កាមាវចរកុសលំ

និទ្ទេសវារកថាវណ្ណនា

២. ផុសនកវសេនាតិ សន្តេ អសន្តេបិ វិសយេ អាបាថគតេ ចិត្តស្ស សន្និបតនវសេន ‘‘ចិត្តំ មនោ’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ៦, ១៧) វិយ កិច្ចវិសេសំ, ‘‘មានស’’ន្តិអាទីសុ (ធ. ស. ៦, ១៧) វិយ សមានេ អត្ថេ សទ្ទវិសេសំ, ‘‘បណ្ឌរ’’ន្តិអាទីសុ (ធ. ស. ៦, ១៧) វិយ គុណវិសេសំ, ‘‘ចេតសិកំ សាត’’ន្តិអាទីសុ (ធ. ស. ២, ១៨) វិយ និស្សយវិសេសំ, ‘‘ចិត្តស្ស ឋិតី’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១៥, ២៤) វិយ អញ្ញស្ស អវត្ថាភាវវិសេសំ, ‘‘អលុព្ភនា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ៣២) វិយ អញ្ញស្ស កិរិយាភាវវិសេសំ, ‘‘អលុព្ភិតត្ត’’ន្តិអាទីសុ (ធ. ស. ៣២) វិយ អញ្ញស្ស កិរិយាភាវភូតតាវិសេសន្តិអាទិកំ អនបេក្ខិត្វា ធម្មមត្តទីបនំ សភាវបទំ. ផុសន្តស្ស ហិ ចិត្តស្ស ផុសនកិរិយា ផុសនាការោ. សម្ផុសនាតិ អារម្មណសមាគមផុសនា, ន បដិលាភសម្ផុសនា. សម្ផុសិតស្ស អារម្មណេន សមាគតស្ស ចិត្តស្ស ភាវោ សម្ផុសិតត្តំ. យស្មិំ សតិ ចិត្តំ សម្ផុសិតន្តិ វុច្ចតិ, សោ តស្ស ភាវោ. ឯវំ អញ្ញេសុបិ ភាវនិទ្ទេសេសុ ទដ្ឋព្ពំ.

អបរស្ស វេវចនស្ស, អបរេន វា បុរិមត្ថស្ស ទីបនា អបរទីបនា. ‘‘បណ្ឌិច្ចំ កោសល្ល’’ន្តិ ឯវមាទយោ បញ្ញាវិសេសា នានាកាលេ លព្ភមានាបិ ឯកស្មិំ ចិត្តេ លព្ភន្តិ. ឯកស្មិញ្ច វិសេសេ ឥតរេបិ អនុគតា ហោន្តីតិ ទស្សេតុំ តថា វិភត្តិ អត្ថតោ វិភត្តិ ហោតិ អត្ថនានត្តេន កតត្តា. អថ វា យថា ‘‘កោធោ កុជ្ឈនា កុជ្ឈិតត្ត’’ន្តិ (ធ. ស. ១០៦៦) សភាវាការភាវនិទ្ទេសេហិ កោធោតិ ឯវមាការោវ អត្ថោ វុត្តោ, ន ឯវមិធ, ឥធ បន បណ្ឌិតាទិភាវាការភិន្នោ អត្ថោ វុត្តោតិ ឥទំ វិភត្តិគមនំ អត្ថវសេន ហោតិ. សម្ផុសិតត្តន្តិ ឯត្ថាបិ ន ‘‘ផស្សោ’’តិ ឯវមាការោវ អត្ថោ វុត្តោ. សម្ផស្សោតិ ឯវមាការោ បន វុត្តោតិ អត្ថតោ វិភត្តិគមនន្តិ វុត្តំ.

ទោសោ ព្យាបាទោតិ ឧទ្ទេសេបិ នាមនានត្តេន នានាភូតោ ឧទ្ទិដ្ឋោ. និទ្ទេសេបិ តេនេវ នានត្តេន និទ្ទិដ្ឋោ. ឯកោវ ខន្ធោ ហោតីតិ ឯកេន ខន្ធសទ្ទេន វត្តព្ពតំ សន្ធាយាហ. ចេតនាតិ សង្ខារក្ខន្ធំ ទស្សេតិ តប្បមុខត្តា. អសទ្ធម្មាតិ អសតំ, អសន្តោ វា ធម្មា, ន វា សទ្ធម្មាតិ អសទ្ធម្មាតិ អសទ្ធម្មវចនីយភាវេន ឯកីភូតោបិ អសទ្ធម្មោ កោធគរុតាទិវិសិដ្ឋេន សទ្ធម្មគរុតាបដិក្ខេបនានត្តេន នានត្តំ គតោតិ ‘‘ចត្តារោ’’តិ វុត្តំ. ន សទ្ធម្មគរុតាតិ វុច្ចមានា វា អសទ្ធម្មគរុតា អសទ្ធម្មគរុតាភាវេន ឯកីភូតាបិ កោធាទិវិសិដ្ឋបដិក្ខេបនានត្តេន នានត្តំ គតា. បដិបក្ខោ វា បដិក្ខិបីយតិ តេន, សយំ វា បដិក្ខិបតីតិ បដិក្ខេបោតិ វុច្ចតីតិ សទ្ធម្មគរុតាបដិក្ខេបនានត្តេន អសទ្ធម្មគរុតា អសទ្ធម្មា វា នានត្តំ គតា. អលោភោតិអាទីនំ ផស្សាទីហិ នានត្តំ លោភាទិវិសិដ្ឋេន បដិក្ខេបេន លោភាទិបដិបក្ខេន វា វេទិតព្ពំ. អលោភាទោសាមោហានំ អញ្ញមញ្ញនានត្តំ យថាវុត្តេន បដិក្ខេបនានត្តេន យោជេតព្ពំ. បទត្ថស្ស បទន្តរេន វិភាវនំ បទត្ថុតិ. តេន ហិ តំ បទំ មហត្ថន្តិ ទីបិតំ ហោតិ អលង្កតញ្ចាតិ. អត្ថវិសេសាភាវេបិ អាភរណវសេន ច អាទរវសេន ច បុន វចនំ ទឡ្ហីកម្មំ.

៣. តជ្ជន្តិ តស្ស ផលស្ស អនុច្ឆវិកំ. ន កេវលំ និទ្ទិសិយមានំ សាតមេវ អធិកតំ, អថ ខោ យថានិទ្ទិដ្ឋានិ អារម្មណានិបីតិ ‘‘តេហិ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្ស វា ជាតា ការណភាវេន ផស្សត្ថំ បវត្តាតិ តជ្ជា. តំសមង្គីបុគ្គលំ, សម្បយុត្តធម្មេ វា អត្តនិ សាទយតីតិ សាតំ ទ-ការស្ស ត-ការំ កត្វា. សុដ្ឋុ ខាទតិ, ខណតិ វា ទុក្ខន្តិ សុខំ.

៥. បាសោតិ រាគបាសោ. សោ ហិ និរាវរណត្តា អន្តលិក្ខចរោ. អកុសលម្បិ បណ្ឌរន្តិ វុត្តំ, កោ បន វាទោ កុសលន្តិ អធិប្បាយោ. តញ្ហិ បណ្ឌរតោ និក្ខន្តំ សយញ្ច បណ្ឌរន្តិ. អថ វា សព្ពម្បិ ចិត្តំ សភាវតោ បណ្ឌរមេវ, អាគន្តុកោបក្កិលេសវោទានេហិ បន សាវជ្ជានវជ្ជានំ ឧបក្កិលិដ្ឋវិសុទ្ធតរតា ហោន្តីតិ. ទារុប្បមាណេសុ សិលាទីសុ ខន្ធបញ្ញត្តិយា អភាវា កិញ្ចិ និមិត្តំ អនបេក្ខិត្វា ទារុម្ហិ បវត្តា ខន្ធបញ្ញត្តីតិ ‘‘បណ្ណត្តិមត្តដ្ឋេនា’’តិ វុត្តំ. តំ-សទ្ទេន មនោវិញ្ញាណធាតុយេវ វុច្ចេយ្យ និទ្ទិសិតព្ពត្តាតិ ន តស្សា តជ្ជតា. តេហិ អារម្មណេហិ ជាតា តជ្ជាតិ ច វុច្ចមានេ សម្ផស្សជតា ន វត្តព្ពា. ន ហិ សោ អារម្មណំ, នាបិ វិសេសបច្ចយោ. ‘‘តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ’’តិ វិញ្ញាណមេវ ផស្សស្ស វិសេសបច្ចយោតិ វុត្តោតិ តស្មា ន វិញ្ញាណំ វិសេសបច្ចយភូតំ សម្ផស្សជតាយ តជ្ជាមនោវិញ្ញាណធាតុសម្ផស្សជាបញ្ញត្តិំ លភតិ, ន ច តទេវ តស្ស ការណភាវេន ផលភាវេន ច វុច្ចមានំ សុវិញ្ញេយ្យំ ហោតីតិ. កិំ វា ឯតេន, យថា ភគវតា វុត្តា តំសភាវាយេវ តេ ធម្មាតិ ន ឯវំវិធេសុ ការណំ មគ្គិតព្ពំ.

៧. ឯវំ តក្កនវសេន លោកសិទ្ធេនាតិ អធិប្បាយោ. ឯវញ្ចេវញ្ច ភវិតព្ពន្តិ វិវិធំ តក្កនំ កូបេ វិយ ឧទកស្ស អារម្មណស្ស អាកឌ្ឍនំ វិតក្កនំ.

៨. សមន្តតោ ចរណំ វិចរណំ.

៩. អត្តមនតាតិ ឯត្ថ អត្ត-សទ្ទេន ន ចិត្តំ វុត្តំ. ន ហិ ចិត្តស្ស មនោ អត្ថីតិ. អត្តមនស្ស បន បុគ្គលស្ស ភាវោ អត្តមនតាតិ វត្វា បុន បុគ្គលទិដ្ឋិនិសេធនត្ថំ ‘‘ចិត្តស្សា’’តិ វុត្តំ.

១១. ន ពលវតី, កស្មា អវដ្ឋិតិ វុត្តាតិ? ឯកគ្គចិត្តេន បាណវធាទិករណេ តថា អវដ្ឋានមត្តភាវតោ. វិរូបំ, វិវិធំ វា សំហរណំ វិកិរណំ វិសាហារោ, សំហរណំ វា សម្បិណ្ឌនំ, តទភាវោ វិសាហារោ.

១២. អញ្ញស្មិំ បរិយាយេតិ អញ្ញស្មិំ ការណេ. សមានាធិករណភាវោ ទ្វិន្នំ ពហូនំ វា បទានំ ឯកស្មិំ អត្ថេ បវត្តិ.

១៣. អារម្ភតិ ចាតិ អាបជ្ជតិ ច. ឧទ្ធំ យមនំ ឧយ្យាមោ. ធុរន្តិ និប្ផាទេតុំ អារទ្ធំ កុសលំ, បដិញ្ញំ វា.

១៤. តិណ្ណន្តិ ពុទ្ធាទីនំ. ចិត្តេ អារម្មណស្ស ឧបដ្ឋានំ ជោតនញ្ច សតិយេវាតិ តស្សា ឯតំ លក្ខណំ.

១៦. បាសាណសក្ខរវាលិកាទិរហិតា ភូមិ សណ្ហាតិ ‘‘សណ្ហដ្ឋេនា’’តិ វុត្តំ.

១៩. អយន្តីតិ ឯកកម្មនិព្ពត្តមនុស្សាទិសន្តតិអវិច្ឆេទវសេន បវត្តន្តិ. កុសលាកុសលេសុបិ ហិ ជីវិតំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយភាវេន សម្បយុត្តេ បវត្តយមានមេវ តទវិច្ឆេទស្ស បច្ចយោ ហោតិ.

៣០. យំ ហិរីយតីតិ ហិរីយតិ-សទ្ទេន វុត្តោ ភាវោ យំ-សទ្ទេន វុច្ចតីតិ យន្តិ ភាវនបុំសកំ វា ឯតំ ទដ្ឋព្ពំ. ហិរិយិតព្ពេនាតិ ច ហេតុអត្ថេ ករណវចនំ យុជ្ជតិ.

៣២. អលុព្ភនកវសេនាតិ ឯត្ថ អលុព្ភនមេវ អលុព្ភនកន្តិ ភាវនិទ្ទេសោ ទដ្ឋព្ពោ.

៣៣. អព្យាបជ្ជោតិ ព្យាបាទេន ទុក្ខេន ទោមនស្សសង្ខាតេន ទោសេន វិយ ន ព្យាបាទេតព្ពោតិបិ អត្ថោ យុជ្ជតិ.

៤២-៤៣. ថិនមិទ្ធាទិបដិបក្ខភាវេន កុសលធម្មេ អនិច្ចាទិមនសិការេ ច សីឃំ សីឃំ បរិវត្តនសមត្ថតា លហុបរិណាមតា, អវិជ្ជានីវរណានញ្ហិ តណ្ហាសំយោជនានំ សត្តានំ អកុសលប្បវត្តិ បកតិភូតាតិ ន តត្ថ លហុបរិណាមតាយ អត្ថោ. តេសញ្ច ភាវោ គរុតាយេវាតិ តព្ពិធុរសភាវានំ លហុតា ទដ្ឋព្ពា. សា ហិ បវត្តមានា សីឃំ ភវង្គវុដ្ឋានស្ស បច្ចយោ ហោតិ.

៤៤-៤៥. យេ ច ធម្មា មោហសម្បយុត្តា វិយ អវិបន្នលហុតា, តេសញ្ច កុសលករណេ អប្បដិឃាតោ មុទុតា. អប្បដិឃាតេន មុទុតាទិរូបសទិសតាយ អរូបធម្មានម្បិ មុទុតា មទ្ទវតាតិអាទិ វុត្តំ.

៤៦-៤៧. សិនេហវសេន កិលិន្នំ អតិមុទុកំ ចិត្តំ អកម្មញ្ញំ ហោតិ វិលីនំ វិយ សុវណ្ណំ, មានាទិវសេន អតិថទ្ធញ្ច អតាបិតំ វិយ សុវណ្ណំ, យំ បនានុរូបមុទុតាយុត្តំ, តំ កម្មញ្ញំ ហោតិ យុត្តមទ្ទវំ វិយ សុវណ្ណំ. តស្សេវ មុទុកស្ស យោ កម្មញ្ញាការោ, សា កម្មញ្ញតាតិ មុទុតាវិសិដ្ឋា កម្មញ្ញតា វេទិតព្ពា.

៥០-៥១. បច្ចោសក្កនភាវេន បវត្តំ អកុសលមេវ បច្ចោសក្កនំ. ឯកវីសតិ អនេសនា នាម វេជ្ជកម្មំ ករោតិ, ទូតកម្មំ ករោតិ, បហិណកម្មំ ករោតិ, គណ្ឌំ ផាលេតិ, អរុមក្ខនំ ទេតិ, ឧទ្ធំវិរេចនំ ទេតិ, អធោវិរេចនំ ទេតិ, នត្ថុតេលំ បចតិ, ចក្ខុតេលំ បចតិ, វេឡុទានំ ទេតិ, បណ្ណទានំ ទេតិ, បុប្ផទានំ ទេតិ, ផលទានំ ទេតិ, សិនានទានំ ទេតិ, ទន្តកដ្ឋទានំ ទេតិ, មុខោទកទានំ ទេតិ, ចុណ្ណទានំ ទេតិ, មត្តិកាទានំ ទេតិ, ចាដុកកម្មំ ករោតិ, មុគ្គសូបិយំ, បារិភដ្យំ, ជង្ឃបេសនិយំ ទ្វាវីសតិមំ ទូតកម្មេន សទិសំ, តស្មា ឯកវីសតិ. ឆ អគោចរា វេសិយាគោចរោ, វិធវា, ថុល្លកុមារី, បណ្ឌក, បានាគារ, ភិក្ខុនីអគោចរោតិ. សង្ខេបតោតិ សរូបេន អនុទ្ទិដ្ឋត្តា ‘‘តត្ថ កតមោ ឆន្ទោ’’តិអាទិ ន សក្កា វត្តុន្តិ ‘‘យោ ឆន្ទោ ឆន្ទិកតា’’តិអាទិនិទ្ទេសំ សង្ខិបិត្វា ‘‘យេ វា បនា’’តិ និទ្ទេសោ កតោតិ អត្ថោ.

និទ្ទេសវារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កោដ្ឋាសវារវណ្ណនា

៥៨-១២០. និទ្ទេសវារេ បុច្ឆាទីនំ បច្ចេកំ អនេកត្តេបិ បុច្ឆាទិភាវេន ឯកត្តំ ឧបនេត្វា ចតុបរិច្ឆេទតា វុត្តា. ចត្តារោ ទ្វេតិ ឯវមាទិកំ សង្ខិបិត្វា សហ វា គហណំ សង្គហោ. ឋបេត្វា យេវាបនកេតិ សង្គហេតព្ពេ សន្ធាយ វុត្តំ. តេ ហិ វិសុំ វិសុំ ឧទ្ទិដ្ឋត្តា និទ្ទិដ្ឋត្តា ច វិប្បកិណ្ណាតិ សង្គហេតព្ពា ហោន្តិ, ន យេវាបនកា សង្គហគមនេនេវ តថា អវិប្បកិណ្ណត្តា. យស្មា បន សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នា ហោន្តិ, តស្មា តំនិទ្ទេសេ អខន្ធភាវនិវារណត្ថំ យេវាបនាត្វេវ វុត្តាតិ ន យេវាបនកា ឋបេតព្ពាតិ. បច្ចយសង្ខាតេនាតិ អាហារបច្ចយសង្ខាតេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា ‘‘ហេតុ បច្ចយោ’’តិ ឯតេសុ ទ្វីសុ ជនកោ ហេតុ ឧបត្ថម្ភកោ បច្ចយោតិ ឯវំ វិសេសវន្តេសុ បច្ចយសង្ខាតេន. យថា ហិ កពឡីការាហារោ ឱជដ្ឋមករូបាហរណេន រូបកាយំ ឧបត្ថម្ភេតិ, ឯវមិមេបិ វេទនាទិអាហរណេន នាមកាយន្តិ. តថា ច ហោន្តីតិ សាធារណេ សហជាតាទិបច្ចយេ សន្ធាយាហ. អញ្ញថា ចាតិ អញ្ញេន ច ឯកេនាការេន បច្ចយា ហោន្តិយេវាតិ អាហារាតិ វុច្ចន្តីតិ អត្ថោ. តស្មា អាហរណកិច្ចរហិតានំ ហេតុអធិបតិអាទីនំ នត្ថិ អាហារភាវប្បសង្គោ. តិស្សោ ច វេទនា អាហរតីតិអាទិ យថាសម្ភវវសេន វុត្តំ, ន ឥមស្មិំយេវ ចិត្តេ ផស្សាទិវសេន. តយោ ច ភវេតិ កាមាទិភវភូតំ វិញ្ញាណំ វិសេសេន, អវិសេសេន ច បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ.

អារម្មណំ ឧបគន្ត្វា និជ្ឈាយនំ ចិន្តនំ ឧបនិជ្ឈាយនំ. ហេត្វដ្ឋេនាតិ ឧបាយត្ថេន, ន មូលត្ថេន. បុព្ពភាគេ គតោ បដិបន្នោ នានាក្ខណិកោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ លោកុត្តរក្ខណេវ សហ បវត្តោ យថាគតមគ្គោតិ វុត្តោ. វិបស្សនាក្ខណតោ បុព្ពេវ កាយកម្មាទីនំ សុបរិសុទ្ធតាយ អដ្ឋង្គិកមគ្គុបនិស្សយស្ស ‘‘អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆតី’’តិ (ម. និ. ៣.៤៣១) ឯវំ វុត្តេន បរិយាយេន បុព្ពភាគមគ្គស្ស អដ្ឋង្គិកតា យថាគតវចនេន ទីបិតា, ន ឯកក្ខណេ អដ្ឋន្នំ អង្គានំ សព្ភាវាតិ ឯវមស្សបិ បរិយាយទេសនតា វេទិតព្ពា. វិជាននមេវ ចិត្តវិចិត្តតាតិ ‘‘ចិត្តវិចិត្តដ្ឋេន ឯកោវ ធម្មោ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ’’តិ អាហ. ចត្តារោ ខន្ធា ហោន្តីតិអាទីសុ វេទនាក្ខន្ធាទីនំ សង្គហេ កតេបិ បុន ‘‘ឯកោ វេទនាក្ខន្ធោ ហោតី’’តិអាទិវចនំ ន អនេកេ វេទនាក្ខន្ធាទយោ ជាតិនិទ្ទេសេន ឥធ វុត្តាតិ ទស្សនត្ថំ. ឥន្ទ្រិយេសុ ច ឯកស្ស ជាតិនិទ្ទេសភាវេ បដិក្ខិត្តេ អញ្ញេសំ ឥន្ទ្រិយានំ អាហារាទីនញ្ច តប្បដិក្ខេបោ កតោ ហោតីតិ បុព្ពង្គមស្ស មនិន្ទ្រិយស្សេវ កតោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

កោដ្ឋាសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សុញ្ញតវារវណ្ណនា

១២១-១៤៥. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ យថាវុត្តេ សមយេ, ឯតេសុ វា ធម្មេសុ. ភាវោតិ សត្តោ, យោ កោចិ វា អត្ថោ.

ទុតិយចិត្តាទិវណ្ណនា

១៤៦. សប្បយោគេនាតិ លីនស្ស ចិត្តស្ស ឧស្សាហនបយោគសហិតេន. សឧបាយេនាតិ កុសលស្ស ករណាករណេសុ អាទីនវានិសំសបច្ចវេក្ខណំ បរេហិ ឧស្សាហនន្តិ ឯវមាទិឧបាយសហិតេន.

១៥៦-១៥៩. មហាអដ្ឋកថាយំ អនុញ្ញាតា នាតិសមាហិតាយ ភាវនាយាតិ យេវាបនកេហិបិ និព្ពិសេសតំ ទស្សេតិ.

បុញ្ញកិរិយវត្ថាទិកថាវណ្ណនា

អបចិតិ ឯវ អបចិតិសហគតំ បុញ្ញកិរិយាវត្ថុ យថា ‘‘នន្ទិរាគសហគតា’’តិ. អបចិតិ វា ចេតនាសម្បយុត្តកធម្មា កាយវចីកិរិយា វា, តំសហិតា ចេតនា អបចិតិសហគតំ. ហិតផរណេនាតិ ទេសកេ មេត្តាផរណេន, ‘‘ឯវំ មេ ហិតំ ភវិស្សតី’’តិ បវត្តេន ហិតចិត្តេន វា. កម្មស្សកតាញាណំ ទិដ្ឋិជុកម្មំ. និយមលក្ខណន្តិ មហប្ផលតានិយមស្ស លក្ខណំ. សីលមយេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ ចារិត្តវសេន. អនវជ្ជវត្ថុំ បរិច្ចជន្តោ វិយ អព្ភនុមោទមានោបិ បរស្ស សម្បត្តិយា មោទតីតិ អព្ភនុមោទនា ទានមយេ សង្គហិតា. ភាវេន្តោបីតិ អសមត្តភាវនំ សន្ធាយាហ. សមត្តា ហិ អប្បនា ហោតីតិ. អដ្ឋេវ កោដ្ឋាសេ កត្វាតិ ឯកស្ស សត្តស្ស ឯកស្មិំ ខណេ ឧប្បន្នមេកំ បឋមចិត្តំ ទស្សេត្វា អញ្ញានិ តាទិសានិ អទស្សេន្តេន សព្ពានិ តានិ សរិក្ខដ្ឋេន ឯកីកតានិ ហោន្តិ, តថា សេសានិបីតិ ឯវំ អដ្ឋ កត្វា.

កាមាវចរកុសលវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

រូបាវចរកុសលំ

ចតុក្កនយោ

បឋមជ្ឈានកថាវណ្ណនា

១៦០. ឧត្តរបទលោបំ កត្វា រូបភវោ រូបន្តិ វុត្តោ. ឈានស្ស អមគ្គភាវេបិ សតិ មគ្គវចនំ អញ្ញមគ្គភាវនិវារណត្ថន្តិ ឥមស្មិំ អត្ថេ មគ្គគ្គហណស្ស បយោជនំ វុត្តំ, ន សព្ពស្ស កុសលជ្ឈានស្ស មគ្គភាវោតិ. តត្ថ មគ្គស្ស ភាវនាយ សមយវវត្ថានស្ស កតត្តា អមគ្គភាវនាសមយេ បវត្តានំ ផស្សាទីនំ កុសលភាវោ ន ទស្សិតោ សិយា, តស្មា សព្ពស្ស មគ្គភាវោ ទស្សេតព្ពោតិ. ឥតោ អញ្ញោ មគ្គោ នត្ថីតិ ឯវំ អញ្ញភូមិកវិធុរោ សតិ បច្ចយន្តរេ រូបូបបត្តិជនកសភាវោ វិបាកធម្មសភាវោ វិយ វិបាកធម្មវសេន សព្ពសមានោ មគ្គសទ្ទេន វុត្តោតិ ទស្សេតីតិ វេទិតព្ពំ. កុសលំ ទានន្តិ អលោភោ ទដ្ឋព្ពោ. អថ វា ចេតនា ទានំ, តំ វជ្ជេត្វា ឥតរេ ទ្វេ ចេតនាសម្បយុត្តកាតិ វុត្តា. វដ្ដន្តីតិ មគ្គភាវតោ ឈានវចនេន សង្គហេត្វា មគ្គោតិ វត្តុំ វដ្ដន្តីតិ អត្ថោ. ឱកប្បនាតិ សទ្ទហនា. អញ្ញត្ថ ទិដ្ឋំ អត្ថំ បរិច្ចជិត្វា ‘‘ជនេតិ វឌ្ឍេតី’’តិ អយមត្ថោ កស្មា វុត្តោតិ និរុបសគ្គស្ស អញ្ញត្ថ ឯវមត្ថស្សេវ ទិដ្ឋត្តាតិ ឥមមត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘បុន ចបរំ ឧទាយី’’តិ (ម. និ. ២.២៤៦ អាទយោ) សុត្តមាហដំ. កេសញ្ចិ អរិយានំ អរិយមគ្គេន សិទ្ធានិ អញ្ញានិ ច ឈានានិ ភាវនាសភាវានេវាតិ តេសុបិ ភាវេន្តេន សមយវវត្ថានំ ឥជ្ឈតីតិ.

និស្សរន្តិ និគ្គច្ឆន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វាតិ និស្សរណំ. កេ និគ្គច្ឆន្តិ? កាមា. តេសំ កាមានំ និស្សរណំ បហានន្តិ អត្ថោ. ឯវញ្ហិ ‘‘កាមាន’’ន្តិ កត្តរិ សាមិវចនំ យុជ្ជតិ. វត្ថុកាមេហិបីតិ វត្ថុកាមេហិ វិវិច្ចេវាតិបិ អត្ថោ យុជ្ជតីតិ ឯវំ យុជ្ជមានត្ថន្តរសមុច្ចយត្ថោ បិ-សទ្ទោ, ន កិលេសកាមសមុច្ចយត្ថោ. កស្មា? ឥមស្មិំ អត្ថេ កិលេសកាមានំ ទុតិយបទេន វិវេកស្ស វុត្តត្តា. អកុសលសទ្ទេន យទិបិ កិលេសកាមា, អថាបិ សព្ពាកុសលា គហិតា, សព្ពថា បន កិលេសកាមេហិ វិវេកោ វុត្តោតិ អាហ ‘‘ទុតិយេន កិលេសកាមេហិ វិវេកវចនតោ’’តិ. កាមគុណាធិគមហេតុបិ បាណាតិបាតាទិអសុទ្ធប្បយោគោ ហោតីតិ តព្ពិវេកេន បយោគសុទ្ធិ វិភាវិតា. តណ្ហាសំកិលេសសោធនេន អាសយបោសនំ.

អញ្ញេសម្បិ ចាតិ ទិដ្ឋិមានាទីនំ ផស្សាទីនញ្ច. ឧបរិ វុច្ចមានានិ ឈានង្គានិ ឧបរិជ្ឈានង្គានិ, តេសំ អត្តនោ វិបច្ចនីកានំ បដិបក្ខភាវទស្សនត្ថំ តប្បច្ចនីកនីវរណវចនំ. ព្យាបាទវិវេកវចនេន ‘‘អនត្ថំ មេ អចរី’’តិអាទិអាឃាតវត្ថុភេទវិសយស្ស ទោសស្ស មោហាធិកានំ ថិនមិទ្ធាទីនំ វិវេកវចនេន បដិច្ឆាទនវសេន ទុក្ខាទិបុព្ពន្តាទិភេទវិសយស្ស មោហស្ស វិក្ខម្ភនវិវេកោ វុត្តោ. កាមរាគព្យាបាទតទេកដ្ឋថិនមិទ្ធាទិវិក្ខម្ភនកញ្ចេទំ សព្ពាកុសលបដិបក្ខសភាវត្តា សព្ពកុសលានំ តេន សភាវេន សព្ពាកុសលានំ បហានំ ហោន្តម្បិ កាមរាគាទិវិក្ខម្ភនសភាវមេវាតិ តំសភាវត្តា អវិសេសេត្វា នីវរណាកុសលមូលាទីនំ វិក្ខម្ភនវិវេកោ វុត្តោ ហោតីតិ អាហ.

វិតក្កស្ស កិច្ចវិសេសេន ថិរភាវប្បត្តេ បឋមជ្ឈានសមាធិម្ហិ បច្ចនីកទូរីភាវកតេន ថិរភាវេន តំសទិសេសុ វិតក្ករហិតេសុ ទុតិយជ្ឈានាទិសមាធីសុ ច អប្បនាតិ អដ្ឋកថាវោហារោតិ វិតក្កស្ស អប្បនាយោគោ វុត្តោ, អញ្ញថា វិតក្កោវ អប្បនាតិ តស្ស តំសម្បយោគោ ន សិយាតិ. អត្ថោ…បេ… ទដ្ឋព្ពោ ឈានសមង្គិនោ វិតក្កវិចារសមង្គិតាទស្សនេន ឈានស្សេវ សវិតក្កសវិចារភាវស្ស វុត្តត្តា.

វិវេកជំ បីតិសុខន្តិ ឯត្ថ បុរិមស្មិំ អត្ថេ វិវេកជន្តិ ឈានំ. បីតិសុខសទ្ទតោ ច អត្ថិអត្ថវិសេសវតោ អស្ស, អស្មិំ វាតិ ឯត្ថ អ-ការោ វុត្តោ. ទុតិយេ បីតិសុខមេវ វិវេកជំ. វិវេកជំបីតិសុខន្តិ ច អញ្ញបទត្ថេ សមាសោ បច្ចត្តនិទ្ទេសស្ស ច អលោបោ កតោ, លោបេ វា សតិ ‘‘វិវេកជបីតិសុខ’’ន្តិ បាឋោតិ អយំ វិសេសោ. គណនានុបុព្ពតាតិ គណនានុបុព្ពតាយ, គណនានុបុព្ពតាមត្តំ វា បឋមន្តិ វចនន្តិ អត្ថោ. និច្ចាទិវិបល្លាសប្បហានេន មគ្គោ អសម្មោហតោ អនិច្ចាទិលក្ខណានិ បដិវិជ្ឈតីតិ លក្ខណូបនិជ្ឈានំ. អសម្មោសធម្មំ និព្ពានំ អវិបរីតលក្ខណត្តា អនញ្ញថាភាវតោ តថលក្ខណំ.

ទុតិយជ្ឈានកថាវណ្ណនា

១៦១-២. វិតក្កវិចារានំ វូបសមាតិ ឯតេន យេហិ វិតក្កវិចារេហិ បឋមជ្ឈានស្ស ឱឡារិកតា, តេសំ សមតិក្កមា ទុតិយជ្ឈានស្ស សមធិគមោ, ន សភាវតោ អនោឡារិកានំ ផស្សាទីនំ សមតិក្កមាតិ អយមត្ថោ ទីបិតោ ហោតិ. ឯវំ ‘‘បីតិយា ច វិរាគា’’តិអាទីសុ នយោ. តស្មា វិតក្កវិចារបីតិសុខសមតិក្កមវចនានិ ឱឡារិកោឡារិកង្គសមតិក្កមា ទុតិយាទិអធិគមបរិទីបកានីតិ តេសំ ឯកទេសភូតំ វិតក្កវិចារសមតិក្កមវចនំ តំទីបកន្តិ វុត្តំ. អថ វា វិតក្កវិចារវូបសមវចនេនេវ តំសមតិក្កមា ទុតិយាធិគមទីបកេន បីតិវិរាគាទិវចនានំ បីតិយាទិសមតិក្កមា តតិយាទិអធិគមទីបកតា ហោតីតិ តស្ស តំទីបកតា វុត្តា.

នីលវណ្ណយោគតោ នីលវត្ថំ វិយាតិ នីលយោគតោ វត្ថំ នីលំ វិយាតិ អធិប្បាយោ. យេន សម្បសាទនេន យោគា ឈានំ សម្បសាទនំ, តស្មិំ ទស្សិតេ ‘‘សម្បសាទនំ ឈាន’’ន្តិ សមានាធិករណនិទ្ទេសេនេវ តំយោគា ឈានេ តំសទ្ទប្បវត្តិ ទស្សិតាតិ អវិរោធោ យុត្តោ. ឯកោទិភាវេ កថន្តិ ឯកោទិម្ហិ ទស្សិតេ ‘‘ឯកោទិភាវំ ឈាន’’ន្តិ សមានាធិករណនិទ្ទេសេនេវ ឈានស្ស ឯកោទិវឌ្ឍនតា វុត្តា ហោតីតិ. ឯកោទិភាវន្តិ បនិទំ ឧទ្ធរិត្វា ឯកោទិស្ស និទ្ទេសោ ន កត្តព្ពោ សិយាតិ ឯកោទិភាវសទ្ទោ ឯវ សមាធិម្ហិ បវត្តោ សម្បសាទនសទ្ទោ វិយ ឈានម្ហិ បវត្តតីតិ យុត្តំ.

អប្បិតាតិ គមិតា វិនាសំ. ទុតិយជ្ឈានាទិអធិគមុបាយទីបកេន អជ្ឈត្តសម្បសាទនតាយ ចេតសោ ឯកោទិភាវតាយ ច ហេតុទីបកេន អវិតក្កាវិចារភាវហេតុទីបកេន ច វិតក្កវិចារវូបសមវចនេនេវ វិតក្កវិចារាភាវោ ទីបិតោតិ កិំ បុន អវិតក្កអវិចារវចនេន កតេនាតិ? ន, អទីបិតត្តា. ន ហិ វិតក្កវិចារវូបសមវចនេន វិតក្កវិចារានំ អប្បវត្តិ វុត្តា ហោតិ. វិតក្កវិចារេសុ ហិ តណ្ហាបហានញ្ច ឯតេសំ វូបសមនំ. យេ ច សង្ខារេសុ តណ្ហាបហានំ ករោន្តិ, តេសុ មគ្គេសុ បហីនតណ្ហេសុ ផលេសុ ច សង្ខារប្បវត្តិ ហោតិ, ឯវមិធាបិ វិក្ខម្ភិតវិតក្កវិចារតណ្ហស្ស ទុតិយជ្ឈានស្ស វិតក្កវិចារសម្បយោគោ បុរិមេន ន និវារិតោ សិយាតិ តំនិវារណត្ថំ អាវជ្ជិតុកាមតាទិអតិក្កមោវ តេសំ វូបសមោតិ ទស្សនត្ថញ្ច ‘‘អវិតក្កំ អវិចារ’’ន្តិ វុត្តំ.

តតិយជ្ឈានកថាវណ្ណនា

១៦៣. បរិសុទ្ធបកតិ ខីណាសវបកតិ និក្កិលេសតា. ឧបេក្ខានិមិត្តន្តិ ឯត្ថ លីនុទ្ធច្ចបក្ខបាតរហិតំ មជ្ឈត្តំ វីរិយំ ‘‘ឧបេក្ខា’’តិ វុត្តំ, តទេវ តំ អាការំ គហេត្វា បវត្តេតព្ពស្ស តាទិសស្ស វីរិយស្ស និមិត្តភាវតោ ឧបេក្ខានិមិត្តំ. បឋមជ្ឈានប្បដិលាភត្ថាយ នីវរណេ…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិបដិលាភត្ថាយ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញំ បដិសង្ខាសន្តិដ្ឋនាបញ្ញាសង្ខារុបេក្ខាសុ ញាណន្តិ ឥមា អដ្ឋ សមាបត្តិវសេន ឧប្បជ្ជន្តិ. សោតាបត្តិមគ្គបដិលាភត្ថាយ ឧប្បាទំ បវត្តំ និមិត្តំ អាយូហនំ បដិសន្ធិំ គតិំ និព្ពត្តិំ ឧបបត្តិំ ជាតិំ ជរាមរណសោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សឧបាយាសេ. សោតាបត្តិផលសមាបត្តត្ថាយ ឧប្បាទំ…បេ… ឧបាយាសេ…បេ… អរហត្តមគ្គបដិលាភត្ថាយ ឧប្បាទំ…បេ… ឧបាយាសេ. អរហត្តផលសមាបត្តត្ថាយ…បេ… សុញ្ញតវិហារសមាបត្តត្ថាយ…បេ… អនិមិត្តវិហារសមាបត្តត្ថាយ ឧប្បាទំ បវត្តំ អាយូហនំ បដិសន្ធិំ…បេ… បដិសង្ខាសន្តិដ្ឋនា បញ្ញា សង្ខារុបេក្ខាសុ ញាណន្តិ ឥមា ទស វិបស្សនាវសេន ឧប្បជ្ជន្តិ.

យទត្ថិ យំ ភូតន្តិ ខន្ធបញ្ចកំ, តំ មុញ្ចិតុកម្យតាញាណេន បជហតិ. ទិដ្ឋសោវត្ថិកត្តយស្ស សប្បលក្ខណវិចិននេ វិយ ទិដ្ឋលក្ខណត្តយស្ស ភូតស្ស សង្ខារលក្ខណវិចិននេ ឧបេក្ខំ បដិលភតិ. អនាភោគរសាតិ បណីតសុខេបិ តស្មិំ អវនតិ បដិបក្ខកិច្ចាតិ អត្ថោ. នាមកាយេន ចេតសិកសុខំ កាយិកសុខហេតុ រូបសមុដ្ឋាបនេន កាយិកសុខញ្ច ឈានសមង្គី បដិសំវេទេតីតិ វុច្ចតិ. ផុដត្តា ព្យាបិតត្តា. យថា ហិ ឧទកេន ផុដសរីរស្ស តាទិសេ នាតិបច្ចនីកេ វាតាទិកេ ផោដ្ឋព្ពេ ផុដ្ឋេ សុខំ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ ឯតេហិ ផុដសរីរស្សបិ.

ចតុត្ថជ្ឈានកថាវណ្ណនា

១៦៥. អវិភូតបច្ចុបដ្ឋានាតិ សុខទុក្ខានិ វិយ អវិភូតាការា បិដ្ឋិបាសាណគតមិគមគ្គោ វិយ តទនុមាតព្ពាវិភូតាការោបដ្ឋានា.

ចតុក្កនយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បញ្ចកនយវណ្ណនា

១៦៧. យស្សា បន ធម្មធាតុយាតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស. តេន ហិ ធម្មានំ អាការភេទំ ញត្វា តទនុរូបំ ទេសនំ និយាមេតីតិ. ឯត្ថ ច បញ្ចកនយេ ទុតិយជ្ឈានំ ចតុក្កនយេ ទុតិយជ្ឈានបក្ខិកំ កត្វា វិភត្តំ ‘‘យស្មិំ…បេ… មគ្គំ ភាវេតិ អវិតក្កំ វិចារមត្តំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ. កស្មា? ឯកត្តកាយនានត្តសញ្ញីសត្តាវាសផលតាយ ទុតិយជ្ឈានេន សមានផលត្តា បឋមជ្ឈានសមាធិតោ ជាតត្តា ច. បឋមជ្ឈានមេវ ហិ កាមេហិ អកុសលេហិ ច វិវិត្តន្តិ តទភាវា ន ឥធ ‘‘វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហី’’តិ សក្កា វត្តុំ, នាបិ ‘‘វិវេកជ’’ន្តិ. សុត្តន្តទេសនាសុ ច បញ្ចកនយេ ទុតិយតតិយជ្ឈានានិ ទុតិយជ្ឈានមេវ ភជន្តិ វិតក្កវូបសមា វិចារវូបសមា អវិតក្កត្តា អវិចារត្តា ចាតិ.

បដិបទាចតុក្កវណ្ណនា

១៧៦-១៨០. តស្ស តស្ស ឈានស្ស ឧបចារន្តិ នីវរណវិតក្កវិចារនិកន្តិយាទីនំ វូបសមា ថិរភូតោ កាមាវចរសមាធិ. តទនុធម្មតាតិ តទនុរូបតាភូតា, សា បន តទស្សាទសង្ខាតា តទស្សាទសម្បយុត្តក្ខន្ធសង្ខាតា វា មិច្ឆាសតីតិ វទន្តិ. អវិគតនិកន្តិកា តំតំបរិហរណសតីតិបិ វត្តុំ វដ្ដតីតិ ឯវញ្ច កត្វា ‘‘សតិយា វា និកន្តិយា វា’’តិ វិកប្បោ កតោ. អាគមនវសេនាបិ ច បដិបទា ហោន្តិយេវាតិ ឥទំ កទាចិ ទុតិយាទីនំ បឋមាទិអាគមនកតបដិបទតំ សន្ធាយ វុត្តំ. អបិ-សទ្ទោ ហិ អនេកន្តិកតំ ទីបេតិ, ឯតស្ស អនេកន្តិកត្តា ឯវ ច បាឡិយំ ឯកេកស្មិំ ឈានេ ចតស្សោ បដិបទា ចត្តារិ អារម្មណានិ សោឡសក្ខត្តុកញ្ច វិសុំ វិសុំ យោជិតំ. អញ្ញថា ឯកេកស្មិំ បដិបទាទិម្ហិ នវ នវ ឈានានិ យោជេតព្ពានិ សិយុន្តិ.

អារម្មណចតុក្កវណ្ណនា

១៨១. អប្បគុណន្តិ បញ្ចហិ វសិតាហិ អវសីកតំ.

អារម្មណបដិបទាមិស្សកវណ្ណនា

១៨៦. ហេដ្ឋាតិ សោឡសក្ខត្តុកតោ បុព្ពេ. យេ កេចិ ឈានំ ឧប្បាទេន្តិ នាមាតិ វចនេន យេ កតាធិការា សេក្ខា មគ្គេនេវ ឧប្បាទិតជ្ឈានា, តេសំ ឈានានិ មគ្គបដិពទ្ធតាយ សុទ្ធិកនវកសង្គហិតានីតិ វេទិតព្ពានិ. ន ហិ តេ ឧប្បាទេន្តិ នាមាតិ.

កសិណកថាវណ្ណនា

២០៣. និរោធបាទកតាវចនេន អារុប្បបាទកតា ច ទស្សិតា. ខិប្បទស្សនំ ខិប្បាភិញ្ញតា ខិប្បនិសន្តិភាវោ.

អភិភាយតនកថាវណ្ណនា

២០៤. អញ្ញម្បីតិ កេវលំ កសិណាយតនសង្ខាតមេវ អហុត្វា អភិភាយតនសង្ខាតម្បិ បវត្តតីតិ សតិបិ អភិភាយតនានំ កសិណាយតនត្តេ កសិណាយតនភាវតោ អញ្ញោ អភិភាយតនភាវោ កសិណនិមិត្តាភិភវនកភាវនានិមិត្តនានត្តតោតិ ទស្សេតិ. តត្ថ អភិភវតីតិ អភិភុ, បរិកម្មំ, ញាណំ វា. អភិភុ អាយតនំ ឯតស្សាតិ អភិភាយតនំ, ឈានំ. អភិភវិតព្ពំ វា អារម្មណសង្ខាតំ អាយតនំ ឯតស្សាតិ អភិភាយតនំ, ឈានំ. អារម្មណាភិភវនតោ អភិភុ ច តំ អាយតនញ្ច យោគិនោ សុខវិសេសានំ អធិដ្ឋានភាវតោ មនាយតនធម្មាយតនភាវតោ ចាតិបិ សសម្បយុត្តំ ឈានំ អភិភាយតនំ. មគ្គប្បដិពទ្ធតាយ តទា សមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតស្ស អាភោគោ បុព្ពភាគភាវនាវសេន ឈានក្ខណេ បវត្តំ អភិភវនាការំ គហេត្វា បវត្តោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. អាគមេសុ បន ‘‘អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ បរិត្តានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានិ. អប្បមាណានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានិ. អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី ឯកោ…បេ… បរិត្តានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានិ. អប្បមាណានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានី’’តិ (ទី. និ. ២.១៧៣; ម. និ. ២.២៤៩; អ. និ. ៨.៦៥) ឥមេសំ ចតុន្នំ អភិភាយតនានំ អាគតត្តា អាគមដ្ឋកថាសុ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.១៧៣; ម. និ. អដ្ឋ. ២. ២៤៩-២៥០; អ. និ. អដ្ឋ. ៣.៨.៦៥) ‘‘វណ្ណវសេន អាភោគេ វិជ្ជមានេបិ បរិត្តអប្បមាណវសេនេវ ឥមានិ អភិភាយតនានិ ទេសិតានី’’តិ វុត្តំ. បរិត្តអប្បមាណតា ហិ អភិភវនស្ស ការណំ វណ្ណាភោគេ សតិបិ អសតិបិ. តត្ថ ច វណ្ណាភោគរហិតានិ សហិតានិ ច សព្ពានិ បរិត្តានិ ‘‘សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានី’’តិ វុត្តានិ, តថា អប្បមាណានីតិ ទដ្ឋព្ពានិ. អត្ថិ ហិ ឯសោ បរិយាយោ បរិត្តានិ អភិភុយ្យ តានិ ចេ កទាចិ វណ្ណវសេន អាភុជិតានិ ហោន្តិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានិ អភិភុយ្យាតិ. ឥធ បន និប្បរិយាយទេសនត្តា វណ្ណាភោគរហិតានិ វិសុំ វុត្តានិ សហិតានិ ច. អត្ថិ ហិ ឧភយត្ថ អភិភវនវិសេសោតិ.

តត្ថ ច បរិយាយទេសនត្តា វិមោក្ខានម្បិ អភិភវនបរិយាយោ អត្ថីតិ ‘‘អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញី’’តិ អភិភាយតនទ្វយំ វុត្តំ, តតិយចតុត្ថអភិភាយតនេសុ ទុតិយវិមោក្ខោ វណ្ណាភិភាយតនេសុ តតិយវិមោក្ខោ ច អភិភវនប្បវត្តិតោ សង្គហិតោ, ឥធ បន និប្បរិយាយទេសនត្តា វិមោក្ខាភិភាយតនានិ អសង្ករតោ ទស្សេតុំ វិមោក្ខេ វជ្ជេត្វា អភិភាយតនានិ កថិតានិ. សព្ពានិ ច វិមោក្ខកិច្ចានិ វិមោក្ខទេសនាយ វុត្តានិ, តទេតំ ‘‘អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញី’’តិ អាគតស្ស អភិភាយតនទ្វយស្ស អភិភាយតនេសុ អវចនតោ ‘‘រូបី រូបានិ បស្សតី’’តិអាទីនញ្ច សព្ពវិមោក្ខកិច្ចសាធារណវចនភាវតោ វវត្ថានំ កតន្តិ វិញ្ញាយតិ.

អជ្ឈត្តរូបានំ អនភិភវនីយតោតិ ឥទំ កត្ថចិបិ ‘‘អជ្ឈត្តំ រូបានិ បស្សតី’’តិ អវត្វា សព្ពត្ថ យំ វុត្តំ ‘‘ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតី’’តិ, តស្ស ការណវចនំ. តេន យំ អញ្ញហេតុកំ, តំ តេន ហេតុនា វុត្តំ. យំ បន ទេសនាវិលាសហេតុកំ អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញិតាយ ឯវ ឥធ វចនំ, ន តស្ស អញ្ញំ ការណំ មគ្គិតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. អជ្ឈត្តរូបានំ អនភិភវនីយតា ច ពហិទ្ធារូបានំ វិយ អវិភូតត្តា, ទេសនាវិលាសោ ច យថាវុត្តវវត្ថានវសេន វេទិតព្ពោ. សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានីតិ ឯតេនេវ សិទ្ធត្តា នីលាទិអភិភាយតនានិ ន វត្តព្ពានីតិ ចេ? ន, នីលាទីសុ កតាធិការានំ នីលាទិភាវស្សេវ អភិភវនការណត្តា. ន ហិ តេសំ បរិសុទ្ធាបរិសុទ្ធវណ្ណបរិត្តតា តទប្បមាណតា វា អភិភវនការណំ, អថ ខោ នីលាទិភាវោ ឯវាតិ.

អភិភាយតនកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វិមោក្ខកថាវណ្ណនា

២៤៨. រូបីតិ យេនាយំ សសន្តតិបរិយាបន្នេន រូបេន សមន្នាគតោ, តំ យស្ស ឈានស្ស ហេតុភាវេន វិសិដ្ឋំ រូបំ ហោតិ. យេន វិសិដ្ឋេន រូបីតិ វុច្ចេយ្យ, តទេវ សសន្តតិបរិយាបន្នរូបនិមិត្តំ ឈានមិវ បរមត្ថតោ រូបីភាវសាធកន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កសិណទេសនា ឈានានមេវ កសិណភាវេន បវត្តា អភិធម្មេ, សុត្តេ បន អារម្មណានន្តិ ‘‘អភិធម្មវសេនា’’តិ វុត្តំ.

វិមោក្ខកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ព្រហ្មវិហារកថាវណ្ណនា

២៥១. សោមនស្សទោមនស្សរហិតំ អញ្ញាណមេវ អញ្ញាណុបេក្ខា. កិលេសោធីនំ មគ្គោធីហិ អជិតត្តា អនោធិជិនស្ស. សត្តមភវាទិតោ ឧទ្ធំ បវត្តវិបាកស្ស អជិតត្តា អវិបាកជិនស្ស. និទ្ទោសភាវេនាតិ និប្បដិឃភាវេន. ឯកស្សបិ សត្តស្ស អប្បដិភាគនិមិត្តត្តា បរិច្ឆេទគ្គហណំ នត្ថិ, ន ច សម្មុតិសច្ចវសេន បវត្តំ សត្តគ្គហណំ បរិច្ឆិន្នរូបាទិគ្គហណំ ហោតីតិ អប្បនាប្បត្តិយាបិ អបរាមាសសត្តគ្គហណមុទ្ធភូតានំ មេត្តាទីនំ ឯកសត្តារម្មណានម្បិ អប្បមាណគោចរតា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា.

ព្រហ្មវិហារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អសុភកថាវណ្ណនា

២៦៣. ឧទ្ធំ ធុមាតត្តា ឧទ្ធុមាតំ. សេតរត្តេហិ បរិភិន្នំ វិមិស្សិតំ នីលំ វិនីលំ, បុរិមវណ្ណវិបរិណាមភូតំ វា នីលំ វិនីលំ. សង្ឃាដោ អង្គានំ សុសម្ពទ្ធតា. អារម្មណស្ស ទុព្ពលតា បដិបក្ខភាវេន ចិត្តំ ឋបេតុំ អសមត្ថតា. អត្តនិ អានិសំសទស្សននីវរណរោគវូបសមានំ យថាក្កមំ បុប្ផឆឌ្ឌកវមនវិរេចនឧបមា យោជេតព្ពា. បដិកូលមនសិការសាមញ្ញេន អសុភេហិ កេសាទីហិ បដិកូលជ្ឈានស្ស គហណំ សិវថិកាវណ្ណជ្ឈានស្ស ច. តម្បិ ហិ បដិកូលមនសិការវសេនេវ ឧប្បជ្ជតីតិ, សិវថិកប្បការានិ វា សិវថិកាវណ្ណានិ.

អសុភកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

រូបាវចរកុសលកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អរូបាវចរកុសលកថាវណ្ណនា

២៦៥. សព្ពាការេនាតិ ឯវំ រូបនិមិត្តំ ទណ្ឌាទានសម្ភវទស្សនាទិនា សព្ពេន រូបរូបនិមិត្តេសុ តទារម្មណជ្ឈានេសុ ទោសទស្សនាការេន, រូបាទីសុ និកន្តិប្បហានអនាវជ្ជិតុកាមតាទិនា វា. វិរាគាតិ ជិគុច្ឆនា. អានេញ្ជាភិសង្ខារវចនាទីហិ អានេញ្ជតា ‘‘សន្តា ឥមេ ចុន្ទ អរិយស្ស វិនយេ វិមោក្ខា’’តិអាទិនា សន្តវិមោក្ខតា ច វុត្តា. ទោសទស្សនបដិបក្ខភាវនាវសេន បដិឃសញ្ញានំ សុប្បហីនត្តា មហតាបិ សទ្ទេន អរូបសមាបត្តិតោ ន វុដ្ឋាតិ. តថា បន ន សុប្បហីនត្តា សព្ពរូបសមាបត្តិតោ វុដ្ឋានំ សិយា, បឋមជ្ឈានំ បន អប្បកម្បិ សទ្ទំ ន សហតីតិ តំ សមាបន្នស្ស សទ្ទោ កណ្ដកោតិ វុត្តំ.

អារុប្បភាវនាយ អភាវេ ចុតិតោ ឧទ្ធំ ឧប្បត្តិរហានំ រូបសញ្ញាបដិឃសញ្ញានំ យាវ អត្តនោ វិបាកប្បវត្តិ, តាវ អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនេន សមតិក្កមោ អត្ថង្គមោ ច វុត្តោ. នានត្តសញ្ញាសុ បន យា តស្មិំ ភវេ ន ឧប្បជ្ជន្តិ, តា អនោកាសតាយ ន ឧប្បជ្ជន្តិ, ន អារុប្បភាវនាយ និវារិតត្តា. អនិវារិតត្តា ច កាចិ ឧប្បជ្ជន្តិ. តស្មា តាសំ អមនសិការោ អនាវជ្ជនំ អបច្ចវេក្ខណំ, ជវនបដិបាទកេន វា ភវង្គមនស្ស អន្តរេ អករណំ អប្បវេសនំ វុត្តំ, តេន ច នានត្តសញ្ញាមនសិការហេតូនំ រូបានំ សមតិក្កមា សមាធិស្ស ថិរភាវំ ទស្សេតិ. រូបសមតិក្កមាភាវេនេវ ហិ រូបសមាបត្តីសុ ‘‘នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា’’តិ ឯកស្ស អវចនន្តិ. កោ អានិសំសោ, ន ហិ សព្ពស្សាទវត្ថុរហិតេ អាកាសេ បវត្តិតសញ្ញាយ អានិសំសោ ទិស្សតីតិ វុត្តំ ហោតិ. រូបសញ្ញាសមតិក្កមនាទិកំ វចនំ អានិសំសស្ស បកាសនំ, ន អត្ថោ.

អញ្ញត្ថាតិ សុត្តេសុ. តត្ថ ហិ បរិត្តកសិណុគ្ឃាដនេបិ រូបវិវេកមត្តគ្គហណេន បរិច្ឆេទស្ស អគ្គហណតោ អនន្តផរណតា ច វុត្តា, ឥធ បន អនន្តផរណតាសព្ភាវេបិ ឧគ្ឃាដិតកសិណវសេន បរិត្តានន្តតា ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អនន្តោ អាកាសោ’’តិ ន វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. សមយវវត្ថាបនឈានវិសេសនេនេវេត្ថ អត្ថោ, ន បដិបត្តិយាតិ តទវចនំ.

២៦៦. បឋមារុប្បវិញ្ញាណំ អត្តនោ ផរណាការេនេវ អនន្តន្តិ មនសិកាតព្ពត្តា ‘‘អនន្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ឧគ្ឃាដភាវោ ឧគ្ឃាដិមំ.

២៦៧. អកិញ្ចនន្តិ វិញ្ញាណស្ស កិញ្ចិ បការំ អគ្គហេត្វា សព្ពេន សព្ពំ វិភាវនំ អាហ.

២៦៨. យាយាតិ សង្ខារាវសេសសញ្ញាយ. តំ តាវ បដិបត្តិំ. អាវជ្ជិស្សាមីតិអាទិនា តន្និន្នាវជ្ជនាទិបវត្តិយា អភាវំ ទស្សេតិ, ន តទតិក្កមនត្ថាយ អាវជ្ជនភាវនាបវត្តិយា. នាសញ្ញាតិ សញ្ញាភាវោ ច ឯតិស្សា អត្ថីតិ អត្ថោ. សមូហគហណវសេន បវត្តំ កលាបសម្មសនំ. ផស្សាទិឯកេកធម្មគហណវសេន បវត្តា អនុបទធម្មវិបស្សនា.

អាកាសេ បវត្តិតវិញ្ញាណាតិក្កមតោ តតិយា. តទតិក្កមតោ ហិ តស្សេវ វិភាវនំ ហោតិ. ទុតិយារុប្បវិញ្ញាណវិភាវនេ ហិ តទេវ អតិក្កន្តំ សិយា, ន តស្ស អារម្មណំ, ន ចារម្មណេ ទោសំ ទិស្វា អនារម្មណស្ស វិភាវនាតិក្កមោ យុជ្ជតិ. បាឡិយញ្ច ‘‘វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិំ សតោ សមាបជ្ជិត្វា តតោ វុដ្ឋហិត្វា តញ្ញេវ វិញ្ញាណំ អភាវេតី’’តិ (ចូឡនិ. ឧបសីវមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៣៩) ត្តំ, ន វុត្តំ ‘‘តញ្ញេវ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ អភាវេតី’’តិ, ‘‘តញ្ញេវ អភាវេតី’’តិ វា. ‘‘អនន្តំ វិញ្ញាណន្តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជា’’តិ (វិភ. ៥០៨) ឯត្ថ បន ទ្វយំ វុត្តំ អារម្មណញ្ច វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណញ្ចាយតនញ្ច. តស្មិំ ទ្វយេ យេន កេនចិ យតោ វា វុដ្ឋិតោ, តេនេវ បដ្ឋាននិទ្ទិដ្ឋេន តំសទ្ទស្ស សម្ពន្ធេ អាបន្នេ វិញ្ញាណញ្ចាយតនស្ស និវត្តនត្ថំ វិញ្ញាណវចនំ, តស្មា បឋមារុប្បវិញ្ញាណស្សេវ អភាវនាតិក្កមោ វុត្តោ. តន្និស្សិតន្តិ តេន និស្សិតំ. តំ មណ្ឌបលគ្គំ អនិស្សាយ តេន វិនាភូតេ វិវិត្តេ ពហិ ឱកាសេ ឋានំ វិយ អាកាសលគ្គវិញ្ញាណស្ស វិវេកេ តទបគមេ តតិយារុប្បស្ស ឋានំ.

អរូបាវចរកុសលកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តេភូមកកុសលវណ្ណនា

២៦៩. ឥមេ តាវ ឆន្ទាធិបតេយ្យេ បញ្ច នយាតិ ឆន្ទាធិបតេយ្យនយេ អន្តេ បុរិមនយានំ តំនយាភិមុខប្បវត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ, អយំ បន បការោ ន បាឡិអនុគតោ. ន ហិ បាឡិយំ សុទ្ធិកនយាទយោ វត្វា វីរិយាធិបតេយ្យាទិនយា វុត្តាតិ. មហាបករណេ សត្តហិ មហាវារេហិ អនុលោមាទិនយវិចិត្តេហិ ហីនត្តិកោ វិភត្តោ. តត្ថ ច មជ្ឈិមធម្មេកទេសភូតា ឥមេ វីសតិ លោកិយមហានយាតិ កត្វា ‘‘តត្ថ វិភត្តា’’តិ វុត្តំ, ន ឯតេន កមេន ឥមេសំ នយានំ តត្ថ អាគតត្តា.

ឯវមេតេសំ វិភត្តដ្ឋានំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឯតស្មិំ តេភូមកកុសលកថាវសានដ្ឋានេ អដ្ឋារសកម្មទ្វារទស្សនត្ថំ ‘‘ឥមស្មិំ បន ឋានេ’’តិអាទិមាហ. អថ វា ហីនបណីតេហិ វិនិវត្តេត្វា មជ្ឈិមរាសិអន្តោគធភាវំ ទស្សេន្តេន ឯតេសំ តេភូមកកុសលនយានំ ហីនត្តិកេ វិភាគោ កតោ. ‘‘ឥមស្មិំ បន ឋានេ’’តិអាទិកស្ស យថាវុត្តោវ សម្ពន្ធោ. ហីនត្តិកេ មជ្ឈិមរាសិម្ហិ យេ សវិបាកា វដ្ដនិស្សិតេនេវ ទានាទិវសេន បវត្តិតា, តេ ហីនាតិ កាតព្ពា. យេ វិវដ្ដនិស្សិតេន ទានាទិវសេន បវត្តិតា, តេ បណីតាតិ កាតព្ពា. អវិបាកា មជ្ឈិមាតិ កាតព្ពា. អវិបាកត្តា ច តេសុ មជ្ឈិមរាសិំ ឋបេត្វា ឥតរេ ទ្វេ ឯកន្តវដ្ដនិស្សិតា នវ, វិវដ្ដុបនិស្សយភូតា ច នវាតិ អដ្ឋារស កម្មទ្វារានិ, កម្មានិ ច តានិ តស្ស តស្ស ផលស្ស ការណភាវេន ទ្វារានិ ចាតិ កម្មទ្វារានិ. តត្ថ តត្ថ វា ចិត្តានិ កម្មទ្វារានីតិ អាហ. តំតំទ្វារានិ វា កាយាទីនិ. អដ្ឋារស ខត្តិយា ច អភព្ពា ហីនហីនត្តយាទយោ នវ, ភព្ពា ច បណីតបណីតត្តយាទយោ នវាតិ កម្មានុរូបេនេវ វេទិតព្ពា. ឯវំ ព្រាហ្មណាទយោ ទេវា ច យោជេតព្ពា. អដ្ឋចត្តាលីស គោត្តចរណានិ តេសញ្ញេវ ខត្តិយាទីនំ ភេទា. ‘‘កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ…បេ… ចិត្តាធិបតេយ្យ’’ន្តិ (ធ. ស. ២៦៩-២៧០) ឯវំ វុត្តោ ចិត្តស្ស ចិត្តាធិបតេយ្យភាវោ, ចិត្តចេតសិកសមុទាយេ សមយវវត្ថាបកោ ចិត្តសទ្ទោ បវត្តោតិ ‘‘សម្បយុត្តធម្មានំ វសេន វុត្តោ’’តិ អាហ.

តេភូមកកុសលវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

លោកុត្តរកុសលវណ្ណនា

២៧៧. លោកំ តរតីតិ ឯតេន លោកសមតិក្កមបដិបត្តិមាហ. ឧត្តរតីតិ ឯតេន លោកស្សន្តគមនំ ផលេ បតិដ្ឋានំ ផលំ. សមតិក្កម្មាតិអាទិនា និព្ពានំ. សមតិក្កម្មាតិ ហិ និស្សរិត្វា. អភិភុយ្យាតិ វិសំយុត្តំ ហុត្វាតិ អត្ថោ. តិវិធោបិ ចត្ថោ មគ្គាទីសុ ឯកេកស្មិំ យោជេតព្ពោ, មគ្គេយេវ វា ឥធ តស្ស អធិប្បេតត្តា. ឯកចិត្តក្ខណិកន្តិ ឯកមគ្គស្ស ទ្វេ វារេ អនុប្បត្តិំ សន្ធាយាហ. អញ្ញមញ្ញំ ធម្មានំ អនតិវត្តនាទិសាធិកាយ បញ្ញាយ វឌ្ឍេតិ. ‘‘និយ្យាតីតិ និយ្យានីយ’’ន្តិ វត្តព្ពេ ឦ-ការស្ស រស្សត្តំ យ-ការស្ស ច ក-ការំ កត្វា ‘‘និយ្យានិក’’ន្តិ វុត្តំ. និយ្យាតិ ឯតេនាតិ និយ្យានំ, និយ្យានមេវ និយ្យានិកំ វេនយិកោ វិយ. ឯត្ថ ‘‘នេយ្យានិក’’ន្តិ វត្តព្ពេ ឥ-ការស្ស ឯ-ការត្តំ អកត្វា វុត្តំ.

ផលន្តិ ចិត្តចេតសិករាសិ វុច្ចតិ, តំ អញ្ញមញ្ញំ សម្បយុត្តានំ ធម្មានំ អត្តនោ អវយវភូតានំ និស្សយោ ហោតិ. ផលញាណំ វា ផលំ, សម្មាទិដ្ឋិអាទយោ អង្គានិ វា. លោកុត្តរភាវេតិ លោកំ ឧត្តិណ្ណភាវេ. តេន ផលនិព្ពានានិ សង្គណ្ហាតិ. តេសុ យំ ភវតិ ផលំ, តំ ‘‘ភូមី’’តិ វុច្ចតិ. យថា វា កម្មនិព្ពត្តា កាមភវាទយោ តំសមង្គិនោ និស្សយភាវេន ‘‘ភូមី’’តិ វុច្ចន្តិ, ឯវំ មគ្គេន និព្ពត្តំ ផលំ អរិយសាវកស្ស កាលេន កាលំ សមាបជ្ជិតព្ពតាយ និស្សយភាវតោ ‘‘ភូមី’’តិ វុច្ចតិ, តតោយេវ អរិយា ចិរតរំ តិដ្ឋន្តិ. សមុច្ឆេទវិវេកវសេនាតិ ឯត្ថ អបាយគមនីយានំ អច្ចន្តសមុច្ឆេទោ ឥតរេសញ្ច វិជ្ជុតោភាសេន វិយ តមស្ស សមុច្ឆេទោ ទដ្ឋព្ពោ. លោកិយជ្ឈានម្បិ បុថុជ្ជនស្ស អរិយស្ស ច អកតាធិការស្ស ន វិនា បដិបទាយ ឥជ្ឈតិ, កតាធិការស្ស បន អរិយស្ស មគ្គេនេវ សមិជ្ឈនតោ វិបាកានំ វិយ កុសលេន តថា សមិទ្ធស្ស អរិយមគ្គេន សទិសតាយ អភាវតោ អតព្ពិបាកត្តា ច ន មគ្គបដិបទា តស្ស ឈានស្ស បដិបទាតិ សក្កា វត្តុន្តិ តត្ថ តថា គរុំ កត្វា បដិបទាហិ ឯវ ទេសនា ន កតា, យថាវុត្តជ្ឈានសង្គហត្ថំ សុទ្ធិកទេសនាបិ កតា.

ឥធ បន កស្សចិ វិនា បដិបទាយ អសិទ្ធិតោ គរុំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ទុក្ខបដិបទ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. យោ កោចិ វារោតិ សកិំ ទ្វិក្ខត្តុំ តិក្ខត្តុំ ចតុក្ខត្តុំ អនេកក្ខត្តុន្តិ ឯវមាទីសុ វិក្ខម្ភនវារេសុ យោ កោចិ. សកិំ ទ្វិក្ខត្តុញ្ច វិក្ខម្ភនវារា សុខា បដិបទា ឯវ, ន ច តតោ ឧទ្ធំ សុខា បដិបទា ហោតីតិ តិក្ខត្តុំ វិក្ខម្ភនវារំ ទុក្ខា បដិបទាតិ រោចេសុំ អដ្ឋកថាចរិយា. តស្មិំ តថារោចិតេ តតោ បរេសុ ចតុក្ខត្តុំ វិក្ខម្ភនវារាទីសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ. រូបារូបានំ លក្ខណាទីហិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា គហណំ រូបារូបបរិគ្គហោ, នាមរូបមត្តមេតំ, ន អញ្ញោ កោចិ សត្តាទិកោតិ វវត្ថាបនំ នាមរូបវវត្ថាបនំ. បរិគ្គហិតរូបារូបស្ស មគ្គបាតុភាវទន្ធតា ច នាមរូបវវត្ថាបនាទីនំ កិច្ឆសិទ្ធិតោ សិយាតិ ន រូបារូបបរិគ្គហកិច្ឆតាយ ឯវ ទុក្ខបដិបទតា វត្តព្ពាតិ ចេ? តំ ន, នាមរូបវវត្ថាបនាទីនំ បច្ចនីកកិលេសមន្ទតាយ សុខសិទ្ធិយម្បិ តថាសិទ្ធវិបស្សនាសហគតានំ ឥន្ទ្រិយានំ មន្ទតាយ មគ្គបាតុភាវទន្ធភាវតោ.

រូបារូបំ បរិគ្គហេត្វាតិ អកិច្ឆេនបិ បរិគ្គហេត្វា. កិច្ឆេន បរិគ្គហិតេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. ឯវំ សេសេសុបិ. ឥមំ វារំ រោចេសុន្តិ កលាបសម្មសនាវសានេ ឧទយព្ពយានុបស្សនាយ វត្តមានាយ ឧប្បន្នស្ស វិបស្សនុបក្កិលេសស្ស តិក្ខត្តុំ វិក្ខម្ភនេន កិច្ឆតាវារំ ទុក្ខា បដិបទាតិ រោចេសុំ ឯតទន្តត្តា បដិបទាយ. ឯតស្ស អកិច្ឆត្តេបិ បុរិមានំ កិច្ឆត្តេ ទុក្ខបដិបទតា វុត្តនយាវាតិ ន បដិសិទ្ធាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យថាវុត្តំ វា សព្ពំ រូបារូបបរិគ្គហាទិកិច្ឆតំ តិក្ខត្តុំ វិក្ខម្ភនវារតាវសេន ‘‘ឥមំ វារ’’ន្តិ អាហ. យស្ស បន សព្ពត្ថ អកិច្ឆតា, តស្ស សុខា បដិបទា វេទិតព្ពា.

មុសាវាទាទីនំ វិសំវាទនាទិកិច្ចតាយ លូខានំ អបរិគ្គាហកានំ បដិបក្ខភាវតោ បរិគ្គាហកសភាវា សម្មាវាចា. សា សិនិទ្ធភាវតោ សម្បយុត្តធម្មេ បរិគ្គណ្ហាតិ សម្មាវាចាបច្ចយសុភាសិតសោតារញ្ច ជនំ. កាយិកកិរិយាកិច្ចំ កត្តព្ពំ សមុដ្ឋាបេតិ, សយញ្ច សមុដ្ឋហនំ ឃដនំ ហោតីតិ សម្មាកម្មន្តសង្ខាតា វិរតិបិ សមុដ្ឋានសភាវាតិ វុត្តា. សម្បយុត្តធម្មានំ វា ឧក្ខិបនំ សមុដ្ឋហនំ កាយិកកិរិយាយ ភារុក្ខិបនំ វិយ, ជីវមានស្ស សត្តស្ស, សម្បយុត្តធម្មានំ វា សុទ្ធិ វោទានំ អាជីវស្សេវ វា ជីវិតិន្ទ្រិយវុត្តិយា.

២៨៣. មគ្គសន្និស្សិតន្តិ បរមត្ថមគ្គសភាវត្តា មគ្គាវយវភាវេន សមុទាយសន្និស្សិតន្តិ អត្ថោ.

២៨៥. បតិដ្ឋានំ កិលេសវសេន, អាយូហនំ អភិសង្ខារវសេន. តណ្ហាវសេន វា បតិដ្ឋានំ, ទិដ្ឋិវសេន អាយូហនំ. ពោធីតិ យា អយំ ធម្មសាមគ្គី វុច្ចតីតិ យោជេតព្ពា. សេនង្គរថង្គាទយោ វិយាតិ ឯតេន បុគ្គលបញ្ញត្តិយា អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវំ ទស្សេតិ. អង្គ-សទ្ទោ ការណត្ថោបិ ហោតីតិ ចតុសច្ចពោធាយ សំវត្តន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា. ពុជ្ឈន្តីតិ ពោធិយោ, ពោធិយោ ឯវ អង្គាតិ ‘‘អនុពុជ្ឈន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា’’តិ វុត្តំ. វិបស្សនាទីនំ ការណានំ ពុជ្ឈិតព្ពានញ្ច សច្ចានំ អនុរូបំ បច្ចក្ខភាវេន បដិមុខំ អវិបរីតតាយ សម្មា ច ពុជ្ឈន្តីតិ ឯវមត្ថវិសេសទីបកេហិ ឧបសគ្គេហិ ‘‘អនុពុជ្ឈន្តី’’តិអាទិ វុត្តំ. ពោធិ-សទ្ទោ ហិ សព្ពវិសេសយុត្តំ ពុជ្ឈនំ សាមញ្ញេន សង្គណ្ហាតីតិ.

២៩៩. តិណ្ណន្តិ រាគាទីនំ. ករោតិ នាម កិំ ទុច្ចរិតានិ អនុវត្តមានានិ.

៣០១. បាណាតិបាតាទិនិប្ផាទិតបច្ចយានំ និច្ចសេវនំ ធុវបដិសេវនំ. សកិច្ចកោតិ វិសុំ អត្តនោ កិច្ចវា. ន ហោតីតិ អត្ថន្តរភាវំ បដិក្ខិបតិ. បច្ចយបដិសេវនសាមន្តជប្បនឥរិយាបថប្បវត្តនានិ បាបិច្ឆតានិព្ពត្តានិ តីណិ កុហនវត្ថូនីតិ.

៣៤៣. វុដ្ឋានគាមិនីវិបស្សនា សង្ខារុបេក្ខា សានុលោមា, សា សុញ្ញតោ បស្សន្តី ‘‘សុញ្ញតា’’តិ វុច្ចតិ, ទុក្ខតោ បស្សន្តី តណ្ហាបណិធិសោសនតោ ‘‘អប្បណិហិត’’ន្តិ. សា អាគមនីយដ្ឋានេ មគ្គាធិគមត្ថំ អាគមនបដិបទាឋានេ ឋត្វា សុញ្ញតាប្បណិហិតន្តិ នាមំ ទេតិ. អាគមនតោ នាមេ លទ្ធេ សគុណតោ អារម្មណតោ ច នាមំ សិទ្ធមេវ ហោតិ, ន បន សគុណារម្មណេហិ នាមលាភេ សព្ពត្ថ អាគមនតោ នាមំ សិទ្ធំ ហោតីតិ បរិបុណ្ណនាមសិទ្ធិហេតុត្តា សគុណារម្មណេហិ សព្ពេសម្បិ នាមត្តយយោគោ, ន អាគមនតោតិ វវត្ថានករត្តា ច និប្បរិយាយទេសនាយ អាគមនតោវ ឥធ នាមំ លភតិ, ន ឥតរេហីតិ វុត្តំ.

៣៥០. អនិមិត្តវិបស្សនន្តិ អនិច្ចានុបស្សនំ. និមិត្តធម្មេសូតិ សមូហាទិឃនវសេន ច សកិច្ចបរិច្ឆេទតាយ ច សបរិគ្គហេសុ ខន្ធេសុ. អនិមិត្តវិមោក្ខោតិ អនិច្ចានុបស្សនមាហ. ឯវំសម្បទមិទន្តិ កថមិធ ឧបមាសំសន្ទនំ ហោតិ. ន ហិ ឆន្ទចិត្តានំ មគ្គសង្ខាតអធិបតិភាវាភាវោ វិយ សទ្ធិន្ទ្រិយាធិកស្ស អនិមិត្តវិមោក្ខស្ស អនិមិត្តភាវាភាវោ អត្ថិ, ន ច អមគ្គាធិបតីនំ មគ្គាធិបតិនាមទានាភាវោ វិយ អនិមិត្តស្ស អនិមិត្តនាមទានាភាវោតិ សក្កា វត្តុំ អនិមិត្តវិមោក្ខស្ស អននិមិត្តតាយ អភាវតោ. មគ្គោ អធិបតិ ឯតេសន្តិ ច មគ្គាធិបតិនោតិ យុត្តោ តត្ថ ឆន្ទចិត្តេហិ តំសម្បយុត្តានំ មគ្គាធិបតិភាវាភាវោ. ឥធ បន មគ្គោ អនិមិត្តំ ឯតស្សាតិ មគ្គានិមិត្តោតិ អយមត្ថោ ន សម្ភវតីតិ ន តេន អមគ្គេន មគ្គស្ស អនិមិត្តភាវោ ន យុជ្ជតិ, កិំ វា ឯត្ថ សាមញ្ញំ អធិប្បេតន្តិ. អមគ្គង្គមគ្គនាមាភាវោ. យថា សតិបិ អធិបតិភាវេ ឆន្ទចិត្តានំ ន មគ្គាធិបតីតិ មគ្គនាមំ, ន ច តេហិ មគ្គស្ស តេសំ អមគ្គង្គត្តា, តថា សតិបិ សទ្ធាយ អាគមនភាវេន តស្សា អនិមិត្តន្តិ មគ្គនាមំ, ន ច តាយ មគ្គស្ស តស្សា អមគ្គង្គត្តា. ឯវំ អនិមិត្តវិបស្សនាយបិ អនិមិត្តភាវោ និប្បរិយាយេន នត្ថីតិ ទីបិតោ ហោតិ.

ននុ ច ឥធ ឈានំ សុញ្ញតាទិនាមេន វុត្តំ, ន មគ្គោតិ ចេ? ន, មគ្គសម្បយោគតោ ឈានស្ស សុញ្ញតាទិនាមកត្តា. សុត្តន្តបរិយាយេន សគុណារម្មណេហិ ឥធ អភិធម្មេបិ នាមំ លភតីតិ អាហំសុ. តស្មា បដិក្ខិត្តា ‘‘ន បន លភន្តី’’តិ. កិំ ការណា? អភិធម្មេ សរសំ អនាមសិត្វា បច្ចនីកតោវ នាមលាភាតិ អធិប្បាយោ. យោ ហិ សគុណារម្មណេហិ នាមលាភោ, សោ សរសប្បធានោ ហោតិ. សរសេនេវ ច នាមលាភេ សព្ពមគ្គានំ សុញ្ញតាទិភាវោតិ វវត្ថានំ ន សិយា. តស្មា អភិធម្មេ សតិបិ ទ្វីហិ នាមលាភេ បច្ចនីកតោ នាមវវត្ថានករំ គហិតន្តិ សគុណារម្មណេហិ សុញ្ញតាប្បណិហិតមគ្គា នាមំ ន លភន្តីតិ អាហ. អថ វា ន បន លភន្តីតិ អញ្ញនិរបេក្ខេហិ សគុណារម្មណេហិ ន លភន្តិ. កិំ ការណា? អភិធម្មេ សរសបច្ចនីកេហិ សហិតេហិ នាមលាភាតិ អត្ថោ. បច្ចនីកញ្ហិ វវត្ថានករំ អនបេក្ខិត្វា កេវលស្ស សរសស្ស នាមហេតុភាវោ អភិធម្មេ នត្ថិ អវវត្ថានាបត្តិតោ. តស្មា អត្តាភិនិវេសបណិធិបដិបក្ខវិបស្សនានុលោមា មគ្គា សតិបិ សរសន្តរេ បច្ចនីកសហិតេន សរសេន នាមំ លភន្តិ. អនិមិត្តមគ្គស្ស បន វិបស្សនា និមិត្តបដិបក្ខា ន ហោតិ សយំ និមិត្តគ្គហណតោ និមិត្តគ្គហណានិវារណាតិ តទនុលោមមគ្គោបិ ន និមិត្តស្ស បដិបក្ខោ. យទិ សិយា, និមិត្តគតវិបស្សនាយបិ បដិបក្ខោ សិយាតិ. តស្មា វិជ្ជមានោបិ សរសោ វវត្ថានករបច្ចនីកាភាវា អភិធម្មេ អនិមិត្តន្តិ នាមទាយកោ ន គហិតោ. អនិច្ចានុបស្សនានុលោមោ បន មគ្គោ សុទ្ធិកបដិបទានយេយេវ សង្គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. តស្មា ឯវ ច សោ នយោ វុត្តោតិ. ឯវន្តិ យំ វក្ខតិ ‘‘អនិច្ចតោ វុដ្ឋហន្តស្ស មគ្គោ អនិមិត្តោ ហោតី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៣៥០), ឯវំ អាហរិត្វា អដ្ឋកថាចរិយេហិ សោ អនិមិត្តមគ្គោ ទីបិតោតិ អត្ថោ.

វុដ្ឋាន…បេ… កិមារម្មណាតិ អនិច្ចាទិតោ វុដ្ឋហន្តស្ស វុដ្ឋានគាមិនិយា លក្ខណារម្មណត្តេ សតិ សង្ខារេហិ វុដ្ឋានំ ន សិយា, សង្ខារារម្មណត្តេ ច លក្ខណបដិវេធោតិ មញ្ញមានោ បុច្ឆតិ. ‘‘អនិច្ច’’ន្តិអាទិនា សង្ខារេសុ បវត្តមានេន ញាណេន លក្ខណានិបិ បដិវិទ្ធានិ ហោន្តិ តទាការសង្ខារគហណតោតិ អាហ ‘‘លក្ខណារម្មណា’’តិ. សង្ខារារម្មណា ឯវ យថាវុត្តាធិប្បាយេន ‘‘លក្ខណារម្មណា’’តិ វុត្តាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘លក្ខណំ នាមា’’តិអាទិមាហ. អនិច្ចតា ទុក្ខតា អនត្តតាតិ ហិ វិសុំ គយ្ហមានំ លក្ខណំ បញ្ញត្តិគតិកំ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានំ, អវិជ្ជមានត្តា ឯវ បរិត្តាទិវសេន នវត្តព្ពធម្មភូតំ. តស្មា វិសុំ គហេតព្ពស្ស លក្ខណស្ស បរមត្ថតោ អភាវា ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ សង្ខារេ សភាវតោ សល្លក្ខេន្តោវ លក្ខណានិ សល្លក្ខេតិ នាមាតិ អាហ ‘‘យោ បន អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តាតិ តីណិ លក្ខណានិ សល្លក្ខេតី’’តិ. យស្មា ច អនិច្ចន្តិអាទិនា សង្ខារាវ ទិស្សមានា, តស្មា តេ កណ្ឋេ ពទ្ធកុណបំ វិយ បដិនិស្សជ្ជនីយា ហោន្តិ.

លោកុត្តរកុសលំ

បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា

តត្រាតិ លោកុត្តរជ្ឈានេ. អជ្ឈត្តញ្ចាតិ ឧបឌ្ឍគាថាយ អភិនិវិសិតព្ពំ វុដ្ឋាតព្ពំ វិបស្សនាភូមិំ បញ្ចធា ឧទ្ទិសតិ. សត្តអដ្ឋាទីនិ អង្គានិ សត្តដ្ឋង្គានីតិ អាទិសទ្ទស្ស លោបោ ទដ្ឋព្ពោ. និមិត្តន្តិ យតោ វុដ្ឋានំ, តានិ និមិត្តបវត្តានិ និមិត្តវចនេនេវ ឧទ្ទិសតិ. សង្ខារុបេក្ខាញាណមេវ អរិយមគ្គស្ស ពោជ្ឈង្គាទិវិសេសំ និយមេតិ. កស្មា? តតោ តតោ ទុតិយាទិបាទកជ្ឈានតោ ឧប្បន្នស្ស សសង្ខារុបេក្ខាញាណស្ស បាទកជ្ឈានាតិក្កន្តានំ អង្គានំ អសមាបជ្ជិតុកាមតាវិរាគភាវនាភាវតោ ឥតរស្ស ច អតព្ភាវតោ. តេសម្បិ វាទេសុ…បេ… វិបស្សនាវ និយមេតីតិ វេទិតព្ពា. កស្មា? វិបស្សនានិយមេនេវ ហិ បឋមត្ថេរវាទេបិ អបាទកបឋមជ្ឈានបាទកមគ្គា បឋមជ្ឈានិកាវ ហោន្តិ, ឥតរេ ច បាទកជ្ឈានវិបស្សនានិយមេហិ តំតំឈានិកា. ឯវំ សេសវាទេសុបិ វិបស្សនានិយមោ យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពោ.

បកិណ្ណកសង្ខារេតិ បាទកជ្ឈានតោ អញ្ញសង្ខារេ. តេន បាទកជ្ឈានសង្ខារេសុ សម្មសិតេសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. តត្រាបីតិ ទុតិយត្ថេរវាទេបិ. តំតំឈានិកតា តំតំសម្មសិតសង្ខារវិបស្សនានិយមេហិ ហោតិ. តត្រាបិ ហិ វិបស្សនា តំតំវិរាគាវិរាគភាវនាភាវេន សោមនស្សសហគតា ឧបេក្ខាសហគតា ច ហុត្វា ឈានង្គាទិនិយមំ មគ្គស្ស ករោតីតិ ឯវំ វិបស្សនានិយមោ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

តន្តិ តំតំឈានសទិសភវនំ. ស្វាយមត្ថោ បាទកជ្ឈានសម្មសិតជ្ឈានុបនិស្សយេហិ វិនា អជ្ឈាសយមត្តេន អសិជ្ឈនា ឧបនិស្សយេន វិនា សង្កប្បមត្តេន សកទាគាមិផលាទីនំ អសិជ្ឈនទីបកេន នន្ទកោវាទេន (ម. និ. ៣.៣៩៨ អាទយោ) ទីបេតព្ពោ. តត្ថ ហិ សោតាបន្នាយបិ បរិបុណ្ណសង្កប្បភាវំ វទន្តេន ភគវតា យស្ស យស្ស ឧបនិស្សយោ អត្ថិ, តស្ស តស្សេវ អជ្ឈាសយោ និយាមកោ, នាញ្ញស្សាតិ តេន តេន បរិបុណ្ណសង្កប្បតា ហោតិ, ន តតោ បរំ សង្កប្បសព្ភាវេបិ អសិជ្ឈនតោតិ អយមត្ថោ ទីបិតោ ហោតិ. ឯវមិធាបិ យស្ស យស្ស ទុតិយាទិឈានិកស្ស មគ្គស្ស យថាវុត្តោ ឧបនិស្សយោ អត្ថិ, តស្ស តស្សេវ អជ្ឈាសយោ និយាមកោ, នាញ្ញស្ស សតិបិ តស្មិំ អសិជ្ឈនតោ. ឥមស្មិំ បន វាទេ បាទកសម្មសិតជ្ឈានុបនិស្សយសព្ភាវេ អជ្ឈាសយោ ឯកន្តេន ហោតិ, តំតំផលូបនិស្សយសព្ភាវេ តំតំសង្កប្បោ វិយាតិ តទភាវាភាវតោ អជ្ឈាសយោ និយមេតីតិ វុត្តំ.

យស្មិំ បន បាទកជ្ឈានំ នត្ថីតិ ចតុត្ថជ្ឈានិកវជ្ជានំ បាទកានិ លោកិយជ្ឈានានិ សន្ធាយ វុត្តំ. អប្បនាប្បត្តិ ច ឱឡារិកង្គាតិក្កមនុបនិស្សយាភាវេ បញ្ចហិ អង្គេហិ វិនា ន ហោតីតិ ‘‘សោមនស្សសហគតមគ្គោ ហោតី’’តិ អាហ. ឧបេក្ខាសហគតមគ្គោតិ ឯតេន ចតុត្ថជ្ឈានិកតាបិ សមានា អនុសយសមុគ្ឃាដនសមត្ថស្ស ន សង្ខារាវសេសតាតិ ទស្សេតិ. តេ ច វាទា ន វិរុជ្ឈន្តិ អជ្ឈាសយវសេន បញ្ចមជ្ឈានិកតាយ បឋមាទិជ្ឈានិកតាយ ច សម្ភវតោតិ អធិប្បាយោ. អជ្ឈាសយោ ច សាត្ថកោ ហោតិ, អញ្ញថា បាទកសម្មសិតជ្ឈានេហេវ និយមស្ស សិទ្ធត្តា អជ្ឈាសយោ និយាមកោ វុច្ចមានោ និរត្ថកោ សិយាតិ. ឥធ បន អដ្ឋសាលិនិយា និយាមនេ ឯកន្តិកំ វិបស្សនាសង្ខាតំ អត្ថមេវ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘តេសម្បិ វាទេសុ អយំ…បេ… វិបស្សនាវ និយមេតី’’តិ វទន្តេន តយោបេតេ វាទេ វិបស្សនាវ និយមេតីតិ ទស្សិតំ. តំតំវាទានញ្ហិ វិបស្សនាសហិតានមេវ សិទ្ធិ, នាញ្ញថាតិ ទស្សិតន្តិ.

បវេធតីតិ គោត្រភុស្ស បច្ចយោ ភវិតុំ ន សក្កោតីតិ អត្ថោ. យទិ បញ្ចមចិត្តក្ខណេ ជវនំ បតិតំ នាម ហោតិ, កថំ តទា គោត្រភុ តទនន្តរញ្ច មគ្គោ ជវនស្ស បតិតក្ខណេ ឧប្បជ្ជតីតិ? អបុព្ពស្ស ជវនន្តរស្ស បតិតតាភាវតោ. តទេវ ហិ ជវនំ អនេកក្ខត្តុំ បវត្តមានំ បតិតំ សិយាតិ, គោត្រភុ បន អារម្មណន្តរេ ឧប្បន្នំ អបុព្ពំ ជវនំ, តថា មគ្គោ ភូមន្តរតោ ចាតិ. ននុ ច សត្តមជវនចេតនាយ ពលវតាយ ឧបបជ្ជវេទនីយភាវោ ហោតិ អានន្តរិយតាបីតិ, តត្ថាយំ អធិប្បាយោ សិយា ‘‘បដិសន្ធិយា អនន្តរបច្ចយភាវិនោ វិបាកសន្តានស្ស អនន្តរបច្ចយភាវេន អន្តិមជវនចេតនាយ សុសង្ខតត្តា សា សត្តមជវនចេតនា ឧបបជ្ជវេទនីយា អានន្តរិកា ច ហោតិ, ន អបតិតជវនចេតនា វិយ ពលវតាយា’’តិ.

បុន អនុលោមំ តំ អនុពន្ធេយ្យាតិ គោត្រភុស្ស ហិ សង្ខារារម្មណត្តេ សតិ តទបិ អនុលោមមេវាតិ បុរិមអនុលោមំ វិយ តំ តទបិ អញ្ញំ អនុលោមំ អនុពន្ធេយ្យ, ន មគ្គោតិ មគ្គវុដ្ឋានមេវ ច ន ភវេយ្យ អត្តនោ សទិសាលម្ពនស្ស អាវជ្ជនដ្ឋានិយស្ស បច្ចយស្ស អលាភា. អប្បហីនភាវេន បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ អនុសយិតា កិលេសា សា ភូមិ ឯតេហិ លទ្ធាតិ កត្វា ភូមិលទ្ធា. វដ្ដំ សិនោន្តិ ពន្ធន្តីតិ កត្វា វដ្ដសេតូ ច, តេសំ សមុគ្ឃាតករណន្តិបិ ឯតទេវស្ស លោភក្ខន្ធាទិបទាលនំ វុច្ចតិ. តន្តិ បវត្តំ. ឯកំ ភវន្តិ អនាគាមិនោ អនេកក្ខត្តុញ្ច តត្ថេវ ឧបបជ្ជន្តស្ស ហេដ្ឋា អនាគមនវសេន ឯកោ ភវោតិ គហេត្វា វុត្តំ.

ឥមស្ស បនត្ថស្សាតិ យថាវុត្តស្ស ឧបាទិន្នកបវត្តតោ វុដ្ឋានស្ស. អបាយេសុ សត្តមភវតោ ឧទ្ធំ សុគតិយញ្ច វិបាកទាយកស្ស អភិសង្ខារវិញ្ញាណស្ស បច្ចយឃាតោ សោតាបត្តិមគ្គញាណេន អភិសង្ខារវិញ្ញាណស្ស និរោធោ ទដ្ឋព្ពោ. ទ្វីសុ ភវេសូតិ អនាគាមិមគ្គេ អភាវិតេ សកទាគាមិស្ស កាមធាតុយំ យេ ទ្វេ ភវា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, តេសូតិ អត្ថោ. ចលតីតិ ឯតេន ចលនសភាវមេវ ទស្សេតិ, ន អចលនាភាវំ, តស្មា អចលនំ ទស្សេត្វា បុន ចលនំ ទស្សេតុំ ‘‘តថាគតស្ស ហី’’តិអាទិមាហ. យេបិ វា កត្ថចិ ចត្តារោបិ មគ្គេ សមានបដិបទេ ទិស្វា សភាវតោ អចលនមេវ គណ្ហេយ្យុំ, តេសំ តំគហណនិវារណត្ថំ ‘‘ចលតី’’តិ វុត្តំ, ន ចលនាវធារណត្ថន្តិ យុត្តំ ឧភយទស្សនំ. អថ វា យទិបិ កេសញ្ចិ ចត្តារោបិ មគ្គា សមានបដិបទា, តថាបិ កិលេសិន្ទ្រិយេហិ សិជ្ឈមានា បដិបទា តេសំ វសេន ចលនបកតិកា ឯវាតិ ‘‘ចលតិ’’ច្ចេវ វុត្តំ, ន ‘‘ន ចលតី’’តិ.

លោកុត្តរកុសលបកិណ្ណកកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បឋមមគ្គវីសតិមហានយវណ្ណនា

៣៥៧. យស្ស បុព្ពភាគេ ‘‘មគ្គំ ភាវេមី’’តិ អជ្ឈាសយោ បវត្តោ, សោ មគ្គំ ភាវេតិ. ឯវំ សព្ពត្ថ អជ្ឈាសយវិសេសេន តំតំភាវនាវិសេសោ ទដ្ឋព្ពោ.

៣៥៨. ឆន្ទាធិបតេយ្យន្តិអាទីសុ ឯកចិត្តក្ខណេ វត្តមានេសុ ធម្មេសុ កថំ ឆន្ទស្ស តំសហជាតស្ស អធិបតិភាវោ វីរិយាទីនញ្ចាតិ? ឧបនិស្សយវសេន. យស្ស ហិ សចេ ឆន្ទវតោ កុសលំ និប្ផជ្ជតិ, ‘‘អហំ និប្ផាទេស្សាមី’’តិ បវត្តមានស្ស កុសលំ និប្ផន្នំ, តស្ស តំសហជាតោ ឆន្ទោ តេន បុរិមុបនិស្សយេន វិសិដ្ឋោ សហជាតធម្មេ អត្តនោ វសេ វត្តេតិ. តស្មិញ្ច បវត្តមានេ តេ បវត្តន្តិ, និវត្តមានេ និវត្តន្តិ, តទនុរូបពលា ច ហោន្តិ រាជបុរិសា វិយាតិ. ឯវំ វីរិយាទីសុ. សេសធម្មានំ បន កត្ថចិ វុត្តប្បការប្បវត្តិសព្ភាវេបិ អតំសភាវត្តា អធិបតិភាវោ នត្ថីតិ ទដ្ឋព្ពោ.

ទុតិយមគ្គវណ្ណនា

៣៦១. អា-ការស្ស រស្សត្តំ កត្វា អញ្ញិន្ទ្រិយំ វុត្តំ, អា-ការោ ច ធម្មមរិយាទត្ថោ.

តតិយចតុត្ថមគ្គវណ្ណនា

៣៦២. មគ្គង្គានិ ន បូរេន្តិ អកិច្ចកត្តា សម្មាទិដ្ឋិយាតិ អធិប្បាយោ. មារេន្តោ គច្ឆតីតិ ហិ មគ្គោ, ន ចេតាយ មារេតព្ពំ អត្ថីតិ. មានស្ស ទិដ្ឋិសទិសា បវត្តិ អហមស្មីតិ បវត្តមានស្ស ទិដ្ឋិដ្ឋានេ ឋានំ. អាលោកស្សេវ បវត្តិកាលោ វិយាតិ ចិរប្បវត្តិំ សន្ធាយាហ. ឯកទេសសាមញ្ញេន ហិ យថាធិប្បេតេន ឧបមា ហោតីតិ. ខារេ វាតិ កដ្ឋាទីនំ ខារច្ឆារិកាយំ. សម្មទ្ទិត្វាតិ កិលេទេត្វា. ឆន្ទោតិ តណ្ហា. អនុសយោតិ តណ្ហា មានានុសយោ ច. ឯតស្មិញ្ច សុត្តេ អសមូហតស្ស គន្ធស្ស សមុគ្ឃាដនំ វិយ អសមូហតមានាទិសមុគ្ឃាតំ ទស្សេន្តេន អញ្ញមញ្ញេ កិលេសេ បជហតីតិ ទស្សិតន្តិ អានីតំ, ន យថាវុត្តនយេន ឧបមាយ វុត្តត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. និរន្តរំ បវត្តមានេ ចិត្តេ តស្ស សំកិលេសវោទានករា សាវជ្ជានវជ្ជា ចេតសិកា ឧប្បជ្ជមានា តស្សង្គភូតា អវយវា វិយ ហោន្តីតិ ‘‘ចិត្តង្គវសេនា’’តិ វុត្តំ.

លោកុត្តរកុសលវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កុសលកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អកុសលបទំ

ធម្មុទ្ទេសវារោ

បឋមចិត្តកថាវណ្ណនា

៣៦៥. កុសលេ វុត្តនយំ អនុគន្ត្វា យថានុរូបំ វេទិតព្ពតាយ ‘‘វុត្តនយេនា’’តិ អាហ. គន្តព្ពាភាវតោតិ ពុជ្ឈិតព្ពាភាវតោ. ទិដ្ឋិយា គតមត្តន្តិ ទិដ្ឋិយា គតិមត្តំ គហណមត្តំ. អាសន្នការណត្តា អយោនិសោមនសិការស្ស វិសុំ គហណំ ឯកន្តការណត្តា ច. សតិសំវរោតិ ឥធ សីតាទីហិ ផុដ្ឋស្ស អប្បមជ្ជនំ ខមនំ ទដ្ឋព្ពំ. បហានសំវរោតិ វីរិយសំវរោ.

អស្សាទទស្សនន្តិ អស្សាទទិដ្ឋិ. ផលដ្ឋេន បច្ចុបដ្ឋានេន អសម្មាបដិបត្តិបច្ចុបដ្ឋានោមោហោ, សម្មាបដិបត្តិបដិបក្ខភាវគ្គហណាការោ វា. សព្ពស្ស លោភស្ស អភិជ្ឈាភាវេ សតិបិ វិសេសយុត្តាយ អភិជ្ឈាយ កម្មបថប្បត្តាយ ឥធុប្បជ្ជមានាយ លក្ខណាទិំ ទស្សេតុំ ‘‘សា បរសម្បត្តីន’’ន្តិអាទិមាហ. អត្តនោ បរិណាមនស្ស បុរេចារិកា តណ្ហាភិរតិ អភិរតិ.

អនុបបរិក្ខា មោហោ. មោហវសេន ហិ ទិដ្ឋិវសេន វា អវត្ថុស្មិំ សានុនយោ អធិមោក្ខោ ឧប្បជ្ជតីតិ. អសតិយចិត្តេតិ អហិរិកាទីហិ អារក្ខរហិតចិត្តេ. សតិរហិតត្តា សតិបដិបក្ខត្តា ចាតិ ឯតេន សតិរហិតា សតិបដិបក្ខា ច អកុសលា ខន្ធា ឯវ មិច្ឆាសតីតិ ទស្សេតិ. តេ បន ឧបនាហាទិប្បវត្តិយំ ចិរកតាទិសល្លក្ខណេ បដុសញ្ញាសម្បយុត្តា ទដ្ឋព្ពា. សទរថាទិភាវោ អវិសេសេន កិលេសសម្បយោគតោ វុត្តោ លហុតាទិឯកន្តបដិបក្ខានំ ថិនមិទ្ធាទីនំ កេសញ្ចិ ឥធ អភាវា. អវូបសមោតិ អសន្និសិន្នសព្ភាវមាហ. អនវដ្ឋានរសន្តិ ចលនកិច្ចំ. ចេតសោ អវូបសមេតិ និប្ផាទេតព្ពេ បយោជនេ ភុម្មំ, អវូបសមបច្ចយភូតំ អារម្មណំ វា ‘‘អវូបសមោ’’តិ វុត្តំ.

ធម្មុទ្ទេសវារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និទ្ទេសវារកថាវណ្ណនា

៣៧៧. សហជាតធម្មេសុ អកម្បនំ ន កោសជ្ជេសុ អកម្បនំ វិយ តប្បដិបក្ខភាវតោ ទដ្ឋព្ពំ, តំតំបាបកិរិយាយ ឧស្សហនវសេន បន ថិរតា តត្ថ អកម្បនំ.

៣៨១. ទិដ្ឋិយា វិរូបំ ផន្ទិតន្តិ តថា តថា សស្សតាទិវសេន បវត្តា ទិដ្ឋិ ឯវ វុច្ចតិ. តរន្តីតិ តិត្ថេ វិយ បិលវន្តិ. វិបរិយេសតោតិ វត្ថុស្ស វិបរីតតោ.

៣៩០. សភាវបដិច្ឆាទនវសេន បកតិអត្តាទិអសន្តគហណស្ស អនិច្ចាទីនំ និច្ចាទិវិសមគហណស្ស ច សញ្ញាទិវិបរិយេសស្ស និស្សយត្តា ‘‘អសន្តំ អសមញ្ច ពុជ្ឈតី’’តិ វុត្តំ.

ទុតិយចិត្តវណ្ណនា

៣៩៩. កិញ្ចាបិ…បេ… បរាមសន្តស្ស ឧប្បជ្ជតីតិ បុរិមចិត្តេន អវិសេសំ ទស្សេតិ. អនុស្សាហនាវសីទនភាវេន សំហតភាវោ ថិនំ.

តតិយចិត្តវណ្ណនា

៤០០. ឥធ មានេន សទ្ធិំ បញ្ច អបណ្ណកង្គានីតិ អវិរជ្ឈនកង្គានិ ឧប្បត្តិអរហង្គានិ ហោន្តីតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. មានស្ស អនិយតត្តា ន និយតយេវាបនកាតិ. បដ្ឋានេ ហិ ‘‘សំយោជនំ ធម្មំ បដិច្ច សំយោជនោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា’’តិ (បដ្ឋា. ៣.៤.១) ឯត្ថ ‘‘ចតុក្ខត្តុំ កាមរាគេន តិក្ខត្តុំ បដិឃេន ច មានោ វិចិកិច្ឆា ភវរាគោ តយោបេតេ សកទាគាមិនោ សំយោជនានំ សំយោជនេហិ ទសវិធា យោជនា’’តិ ទស្សិតាយ ទសវិធាយ យោជនាយ ‘‘កាមរាគសំយោជនំ បដិច្ច មានសំយោជនំ អវិជ្ជាសំយោជន’’ន្តិ វត្វា ‘‘កាមរាគសំយោជនំ បដិច្ច អវិជ្ជាសំយោជន’’ន្តិ ‘‘មានសំយោជនំ បដិច្ច ភវរាគសំយោជនំ អវិជ្ជាសំយោជន’’ន្តិ ច វត្វា ‘‘ភវរាគសំយោជនំ បដិច្ច អវិជ្ជាសំយោជន’’ន្តិ វុត្តាហិ យោជនាហិ មានស្ស អនិយតភាវោ បកាសិតោ, តថា កិលេសទុកេបិ. ឥធ ច វក្ខតិ ‘‘ទសវិធា សំយោជនានំ យោជនា, តថា ទសវិធា កិលេសាន’’ន្តិ ច. ឧន្នមនវសេនេវ សម្បគ្គហរសោ, ន វីរិយំ វិយ តំតំកិច្ចសាធនេ អព្ភុស្សាហនវសេន. ឱមានស្សបិ អត្តានំ អវំកត្វា គហណំ សម្បគ្គហោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

ចតុត្ថចិត្តវណ្ណនា

៤០២. បរិហរណត្ថំ វិក្ខិត្តា ហុត្វា ឧស្សាហំ ជនេន្តា ‘‘បរិហរណត្ថំ សឧស្សាហា’’តិ វុត្តា, តេសំ.

នវមចិត្តវណ្ណនា

៤១៣. វិសប្បនអនិដ្ឋរូបសមុដ្ឋានវសេន អត្តនោ បវត្តិអាការវសេន ច វិសប្បនរសោ. ទោសោ ឧបយោគផលេសុ អនិដ្ឋត្តា វិសសំសដ្ឋបូតិមុត្តំ វិយ ទដ្ឋព្ពោ. អនភិរតិរសាតិ ឯវំបការេសុ បដិក្ខេបេន រសវចនេសុ តំតំបដិបក្ខកិច្ចគហណំ ទដ្ឋព្ពំ. កដុកាការគតិ កដុកញ្ចុកតា, អត្តសម្បត្តិ អាវាសាទិ, បរាយត្តតាយ ទាសព្យំ វិយ ទដ្ឋព្ពំ. យថា ហិ ទាសព្យេ សតិ ទាសោ បរាយត្តោ ហោតិ, ឯវំ កុក្កុច្ចេ សតិ តំសមង្គី. ន ហិ សោ អត្តនោ ធម្មតាយ បវត្តិតុំ សក្កោតិ កុសលេតិ. អថ វា កតាកតាកុសលកុសលានុសោចនេ អាយត្តតាយ តទុភយវសេន កុក្កុច្ចេន តំសមង្គី ហោតីតិ ទាសព្យំ វិយ តំ ហោតិ.

៤១៨. វិរុទ្ធាការោតិ វិរុទ្ធស្ស បុគ្គលស្ស, ចិត្តស្ស វា អាការោ វិរុទ្ធភាវោ. តេន វិរុជ្ឈនំ វិរោធោតិ ទស្សេតិ. វចនន្តិ ឯតំ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. សព្ពមេវ ហិ កិច្ចំ ឯតេន ករិយមានំ សុរោបិតំ សុជនិតំ ន ហោតីតិ. រោបសទ្ទវចនត្ថមេវ កេចិ វណ្ណេន្តិ. តំ អប្បមាណន្តិ កោធស្ស តថាបវត្តនសភាវាភាវា អញ្ញេន កេនចិ ការណេន បរិបុណ្ណតា សិយាតិ សន្ធាយ វុត្តំ.

ឯកាទសមចិត្តវណ្ណនា

៤២២. វិគតា ចិកិច្ឆាតិ ចិកិច្ឆិតុំ ទុក្ករតាយ វុត្តំ, ន សព្ពថា ចិកិច្ឆាភាវា វិចិកិច្ឆាយាតិ តទត្ថំ ទស្សេតិ.

៤២៤. និច្ឆយាភាវា អសណ្ឋហនតោ ចេតសោ បវត្តិបច្ចយមត្តតាយ ‘‘បវត្តិដ្ឋិតិមត្ត’’ន្តិ វុត្តំ.

៤២៥. ឯកំ អាការំ គន្តុំ អសមត្ថតាយ អត្តនោ អាមុខំ សប្បនតោ ឱសក្កតិ.

ទ្វាទសមចិត្តវណ្ណនា