ពំ.

អយំ បនេត្ថាធិប្បាយោ ទដ្ឋព្ពោ – នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនស្ស ន និរោធស្ស អនន្តរបច្ចយភាវេ និន្នាទិតា អញ្ញត្ថ ទិដ្ឋា អតទត្ថបរិកម្មភាវេ ច ឧប្បត្តិយា, អថ ច តំ តស្ស អនន្តរបច្ចយោ ហោតិ, តថា ច ឧប្បជ្ជតិ. ឯវំ យថាវុត្តា មនោវិញ្ញាណធាតុ អសតិបិ និរាវជ្ជនុប្បត្តិយំ និន្នាទិភាវេ និរាវជ្ជនា ឧប្បជ្ជតីតិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘អរិយមគ្គចិត្តំ មគ្គានន្តរានិ ផលចិត្តានី’’តិ ឥទំ វុត្តំ. យទិ ហិ និព្ពានារម្មណាវជ្ជនាភាវំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ សិយា, គោត្រភុវោទានានិ និទស្សនានិ សិយុំ តេហេវ ឯតេសំ និរាវជ្ជនតាសិទ្ធិតោ. ផលសមាបត្តិកាលេ ច ‘‘បរិត្តារម្មណំ មហគ្គតារម្មណំ អនុលោមំ ផលសមាបត្តិយា អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ វចនតោ សមានារម្មណាវជ្ជនរហិតត្តា ‘‘មគ្គានន្តរានិ ផលចិត្តានី’’តិ ឯវំ ផលសមាបត្តិចិត្តានិ ន វជ្ជេតព្ពានិ សិយុំ, គោត្រភុវោទានានិ បន យទិបិ និព្ពានេ ចិណ្ណានិ សមុទាចារានិ ច ន ហោន្តិ, អារម្មណន្តរេ ចិណ្ណសមុទាចារានេវ. ផលសមាបត្តិចិត្តានិ ច មគ្គវីថិតោ ឧទ្ធំ តទត្ថបរិកម្មសព្ភាវាតិ តេសំ គហណំ ន កតំ, អនុលោមានន្តរញ្ច ផលសមាបត្តិចិត្តំ ចិណ្ណំ សមុទាចារំ, ន នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនានន្តរំ មគ្គានន្តរស្ស វិយ តទត្ថបរិកម្មាភាវាតិ ‘‘និរោធា វុដ្ឋហន្តស្សា’’តិ តញ្ច និទស្សនំ. អារម្មណេន បន វិនា នុប្បជ្ជតីតិ ឥទំ ឯតស្ស មហគ្គតារម្មណត្តាភាវា បុច្ឆំ ការេត្វា អារម្មណនិទ្ធារណត្ថំ វុត្តំ.

តត្ថាតិ វិបាកកថាយំ. ជច្ចន្ធបីឋសប្បិឧបមានិទស្សនំ វិបាកស្ស និស្សយេន វិនា អប្បវត្តិទស្សនត្ថំ. វិសយគ្គាហោតិ ឥទំ ចក្ខាទីនំ សវិសយគ្គហណេន ចក្ខុវិញ្ញាណាទិវិបាកស្ស ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ឧបនិស្សយតោ ចក្ខាទីនំ ទស្សនាទិអត្ថតោ ច តស្សេវ វិបាកស្ស ទស្សនត្ថំ ‘‘ឧបនិស្សយមត្ថសោ’’តិ វុត្តំ. ហទយវត្ថុមេវាតិ យថា បុរិមចិត្តានិ ហទយវត្ថុនិស្សិតានិ ច បសាទវត្ថុអនុគតានិ ច អញ្ញារម្មណានិ ហោន្តិ, ន ឯវំ ភវង្គំ, តំ បនេតំ វត្ថារម្មណន្តររហិតំ កេវលំ ហទយវត្ថុមេវ និស្សាយ បវត្តតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ហទយរូបវត្ថុកន្តិ ឥធាបិ អញ្ញវត្ថានុគតន្តិ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. មក្កដកស្ស ហិ សុត្តារោហណំ វិយ បសាទវត្ថុកំ ចិត្តំ, សុត្តេន គមនាទីនិ វិយ តទនុគតានិ សេសចិត្តានីតិ. សុត្តឃដ្ដនមក្កដកចលនានិ វិយ បសាទឃដ្ដនភវង្គចលនានិ សហ ហោន្តីតិ ទីបនតោ ‘‘ឯកេកំ…បេ… អាគច្ឆតី’’តិបិ ទីបេតិ.

ភវង្គស្ស អាវដ្ដិតកាលោតិ ឥទំ ទោវារិកសទិសានំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ បាទបរិមជ្ជកសទិសស្ស អាវជ្ជនស្ស សញ្ញាទានសទិសោ អនន្តរបច្ចយភាវោ ឯវ ភវង្គាវដ្ដនន្តិ កត្វា វុត្តំ. វិបាកមនោធាតុអាទីនំ អទិស្វាវ សម្បដិច្ឆនាទិករណំ គាឡ្ហគ្គហណមត្តបុថុលចតុរស្សភាវវិជាននមត្តកហាបណភាវវិជាននមត្តកម្មោបនយនមត្តសាមញ្ញវសេន វុត្តំ, ន គាឡ្ហគ្គាហកាទីនំ កហាបណទស្សនស្ស អភាវោ តំសមានភាវោ ច សម្បដិច្ឆនាទីនំ អធិប្បេតោតិ វេទិតព្ពោ.

បណ្ឌរំ ឯតន្តិ បណ្ឌររូបទស្សនសាមញ្ញតោ ចក្ខុវិញ្ញាណមេវ ទស្សនកិច្ចំ សាធេតីតិ ទីបនំ វេទិតព្ពំ. ឯវំ សោតទ្វារាទីសុបិ យោជេតព្ពំ សវនាទិវសេន. សន្តាបនវសេន គុឡសីលោ គុឡប្បយោជនោ វា គោឡិយកោ. ឧបនិស្សយតោតិ ន ឧបនិស្សយបច្ចយំ សន្ធាយ វុត្តំ. យស្មិំ បន អសតិ យោ ន ហោតិ, សោ ឥធ ‘‘ឧបនិស្សយោ’’តិ អធិប្បេតោ. អាលោកសន្និស្សិតន្តិ ឥទម្បិ អាលោកេ សតិ សព្ភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន ឧបនិស្សយបច្ចយតំ. មន្ទថាមគតំ នាម កិរិយចិត្តស្ស បច្ចយភាវំ អនុបគន្ត្វា សយមេវ បវត្តមានំ.

អសង្ខារិកសសង្ខារិកេសុ ទោសំ ទិស្វាតិ ន កម្មស្ស វិរុទ្ធសភាវេន វិបាកេន ភវិតព្ពន្តិ អសង្ខារិកកម្មស្ស សសង្ខារិកវិបាកេសុ, សសង្ខារិកកម្មស្ស ច អសង្ខារិកវិបាកេសុ ទោសំ ទិស្វា. អហេតុកានំ បន រូបាទីសុ អភិនិបាតមត្តាទិកិច្ចានំ ន សសង្ខារិកវិរុទ្ធោ សភាវោតិ អសង្ខារិកតា នត្ថិ, អសង្ខារិកវិរុទ្ធសភាវាភាវា នាបិ សសង្ខារិកតាតិ ឧភយាវិរោធា ឧភយេនបិ តេសំ និព្ពត្តិំ អនុជានាតិ. ចិត្តនិយាមន្តិ តទារម្មណនិយាមំ. កិរិយតោ បញ្ចាតិ ឥមេសំ…បេ… បតិដ្ឋាតីតិ កិរិយជវនានន្តរញ្ច តទារម្មណំ វុត្តំ. បដ្ឋានេ (បដ្ឋា. ១.៣.៩៤) បន ‘‘កុសលាកុសលេ និរុទ្ធេ វិបាកោ តទារម្មណតា ឧប្បជ្ជតី’’តិ វិបាកធម្មធម្មានមេវ អនន្តរា តទារម្មណំ វុត្តំ. កុសលត្តិកេ ច ‘‘សេក្ខា វា បុថុជ្ជនា វា កុសលំ អនិច្ចតោ’’តិអាទិនា (បដ្ឋា. ១.១.៤០៦) កុសលាកុសលជវនមេវ វត្វា តទនន្តរំ តទារម្មណំ វុត្តំ, ន អព្យាកតានន្តរំ, ន ច កត្ថចិ កិរិយានន្តរំ តទារម្មណស្ស វុត្តដ្ឋានំ ទិស្សតិ. វិជ្ជមានេ ច តស្មិំ អវចនេ ការណំ នត្ថិ, តស្មា ឧបបរិក្ខិតព្ពោ ឯសោ ថេរវាទោ. វិប្ផារិកញ្ហិ ជវនំ នាវំ វិយ នទីសោតោ ភវង្គំ អនុពន្ធតីតិ យុត្តំ, ន បន ឆឡង្គុបេក្ខវតោ សន្តវុត្តិំ កិរិយជវនំ បណ្ណបុដំ វិយ នទីសោតោតិ.

បិណ្ឌជវនំ ជវតីតិ កុសលាកុសលកិរិយជវនានិ បិណ្ឌេត្វា កថិតានីតិ តថា កថិតានិ ជវនានិ បិណ្ឌិតានិ វិយ វុត្តានិ, ឯកស្មិំ វា តទារម្មណេ បិណ្ឌេត្វា ទស្សិតានិ ហុត្វា ជវិតានេវ វុត្តានិ. ឥមញ្ច បន បិណ្ឌជវនំ វទន្តេន អកុសលតោ ចត្តារិយេវ ឧបេក្ខាសហគតានិ គហេត្វា ទ្វាទសុបេក្ខាសហគតជវនានិ បិណ្ឌិតានិ វិយ វុត្តានិ. បដ្ឋានេ បន ‘‘កុសលំ អស្សាទេតិ អភិនន្ទតិ, តំ អារព្ភ រាគោ ឧប្បជ្ជតិ. ទិដ្ឋិ, វិចិកិច្ឆា, ឧទ្ធច្ចំ, ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ. អកុសលេ និរុទ្ធេ វិបាកោ តទារម្មណតា ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តត្តា ឥតរានិ ទ្វេ ឥដ្ឋារម្មណេ បវត្តវិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចសហគតានិបិ កុសលវិបាកេ តទារម្មណេ បិណ្ឌេតព្ពានិ សិយុំ. តេសំ បន អនន្តរំ អហេតុកវិបាកេនេវ តទារម្មណេន ភវិតព្ពំ, សោ ច សន្តីរណភាវេនេវ គហិតោតិ អបុព្ពំ គហេតព្ពំ នត្ថិ. អហេតុកេ ច បិណ្ឌេតព្ពំ នារហន្តីតិ អធិប្បាយេន ន បិណ្ឌេតីតិ.

តិហេតុកជវនាវសានេ បនេត្ថាតិ ឯតស្មិំ ទុតិយវាទេ តិហេតុកជវនាវសានេ តិហេតុកតទារម្មណំ យុត្តន្តិ ទស្សេតុំ យុត្តំ វទតិ ជវនសមានត្តា, នាលព្ភមានត្តា អញ្ញស្ស. បឋមត្ថេរេន អកុសលានន្តរំ វុត្តស្ស អហេតុកតទារម្មណស្ស, កុសលានន្តរំ វុត្តស្ស ច សហេតុកតទារម្មណស្ស អកុសលានន្តរំ ឧប្បត្តិំ វទន្តស្ស ហិ បដិសន្ធិជនកំ តិហេតុកកម្មំ ទុហេតុកាហេតុកំ វិបាកំ ជនយន្តម្បិ តិហេតុកជវនានន្តរំ ន ជនេតីតិ ន ឯត្ថ ការណំ ទិស្សតីតិ ឯវំ យុត្តំ គហេតព្ពំ អវុត្តម្បីតិ អធិប្បាយោ. អថ វា តស្មិំ តស្មិំ ថេរវាទេ យេន អធិប្បាយេន សសង្ខារាសង្ខារវិធានាទិ វុត្តំ, តំ តេនេវ អធិប្បាយេន យុត្តំ គហេតព្ពំ, ន អធិប្បាយន្តរំ អធិប្បាយន្តរេន អាលោឡេតព្ពន្តិ អត្ថោ. ហេតុសទិសមេវាតិ ជនកកម្មហេតុសទិសមេវ. មហាបករណេ អាវិ ភវិស្សតីតិ មហាបករណេ អាគតបាឡិយា បាកដំ ឧប្បត្តិវិធានំ អាវិ ភវិស្សតីតិ អធិប្បាយេន វទតិ.

កាមាវចរកុសលវិបាកកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

រូបាវចរារូបាវចរវិបាកកថាវណ្ណនា

៤៩៩. អនន្តរាយេនាតិ បរិហានិបច្ចយវិរហេន. បដិបទាទិភេទោតិ បដិបទារម្មណភេទោ. តថា ហិ ទុក្ខបដិបទំ ទន្ធាភិញ្ញំ ឈានំ ឧប្បាទេត្វា បុនប្បុនំ សមាបជ្ជន្តស្ស តំ ឈានំ តំបដិបទមេវ ហោតិ. ឯតស្មិំ អបរិហីនេ តស្ស វិបាកោ និព្ពត្តមានោ តប្បដិបទោវ ភវិតុំ អរហតីតិ. ឆន្ទាធិបតេយ្យាទិភាវោ បន តស្មិំ ខណេ វិជ្ជមានានំ ឆន្ទាទីនំ អធិបតិបច្ចយភាវេន ហោតិ, ន អាគមនវសេន. តថា ហិ ឯកមេវ ឈានំ នានាក្ខណេសុ នានាធិបតេយ្យំ ហោតិ. ចតុត្ថជ្ឈានស្សេវ ហិ ចតុរិទ្ធិបាទភាវេន ភាវនា ហោតិ, តស្មា វិបាកស្ស អាគមនវសេន ឆន្ទាធិបតេយ្យាទិតា ន វុត្តា.

រូបាវចរារូបាវចរវិបាកកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

លោកុត្តរវិបាកកថាវណ្ណនា

៥០៥. យថា វដ្ដំ អាចិនតិ, តថា តណ្ហាទីហិ អភិសង្ខតំ លោកិយកម្មំ ឧបចិតន្តិ វុច្ចតិ. លោកុត្តរំ បន ឯវំ ន ហោតីតិ តថា ន វុត្តំ. សុទ្ធាគមនវសេនាតិ អនិមិត្តាប្បណិហិតនាមទាយកេហិ សគុណារម្មណេហិ វិជ្ជមានេហិបិ ផលស្ស សុញ្ញតនាមទានទីបនេ អគ្គហិតភាវេនេវ អវោមិស្សេនាតិ អត្ថោ. អាគមនតោ សុញ្ញតាប្បណិហិតនាមវតោ មគ្គស្ស អាគមនីយដ្ឋានេ ឋត្វា អត្តនោ ផលស្ស នាមត្តយទានំ យោជិតំ, ឥតរស្សបិ បន តថេវ យោជេតព្ពំ. នយមត្តទស្សនញ្ហេតំ. សគុណារម្មណេហិ បន នាមត្តយវតោ អនិច្ចានុបស្សនានន្តរស្សបិ មគ្គស្ស អាគមនីយដ្ឋានេ ឋត្វា អត្តនោ ផលស្ស នាមត្តយទានំ ន និវារិតន្តិ. វឡញ្ជនកផលសមាបត្តិយា ច វិបស្សនាគមនវសេន នាមលាភេ មគ្គស្ស វិយ អនិមិត្តនាមលាភោ ន សិយា. យថា បន មគ្គានន្តរស្ស វិយ វឡញ្ជនកផលសមាបត្តិយាបិ ឈានបដិបទាភេទោ ហោតិ, ឯវំ សុញ្ញតាទិនាមលាភេ សតិ អនិមិត្តនាមញ្ច លភតីតិ. អវូបសន្តាយាតិ ឥទំ កេនចិ អញ្ញេន អនន្តរិតត្តា តាទិសាយ ឯវ សទ្ធាយ…បេ… បញ្ញាយ ច អនន្តរបច្ចយភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. តេន ឆន្ទាទយោបិ អត្តនោ អនន្តរសទិសានំ ឆន្ទាទីនំ ឧប្បាទកា អធិបតិភូតា អធិបតិភូតេ ឯវ ឧប្បាទេន្តីតិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ.

៥៥៥. កិលេសសមុច្ឆេទកស្ស មគ្គស្ស សម្មាទិដ្ឋិអាទិកស្ស និយ្យានិកសភាវស្ស ផលេនបិ បដិប្បស្សទ្ធកិលេសេន និយ្យានសភាវេនេវ ភវិតព្ពំ, តស្មា ផលេបិ ‘‘មគ្គង្គំ មគ្គបរិយាបន្ន’’ន្តិ វុត្តំ. ឯវញ្ច កត្វា មគ្គវិភង្គេ ផលេសុ ច អដ្ឋង្គិកោ បញ្ចង្គិកោ ច មគ្គោ ឧទ្ធដោ, ឯវំ ពោជ្ឈង្គាបីតិ. មគ្គំ ឧបាទាយាតិ មគ្គសទិសតាយ មគ្គោតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយាហ.

លោកុត្តរវិបាកកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អកុសលវិបាកកថាវណ្ណនា

៥៥៦. ឥដ្ឋឥដ្ឋមជ្ឈត្តេសុ វិយ ន អនិដ្ឋអនិដ្ឋមជ្ឈត្តេសុ សន្តីរណវិសេសោ អត្ថិ, អនិដ្ឋារម្មណមេវ បន អធិមត្តំ មន្ទញ្ច ឯវំ ទ្វិធា វុត្តំ.

អកុសលវិបាកកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.