១. ចិត្តុប្បាទកណ្ឌំ

តិកមាតិកាបទវណ្ណនា

ឥទានិ បដិញ្ញាតកថំ កាតុំ ‘‘ឥទានិ ឥតិ មេ…បេ… កថនោកាសោ សម្បត្តោ’’តិអាទិមាហ. ឥតោ បដ្ឋាយាតិ កុសលធម្មបទតោ បដ្ឋាយ.

១. សព្ពបទេហិ លទ្ធនាមោតិ តីសុបិ បទេសុ វេទនាសទ្ទស្ស វិជ្ជមានត្តា តេន លទ្ធនាមោ សព្ពបទេហិ លទ្ធនាមោ ហោតិ. ននុ សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា ធម្មាតិ ចត្តារិ បទានិ, ឯវំ សេសេសុបីតិ ទ្វាទសេតានិ បទានិ, ន តីណីតិ វេទនាសទ្ទស្ស បទត្តយាវយវត្តំ សន្ធាយ ‘‘សព្ពបទេហី’’តិ វុច្ចេយ្យ, ន យុត្តំ. ‘‘វេទនាយា’’តិ ហិ វិសុំ បទំ ន កស្សចិ បទស្ស អវយវោ ហោតិ, នាបិ សុខាទិបទភាវំ ភជតីតិ តេន លទ្ធនាមោ កថំ សព្ពបទេហិ លទ្ធនាមោ សិយាតិ? អធិប្បេតប្បការត្ថគមកស្ស បទសមុទាយស្ស បទត្តា. បជ្ជតិ អវពុជ្ឈីយតិ ឯតេនាតិ ហិ បទំ, ‘‘សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា ធម្មា’’តិ ឯតេន ច បទសមុទាយេន យថាធិប្បេតោ អត្ថោ សមត្តោ វិញ្ញាយតិ, តស្មា សោ បទសមុទាយោ ‘‘បទ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឯវំ ឥតរេបិ វេទិតព្ពា. តស្មា តេសំ តិណ្ណំ សមុទាយានំ អវយវេន លទ្ធនាមោ សព្ពបទេហិ លទ្ធនាមោតិ យុត្តោ.

គន្ថតោ ច អត្ថតោ ចាតិ ឯត្ថ ហេតុបទសហេតុកបទាទីហិ សម្ពន្ធត្តា គន្ថតោ ច ហេតុអត្ថសហេតុកត្ថាទីហិ សម្ពន្ធត្តា អត្ថតោ ច អញ្ញមញ្ញសម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. សហេតុកហេតុសម្បយុត្តទុកា ហិ ហេតុទុកេ ហេតូហិ សម្ពន្ធត្តា ហេតុទុកសម្ពន្ធា, ហេតុសហេតុកទុកោ ហេតុទុកសហេតុកទុកសម្ពន្ធោ ឧភយេកបទវសេន. តថា ហេតុហេតុសម្បយុត្តទុកោ ហេតុទុកហេតុសម្បយុត្តទុកសម្ពន្ធោ, នហេតុសហេតុកទុកោ ឯកទ្វិបទវសេន ហេតុទុកសហេតុកទុកសម្ពន្ធោតិ. កណ្ណិកា វិយាតិ បុប្ផមយកណ្ណិកា វិយ. ឃដា វិយាតិ បុប្ផហត្ថកាទីសុ បុប្ផាទីនំ សមូហោ វិយ. កណ្ណិកាឃដាទីសុ ហិ បុប្ផាទីនិ វណ្ដាទីហិ អញ្ញមញ្ញសម្ពន្ធានិ ហោន្តីតិ តថាសម្ពន្ធតា ឯតេសំ ទុកានំ វុត្តា. ទុកសាមញ្ញតោតិ អញ្ញេហិ ហេតុទុកាទីហិ ទុកវសេន សមានភាវា. អញ្ញេហីតិ សារម្មណទុកាទីហិ. អសង្គហិតោ បទេសោ យេសំ អត្ថិ, តេ សប្បទេសា. យេសំ បន នត្ថិ, តេ និប្បទេសា.

‘‘កច្ចិ នុ ភោតោ កុសល’’ន្តិ ឯវំ បុច្ឆិតមេវត្ថំ បាកដំ កត្វា បុច្ឆិតុំ ‘‘កច្ចិ ភោតោ អនាមយ’’ន្តិ វុត្តំ, តស្មា កុសលសទ្ទោ អនាមយត្ថោ ហោតិ. ពាហិតិកសុត្តេ (ម. និ. ២.៣៦១) ភគវតោ កាយសមាចារាទយោ វណ្ណេន្តេន ធម្មភណ្ឌាគារិកេន ‘‘យោ ខោ, មហារាជ, កាយសមាចារោ អនវជ្ជោ’’តិ កុសលោ កាយសមាចារោ វុត្តោ. ន ហិ ភគវតោ សុខវិបាកំ កម្មំ អត្ថីតិ សព្ពសាវជ្ជរហិតា កាយសមាចារាទយោ កុសលាតិ វុត្តា. កុសលេសុ ធម្មេសូតិ ច ពោធិបក្ខិយធម្មា ‘‘កុសលា’’តិ វុត្តា. តេ ច វិបស្សនាមគ្គផលសម្បយុត្តា ន ឯកន្តេន សុខវិបាកាយេវាតិ អនវជ្ជត្ថោ កុសលសទ្ទោ. អង្គបច្ចង្គានន្តិ កុសលសទ្ទយោគេន ភុម្មត្ថេ សាមិវចនំ, អង្គបច្ចង្គានំ វា នាមកិរិយាបយោជនាទីសូតិ អត្ថោ. នច្ចគីតស្សាតិ ច សាមិវចនំ ភុម្មត្ថេ, នច្ចគីតស្ស វិសេសេសូតិ វា យោជេតព្ពំ. កុសលានំ ធម្មានំ សមាទានហេតុ ឯវមិទំ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតីតិ បុញ្ញវិបាកនិព្ពត្តកកម្មំ ‘‘កុសល’’ន្តិ វុត្តំ. ធម្មា ហោន្តីតិ សុញ្ញធម្មត្តា សភាវមត្តា ហោន្តីតិ អត្ថោ. ឯវំ ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សីតិ ឯត្ថាបិ សុញ្ញតត្ថោ ធម្មសទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ.

សលយន្តិ…បេ… វិទ្ធំសេន្តីតិ ឯត្ថ បុរិមស្ស បុរិមស្ស បច្ឆិមំ បច្ឆិមំ អត្ថវចនំ. អថ វា សលនស្ស អត្ថទីបនានិ ចលនាទីនិ តីណិ តទង្គប្បហានាទីហិ យោជេតព្ពានិ. អប្បហីនភាវេន សន្តានេ សយមានា អកុសលា ធម្មា រាគាទិអសុចិសម្បយោគតោ នានាវិធទុក្ខហេតុតោ ច កុច្ឆិតេន អាការេន សយន្តិ. ញាណវិប្បយុត្តានម្បិ ញាណំ ឧបនិស្សយបច្ចយោ ហោតីតិ សព្ពេបិ កុសលា ធម្មា កុសេន ញាណេន បវត្តេតព្ពាតិ កុសលា. ឧប្បន្នំសានុប្បន្នំសភាគេសុ សង្គហិតត្តា ឧភយភាគគតំ សំកិលេសបក្ខំ បហានានុប្បាទនេហិ លុនន្តិ សម្មប្បធានទ្វយំ វិយ.

សត្តាទិគាហកានំ ចិត្តានំ គោចរា សត្តាទយោ វិយ បញ្ញាយ ឧបបរិក្ខិយមានា ន និស្សភាវា, កិន្តុ អត្តនោ សភាវំ ធារេន្តីតិ ធម្មា. ន ច ធារិយមានសភាវា អញ្ញោ ធម្មោ នាម អត្ថិ. ន ហិ រុប្បនាទីហិ អញ្ញេ រូបាទយោ, កក្ខឡាទីហិ ច អញ្ញេ បថវីអាទយោ ធម្មា វិជ្ជន្តីតិ. អញ្ញថា បន អវពោធេតុំ ន សក្កាតិ នាមវសេន វិញ្ញាតាវិញ្ញាតេ សភាវធម្មេ អញ្ញេ វិយ កត្វា ‘‘អត្តនោ សភាវំ ធារេន្តី’’តិ វុត្តំ. សប្បច្ចយធម្មេសុ វិសេសំ ទស្សេន្តោ ‘‘ធារីយន្តិ វា បច្ចយេហី’’តិ អាហ. ធារីយន្តីតិ ឧបធារីយន្តិ, លក្ខីយន្តីតិ អត្ថោ.

អកុសលាតិ កុសលបដិសេធនមត្តំ កុសលាភាវមត្តវចនំ តទញ្ញមត្តវចនំ វា ឯតំ ន ហោតិ, កិន្តុ តប្បដិបក្ខវចនន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘មិត្តបដិបក្ខា អមិត្តា វិយា’’តិអាទិ វុត្តំ. តប្បដិបក្ខវចនតា ច អព្យាកតតតិយរាសិវចនេន វិញ្ញាយតិ. យទិ ហិ កុសលាភាវមត្តវចនំ អកុសលសទ្ទោ, តេន ន កោចិ ធម្មោ វុត្តោតិ អព្យាកតវចនេនេវ ច តតិយោ រាសិ វុត្តោ ន សិយា, កុសលា ចេវ ធម្មា អព្យាកតា ចាតិ ទុកោវាយំ អាបជ្ជតិ, ន តិកោ, ឯវញ្ច សតិ អកុសលវចនេន ន កោចិ អត្ថោ. អថ សិយា, ‘‘អនព្យាកតា’’តិ ច វត្តព្ពំ សិយា កុសលានំ វិយ អព្យាកតានញ្ច អភាវមត្តសម្ភវា, តស្មា អភាវមត្តវចនេ អព្យាកតភាវមត្តំ វិយ កុសលាភាវមត្តំ អកុសលំ ន កោចិ រាសីតិ ‘‘អព្យាកតា’’តិ តតិយោ រាសិ ន សិយា. តតិយរាសិភាវេន ច អព្យាកតា វុត្តាតិ អកុសលោ ច ឯកោ រាសីតិ វិញ្ញាយតិ. តស្មា នាភាវវចនតា, សភាវធារណាទិអត្ថេន ធម្មសទ្ទេន សមានាធិករណភាវតោ ច អកុសលសទ្ទស្ស កុសលាភាវមត្តវចនតា ន ហោតិ, នាបិ តទញ្ញមត្តវចនតា តតិយរាសិវចនតោ ឯវ. យទិ ហិ កុសលេហិ អញ្ញេ អកុសលា ចេតសិកេហិ អញ្ញេ អចេតសិកា វិយ, កុសលាកុសលវចនេហិ សព្ពេសំ ធម្មានំ សង្គហិតត្តា អសង្គហិតស្ស តតិយរាសិស្ស អភាវា ចេតសិកទុកោ វិយ អយញ្ច ទុកោ វត្តព្ពោ សិយា ‘‘កុសលា ធម្មា អកុសលា ធម្មា’’តិ, ន ‘‘អព្យាកតា’’តិ តតិយោ រាសិ វត្តព្ពោ, វុត្តោ ច សោ, តស្មា ន តទញ្ញមត្តវចនំ អកុសលសទ្ទោ, បារិសេសេន តប្បដិបក្ខេសុ អ-ការស្ស បយោគទស្សនតោ លោកេ ‘‘អមិត្តា’’តិ សាសនេ ‘‘អលោភោ’’តិ ឥធាបិ តប្បដិបក្ខវចនតា អកុសលសទ្ទស្ស សិទ្ធា, តត្ថ និរុឡ្ហត្តា ច ន ឥតរវចនតា, តប្បដិបក្ខភាវោ ច វិរុទ្ធសភាវត្តា តប្បហេយ្យភាវតោ ច វេទិតព្ពោ, ន កុសលវិនាសនតោ. ន ហិ កុសលា អកុសលេហិ បហាតព្ពា, មហាពលវតាយ បន កុសលាយេវ បយោគនិប្ផាទិតា សទានុសយិតេ អកុសលេ តទង្គវិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទវសេន បជហន្តីតិ.

ន ព្យាកតាតិ អកថិតា. កថំ បនេតេ អកថិតា ហោន្តិ, ននុ ‘‘សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា’’តិអាទីហិ តិកទុកបទេហិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទិវចនេហិ ផស្សាទិវចនេហិ ច កថិតាតិ? នោ ន កថិតា, តានិ បន វចនានិ ឥធ អនធិប្បេតានិ អវុត្តត្តា អននុវត្តនតោ. ន ហិ ‘‘សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា ធម្មា’’តិអាទិំ វត្វា ‘‘អព្យាកតា’’តិ វុត្តំ, តស្មា ន តានិ ឥធ អនុវត្តន្តីតិ តព្ពចនីយភាវេន អកថិតតា ន ហោតិ, កុសលាកុសលវចនានិ បន ឥធ វុត្តត្តា អនុវត្តន្តីតិ តព្ពចនីយភាវេន អកថិតតា ញាយតីតិ ‘‘កុសលាកុសលភាវេន អកថិតាតិ អត្ថោ’’តិ អាហ. ន ព្យាកតាតិ វា អវិបាកា, អព្យាកតវចនេនេវ ច អវិបាកត្ថា ញាយន្តិ. ន ហិ ភគវតោ វចនំ ញាបកសាធនីយំ, អាសយានុសយចរិយាទិកុសលេន ភគវតា យេសំ អវពោធនត្ថំ ធម្មា វុត្តា តេសំ វចនានន្តរំ តទត្ថបដិវេធតោ, បច្ឆិមេហិ បន យថា តេសំ អវពោធនត្ថំ ភគវតា តំ តំ វចនំ វុត្តំ, យថា ច តេហិ តទត្ថោ បដិវិទ្ធោ, តំ សព្ពំ អាចរិយេ បយិរុបាសិត្វា សុត្វា វេទិតព្ពំ ហោតិ, តស្មា ការណំ អវត្វា ‘‘កុសលាកុសលភាវេន អកថិតាតិ អត្ថោ’’តិ អាហ. យោ ច វទេយ្យ ‘‘អកុសលវិបាកភាវេន អកថិតត្តា, កុសលា អព្យាកតាតិ អាបជ្ជន្តិ, កុសលវិបាកភាវេន អកថិតត្តា អកុសលាបី’’តិ, សោបិ ‘‘អញ្ញាបកសាធនីយវចនោ ភគវា’’តិ និវារេតព្ពោ អនុវត្តមានវចនវចនីយភាវេន អកថិតស្ស ច អព្យាកតភាវតោ. ន ហិ អវិបាកវចនំ វុត្តំ កុសលវចនញ្ច អវុត្តំ, យតោ អវិបាកវចនស្ស អធិកតភាវោ កុសលស្ស ច តព្ពចនីយភាវេន អកថិតភាវោ សិយា, តស្មា ន កុសលានំ អព្យាកតតា, ឯវំ អកុសលានញ្ច អនព្យាកតភាវេ យោជនា កាតព្ពា.

អថ វា វិ-សទ្ទោ វិរោធវចនោ, អា-សទ្ទោ អភិមុខភាវប្បកាសនោ, តស្មា អត្តនោ បច្ចយេហិ អញ្ញមញ្ញវិរោធាភិមុខា កតា, លក្ខណវិរោធតោ វិនាសកវិនាសិតព្ពតោ ចាតិ ព្យាកតា, កុសលាកុសលា. ន ព្យាកតាតិ អព្យាកតា. តេ ហិ លក្ខណតោ កុសលាកុសលា វិយ វិរុទ្ធា ន ហោន្តិ. ន ហិ អវិបាកតា ទុក្ខវិបាកតា វិយ សុខវិបាកតាយ សុខវិបាកតា វិយ ច ទុក្ខវិបាកតាយ សុខទុក្ខវិបាកតាហិ វិរុជ្ឈតីតិ នាបិ តេ កិញ្ចិ បជហន្តិ, ន ច តេ កេនចិ បហាតព្ពាតិ អយមេត្ថ អត្តនោមតិ.

អនវជ្ជសុខវិបាកលក្ខណាតិ ឯត្ថ នត្ថិ ឯតេសំ អវជ្ជន្តិ អនវជ្ជា, គរហិតព្ពភាវរហិតា និទ្ទោសាតិ អត្ថោ. តេន នេសំ អគរហិតព្ពភាវំ ទស្សេតិ, ន គារយ្ហវិរហមត្តំ. អញ្ញេបិ អត្ថិ និទ្ទោសា អព្យាកតាតិ អនវជ្ជវចនមត្តេន តេសម្បិ កុសលតាបត្តិទោសំ ទិស្វា តំ បរិហរិតុំ សុខវិបាកវចនំ អាហ. អវជ្ជបដិបក្ខា វា ឥធ អនវជ្ជាតិ វុត្តា, ន ពាហិតិកសុត្តេ (ម. និ. ២.៣៦១) វិយ បដិប្បស្សទ្ធាវជ្ជា វិរហិតាវជ្ជមត្តា វា, តស្មា អនវជ្ជវចនេន អវជ្ជវិនាសនភាវោ ទស្សិតោ. អព្យាកតេហិ បន វិសិដ្ឋំ កុសលាកុសលានំ សាធារណំ សវិបាកតាលក្ខណន្តិ តស្មិំ លក្ខណេ វិសេសទស្សនត្តំ សុខវិបាកវចនំ អវោច. សិទ្ធោ ហិ បុរិមេនេវ អកុសលាព្យាកតេហិ កុសលានំ វិសេសោតិ. សុខោ វិបាកោ ឯតេសន្តិ សុខវិបាកា. តេន កុសលាកុសលានំ សាមញ្ញេ វិបាកធម្មភាវេ សុខវិបាកវិបច្ចនសភាវំ ទស្សេតិ, ន តេសំ សុខវិបាកសព្ភាវមេវ. អនវជ្ជា ច តេ សុខវិបាកា ចាតិ អនវជ្ជសុខវិបាកា. កុសលា លក្ខីយន្តិ ឯតេនាតិ លក្ខណំ, អនវជ្ជសុខវិបាកលក្ខណំ ឯតេសន្តិ អនវជ្ជសុខវិបាកលក្ខណា. ននុ តេ ឯវ កុសលា អនវជ្ជសុខវិបាកា, កថំ តេ សយមេវ អត្តនោ លក្ខណំ ហោន្តីតិ? វិញ្ញាតាវិញ្ញាតសទ្ទត្ថភាវេន លក្ខណលក្ខិតព្ពភាវយុត្តិតោ. កុសលសទ្ទត្ថវសេន ហិ អវិញ្ញាតា កុសលា លក្ខិតព្ពា ហោន្តិ, អនវជ្ជសុខវិបាកសទ្ទត្ថភាវេន វិញ្ញាតា លក្ខណន្តិ យុត្តមេតំ. អថ វា លក្ខីយតីតិ លក្ខណំ, សភាវោ. អនវជ្ជសុខវិបាកា ច តេ លក្ខណញ្ចាតិ អនវជ្ជសុខវិបាកលក្ខណា, អនវជ្ជសុខវិបាកា ហុត្វា លក្ខិយមានា សភាវា កុសលា នាមាតិ អត្ថោ.

អថ វា អនវជ្ជវចនេន អនវជ្ជត្តំ អាហ, សុខវិបាកវចនេន សុខវិបាកត្តំ, តស្មា អនវជ្ជញ្ច សុខវិបាកោ ច អនវជ្ជសុខវិបាកំ, តំ លក្ខណំ ឯតេសំ ករណត្ថេ ច កម្មត្ថេ ច លក្ខណសទ្ទេ សភាវភូតន្តិ អនវជ្ជសុខវិបាកលក្ខណា, អនវជ្ជសុខវិបាកសភាវេន លក្ខិយមានា តំសភាវវន្តោ ច កុសលាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ អនវជ្ជវចនេន បវត្តិសុខតំ កុសលានំ ទស្សេតិ, សុខវិបាកវចនេន វិបាកសុខតំ. បុរិមញ្ហិ អត្តនោ បវត្តិសភាវវសេន លក្ខណតាវចនំ, បច្ឆិមំ កាលន្តរេ វិបាកុប្បាទនសមត្ថតាយាតិ. តថា បុរិមេន កុសលានំ អត្តសុទ្ធិំ ទស្សេតិ, បច្ឆិមេន វិសុទ្ធវិបាកតំ. បុរិមេន ច កុសលំ អកុសលសភាវតោ និវត្តេតិ, បច្ឆិមេន អព្យាកតសភាវតោ សវិបាកត្តទីបកត្តា បច្ឆិមស្ស. បុរិមេន វា វជ្ជបដិបក្ខភាវទស្សនតោ កិច្ចដ្ឋេន រសេន អកុសលវិទ្ធំសនរសតំ ទីបេតិ, បច្ឆិមេន សម្បត្តិអត្ថេន ឥដ្ឋវិបាករសតំ. បុរិមេន ច ឧបដ្ឋានាការដ្ឋេន បច្ចុបដ្ឋានេន វោទានបច្ចុបដ្ឋានតំ ទស្សេតិ, បច្ឆិមេន ផលត្ថេន សុខវិបាកបច្ចុបដ្ឋានតំ. បុរិមេន ច យោនិសោមនសិការំ កុសលានំ បទដ្ឋានំ វិភាវេតិ. តតោ ហិ តេ អនវជ្ជា ជាតាតិ. បច្ឆិមេន កុសលានំ អញ្ញេសំ បទដ្ឋានភាវំ ទស្សេតិ. តេ ហិ សុខវិបាកស្ស ការណំ ហោន្តីតិ. ឯត្ថ ច សុខវិបាកសទ្ទេ សុខសទ្ទោ ឥដ្ឋបរិយាយវចនន្តិ ទដ្ឋព្ពោ. ឥដ្ឋចតុក្ខន្ធវិបាកា ហិ កុសលា, ន សុខវេទនាវិបាកាវ. សង្ខារទុក្ខោបសមសុខវិបាកតាយ ច សម្ភវោ ឯវ នត្ថិ. ន ហិ តំវិបាកោតិ. យទិ បន វិបាកសទ្ទោ ផលបរិយាយវចនំ, និស្សន្ទវិបាកេន ឥដ្ឋរូបេនាបិ សុខវិបាកតា យោជេតព្ពា.

សាវជ្ជទុក្ខវិបាកលក្ខណាតិ ឯត្ថ ច វុត្តវិធិអនុសារេន អត្ថោ ច យោជនា ច យថាសម្ភវំ វេទិតព្ពា. វិបាការហតា កុសលាកុសលានំ លក្ខណភាវេន វុត្តា, តព្ភាវេន អកថិតា អព្យាកតា អវិបាការហសភាវា ហោន្តីតិ អាហ ‘‘អវិបាកលក្ខណា អព្យាកតា’’តិ. យថេវ ហិ សុខទុក្ខវិបាការហា សុខទុក្ខវិបាកាតិ ឯវំលក្ខណតា កុសលាកុសលានំ វុត្តា, ឯវមិធាបិ អវិបាការហា អវិបាកាតិ ឯវំលក្ខណតា អព្យាកតានំ វុត្តា. តស្មា ‘‘អហោសិ កម្មំ នាហោសិ កម្មវិបាកោ ន ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ នត្ថិ កម្មវិបាកោ, អត្ថិ កម្មំ នត្ថិ កម្មវិបាកោ ន ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ, ភវិស្សតិ កម្មំ ន ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ’’តិ (បដិ. ម. ១.២៣៤) ឯវំបការានំ កុសលាកុសលានំ កុសលាកុសលភាវានាបត្តិ អព្យាកតភាវាបត្តិ វា ន ហោតិ. ន ហិ តេ សុខទុក្ខវិបាការហា ន ហោន្តិ វិបាកធម្មត្តា, អវិបាការហា វា ន ហោន្តិ អវិបាកធម្មត្តាភាវាតិ.

កុសលាតិ វា ធម្មាតិ វាតិអាទីនីតិ កុសលធម្មបទានិ ទ្វេ, អកុសលធម្មបទានិ ទ្វេ, អព្យាកតធម្មបទានិ ទ្វេតិ. ឯកត្ថនានត្ថានីតិ វិសុំ វិសុំ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ អញ្ញមញ្ញាបេក្ខំ ឯកត្ថនានត្ថតំ ចោទេតិ, ន ឆន្នំ. ទោសមេត្ថ វត្តុកាមោ ចោទកោ បុច្ឆតីតិ ញត្វា អាចរិយោ អាហ ‘‘កិញ្ចេត្ថា’’តិ. ឯត្ថ ឯកត្ថនានត្ថតាយំ កិញ្ចិ វត្តព្ពំ អសមត្តា តេ ចោទនា, អវសិដ្ឋំ តាវ ព្រូហីតិ វុត្តំ ហោតិ. យទិ ឯកត្ថានិ ឥន្ទសក្កសទ្ទានំ វិយ សទ្ទមត្តេ ឯវ ភេទោ, ឯវំ កុសលធម្មសទ្ទានំ, ន អត្ថេតិ. យថា ‘‘ឥន្ទោ សក្កោ’’តិ វុត្តេ ‘‘ឥន្ទោ ឥន្ទោ’’តិ វុត្តសទិសំ ហោតិ, ឯវំ ‘‘កុសលា ធម្មា’’តិ ឥទំ វចនំ ‘‘កុសលា កុសលា’’តិ វុត្តសទិសំ ហោតិ. ឯវំ ឥតរេសុបិ ‘‘អកុសលា អកុសលា’’តិ វុត្តសទិសតា ‘‘អព្យាកតា អព្យាកតា’’តិ វុត្តសទិសតា ច យោជេតព្ពា. អថ នានត្ថានិ, ឥន្ទកុវេរសទ្ទានំ វិយ សទ្ទតោ អត្ថតោ ច កុសលធម្មសទ្ទានំ ភេទោ, តថា អកុសលធម្មសទ្ទាទីនន្តិ ឆហិ បទេហិ ចតូហិ បទេហិ ច ឆ ចត្តារោ ច អត្ថា ភិន្នា វុត្តាតិ កុសលត្តិកាទីនំ កុសលឆក្កាទិភាវោ, ហេតុទុកាទីនញ្ច ហេតុចតុក្កាទិភាវោ អាបជ្ជតីតិ.

ននុ តិណ្ណំ ធម្មសទ្ទានំ តិណ្ណំ ឥន្ទសទ្ទានំ វិយ រូបាភេទា អត្ថាភេទោតិ ឆក្កភាវោ ន ភវិស្សតិ, តស្មា ឯវមិទំ វត្តព្ពំ សិយា ‘‘តិកទុកានំ ចតុក្កតិកភាវោ អាបជ្ជតី’’តិ, ន វត្តព្ពំ, តិណ្ណំ ធម្មសទ្ទានំ ឯកត្ថានំ តិណ្ណំ ឥន្ទសទ្ទានំ វិយ វចនេ បយោជនាភាវា វុត្តានំ តេសំ មាសសទ្ទានំ វិយ អភិន្នរូបានញ្ច អត្ថភេទោ ឧបបជ្ជតីតិ, ឯវមបិ យថា ឯកោ មាសសទ្ទោ អភិន្នរូបោ កាលំ អបរណ្ណវិសេសំ សុវណ្ណមាសញ្ច វទតិ, ឯវំ ធម្មសទ្ទោបិ ឯកោ ភិន្នេ អត្ថេ វត្តុមរហតីតិ កាលាទីនំ មាសបទត្ថតាយ វិយ តព្ពចនីយភិន្នត្ថានំ ធម្មបទត្ថតាយ អភេទោតិ ចតុក្កតិកភាវោ ឯវ អាបជ្ជតីតិ, នាបជ្ជតិ ឯកស្ស សទ្ទស្ស ជាតិគុណកិរិយាភិន្នានំ អនភិធានតោ. ន ហិ មាស-សទ្ទោ ឯកោ ជាតិភិន្នានំ កាលាទីនំ អន្តរេន សរូបេកសេសំ វាចកោ ហោតិ. ឥធ ច យទិ សរូបេកសេសោ កតោ សិយា, ទុតិយោ តតិយោ ច ធម្ម-សទ្ទោ ន វត្តព្ពោ សិយា, វុត្តោ ច សោ, តស្មា កុសលាទិ-សទ្ទា វិយ អភិន្នកុសលាទិជាតីសុ រូបសាមញ្ញេបិ មាស-សទ្ទា វិយ តយោ វិនិវត្តអញ្ញជាតីសុ វត្តមានា តយោ ទ្វេ ច ធម្ម-សទ្ទា អាបន្នាតិ តិកទុកានំ ឆក្កចតុក្កភាវោ ឯវ អាបជ្ជតីតិ.

បទានញ្ច អសម្ពន្ធោតិ កុសលធម្មបទានំ អញ្ញមញ្ញំ តថា អកុសលធម្មបទានំ អព្យាកតធម្មបទានញ្ច អសម្ពន្ធោ អាបជ្ជតីតិ អត្ថោ. ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នញ្ហិ ឥច្ឆិតោ សម្ពន្ធោ, ន សព្ពេសំ ឆន្នំ ចតុន្នំ វា អញ្ញមញ្ញន្តិ. ឥទំ បន កស្មា ចោទេតិ, ននុ នានត្ថត្តេ សតិ អត្ថន្តរទស្សនត្ថំ វុច្ចមានេសុ ធម្ម-សទ្ទេសុ កុសលាកុសលាព្យាកត-សទ្ទានំ វិយ អសម្ពន្ធោ វុត្តោ យុត្តោ ឯវាតិ? សច្ចមេតំ, អសម្ពន្ធំ បន សិទ្ធំ កត្វា បុរិមចោទនា កតា ‘‘តិកទុកានំ ឆក្កចតុក្កភាវោ អាបជ្ជតី’’តិ, ឥធ បន តំ អសម្ពន្ធំ សាធេតុំ ឥទំ ចោទិតន្តិ វេទិតព្ពំ. អថ វា ឯវមេត្ថ យោជនា កាតព្ពា – យទិ បន ឆក្កចតុក្កភាវំ ន ឥច្ឆសិ, បទានំ សម្ពន្ធេន ភវិតព្ពំ យថាវុត្តនយេន, សោ ច សមានវិភត្តីនំ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ សម្ពន្ធោ ឯកត្ថត្តេ សតិ យុជ្ជេយ្យ, ត្វំ បន នានត្ថតំ វទសីតិ បទានញ្ច តេ អសម្ពន្ធោ អាបជ្ជតិ, នេវ នាបជ្ជតីតិ. និយមនត្ថោ ច-សទ្ទោ. បុព្ពាបរ…បេ… និប្បយោជនានិ នាម ហោន្តីតិ ឆក្កចតុក្កភាវំ អនិច្ឆន្តស្ស, នានត្ថតំ បន ឥច្ឆន្តស្សាតិ អធិប្បាយោ. អវស្សញ្ច សម្ពន្ធោ ឥច្ឆិតព្ពោ បុព្ពាបរវិរោធាបត្តិតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘យាបិ ចេសា’’តិអាទិមាហ. បុច្ឆា ហិ បទវិបល្លាសករណេន ធម្មា ឯវ កុសលាតិ កុសលធម្ម-សទ្ទានំ ឥធ ឧទ្ទិដ្ឋានំ ឯកត្ថតំ ទីបេតិ, តវ ច នានត្ថតំ វទន្តស្ស នេវ ហិ ធម្មា កុសលាតិ កត្វា តាយបិ បុច្ឆាយ វិរោធោ អាបជ្ជតិ, វុច្ចតិ ច តថា សា បុច្ឆាតិ ន នានត្ថតា យុជ្ជតិ.

អបរោ នយោតិ ‘‘កុសលា ធម្មា’’តិអាទីនំ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ ឯកត្ថត្តមេវ តិណ្ណំ ធម្មសទ្ទានំ ឯកត្ថនានត្ថត្តេហិ ចោទេតិ. តិណ្ណំ ធម្មានំ ឯកត្តាតិអាទិម្ហិ យថា តីហិ ឥន្ទ-សទ្ទេហិ វុច្ចមានានំ ឥន្ទត្ថានំ ឥន្ទភាវេន ឯកត្តា តតោ អនញ្ញេសំ សក្កបុរិន្ទទសហស្សក្ខសទ្ទត្ថានំ ឯកត្តំ, ឯវំ តិណ្ណំ ធម្ម-សទ្ទត្ថានំ ធម្មភាវេន ឯកត្តា តតោ អនញ្ញេសំ កុសលាកុសលាព្យាកត-សទ្ទត្ថានំ ឯកត្តំ អាបជ្ជតីតិ អត្ថោ. ធម្មោ នាម ភាវោតិ សភាវធារណាទិនា អត្ថេន ធម្មោតិ វុត្តោ, សោ ច សភាវស្សេវ ហោតិ, នាសភាវស្សាតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន វទតិ. ហោតុ ភាវោ, តតោ កិន្តិ? យទិ តិណ្ណំ ធម្មសទ្ទានំ នានត្ថតា, តីសុ ធម្មេសុ យោ កោចិ ឯកោ ធម្មោ ភាវោ, តតោ អនញ្ញំ កុសលំ អកុសលំ អព្យាកតំ វា ឯកេកមេវ ភាវោ. ភាវភូតា បន ធម្មា អញ្ញេ ទ្វេ អភាវា ហោន្តីតិ តេហិ អនញ្ញេ កុសលាទីសុ ទ្វេ យេ កេចិ អភាវា. យោបិ ច សោ ឯកោ ធម្មោ ភាវោតិ គហិតោ, សោបិ សមានរូបេសុ តីសុ ធម្មសទ្ទេសុ អយមេវ ភាវត្ថោ ហោតីតិ និយមស្ស អភាវា អញ្ញស្ស ភាវត្ថត្តេ សតិ អភាវោ ហោតីតិ តតោ អនញ្ញស្សបិ អភាវត្តំ អាបន្នន្តិ កុសលាទីនំ សព្ពេសម្បិ អភាវត្តាបត្តិ ហោតិ. ន ហិ ឥន្ទស្ស អមនុស្សត្តេ តតោ អនញ្ញេសំ សក្កាទីនំ មនុស្សត្តំ អត្ថីតិ.

ននុ ឯវមបិ ឯកស្ស ភាវត្តំ វិនា អញ្ញេសំ អភាវត្តំ ន សក្កា វត្តុំ, តត្ថ ច ឯកេនេវ ភាវេន ភវិតព្ពន្តិ និយមាភាវតោ តិណ្ណម្បិ ភាវត្តេ សិទ្ធេ តេហិ អនញ្ញេសំ កុសលាទីនម្បិ ភាវត្តំ សិទ្ធំ ហោតីតិ? ន ហោតិ តិណ្ណំ ធម្ម-សទ្ទានំ នានត្ថភាវស្ស អនុញ្ញាតត្តា. ន ហិ តិណ្ណំ ភាវត្តេ នានត្ថតា អត្ថិ, អនុញ្ញាតា ច សា តយាតិ. ននុ តិណ្ណំ ធម្មានំ អភាវត្តេបិ នានត្ថតា ន សិយាតិ? មា ហោតុ នានត្ថតា, តវ បន នានត្ថតំ បដិជានន្តស្ស ‘‘ឯសោ ទោសោ’’តិ វទាមិ, ន បន មយា នានត្ថតា ឯកត្ថតា វា អនុញ្ញាតាតិ កុតោ មេ វិរោធោ សិយាតិ. អថ វា អភាវត្តំ អាបន្នេហិ ធម្មេហិ អនញ្ញេ កុសលាទយោបិ អភាវា ឯវ សិយុន្តិ ឥទំ វចនំ អនិយមេន យេ កេចិ ទ្វេ ធម្មា អភាវត្តំ អាបន្នា, តេហិ អនញ្ញេសំ កុសលាទីសុ យេសំ កេសញ្ចិ ទ្វិន្នំ កុសលាទីនំ អភាវត្តាបត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ ឯកស្ស ភាវត្តា. យម្បិ វុត្តំ ‘‘តេហិ ច អញ្ញោ កុសលបរោបិ អភាវោ សិយា’’តិ, តំ អនិយមទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ន សព្ពេសំ អភាវសាធនត្ថំ. អយញ្ហិ តត្ថ អត្ថោ អកុសលបរស្ស វា អព្យាកតបរស្ស វា ធម្មស្ស ភាវត្តេ សតិ តេហិ អញ្ញោ កុសលបរោបិ អភាវោ សិយាតិ.

សព្ពមេតំ អការណន្តិ ឯត្ថ ការណំ នាម យុត្តិ. កុសលកុសលសទ្ទានំ វិយ ឯកន្តឯកត្ថតំ, កុសលរូបចក្ខុម-សទ្ទានំ វិយ ឯកន្តនានត្ថតញ្ច វិកប្បេត្វា យាយំ បុនរុត្តិ ឆក្កចតុក្កាបត្តិ អសម្ពន្ធវិរោធាភាវាបត្តិ ទោសារោបនយុត្តិ វុត្តា, សព្ពា សា អយុត្តិ, តថា ឯកត្ថនានត្ថតាភាវតោតិ វុត្តំ ហោតិ. យា យា អនុមតិ យថានុមតិ អនុមតិយា អនុមតិយា វោហារសិទ្ធិតោ. អនុមតិយា អនុរូបំ វា យថានុមតិ, យថា អនុមតិ បវត្តា, តថា តទនុរូបំ វោហារសិទ្ធិតោតិ អត្ថោ. អនុមតិ ហិ វិសេសនវិសេសិតព្ពាភាវតោ អច្ចន្តមភិន្នេសុ កត្ថចិ កិរិយាគុណាទិបរិគ្គហវិសេសេន អវិវដសទ្ទត្ថវិវរណត្ថំ បវត្តា យថា ‘‘សក្កោ ឥន្ទោ បុរិន្ទទោ’’តិ. កត្ថចិ អច្ចន្តំ ភិន្នេសុ យថា ‘‘ធវោ ខទិរោ បលាសោ ច អានីយន្តូ’’តិ. កត្ថចិ វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវតោ ភេទាភេទវន្តេសុ សេយ្យថាបិ ‘‘នីលុប្បលំ បណ្ឌិតបុរិសោ’’តិ, តាយ តាយ អនុមតិយា តទនុរូបញ្ច តេ តេ វោហារា សិទ្ធា. តស្មា ឥហាបិ កុសលធម្ម-សទ្ទានំ វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវតោ វិសេសត្ថសាមញ្ញត្ថបរិគ្គហេន សមានេ អត្ថេ ភេទាភេទយុត្តេ បវត្តិ អនុមតាតិ តាយ តាយ អនុមតិយា តទនុរូបញ្ច សិទ្ធោ ឯសោ វោហារោ. តស្មា វុត្តំ ‘‘សព្ពមេតំ អការណ’’ន្តិ.

អត្តនោ អត្តនោ អត្ថវិសេសំ តស្ស ទីបេន្តីតិ អត្តនា បរិគ្គហិតំ អត្តនា វុច្ចមានំ អនវជ្ជសុខវិបាកាទិកុសលាទិភាវំ ធម្ម-សទ្ទស្ស ទីបេន្តិ តទត្ថស្ស តព្ភាវទីបនវសេនាតិ អធិប្បាយោ. ន ហិ ធម្ម-សទ្ទោ កុសលាទិភាវោ ហោតីតិ. ឥមិនាវាតិ ‘‘ធម្ម-សទ្ទោ បរិយត្តិអាទីសុ ទិស្សតី’’តិអាទិនា ‘‘អត្តនោ សភាវំ ធារេន្តី’’តិអាទិនា ច នយេន. សោ ហិ សព្ពត្ថ សមានោ, ន កុសល-សទ្ទោ អារោគ្យាទីសុ ទិស្សតីតិ ‘‘កុច្ឆិតេ សលយន្តី’’តិអាទិកោ, សោ ច វិសេសនយោ ‘‘ឥតោ បរំ វិសេសមត្តមេវ វក្ខាមា’’តិ ឯតេន អបនីតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ន ហិ កុសលាទិវិសេសំ គហេត្វា បវត្តា សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តាតិអាទយោ វិសេសាតិ.

២. សុខស្ស ច បហានាតិ ឯត្ថ សុខិន្ទ្រិយំ ‘‘សុខ’’ន្តិ វុត្តំ, តញ្ច សុខវេទនាវ ហោតីតិ ‘‘សុខវេទនាយំ ទិស្សតី’’តិ វុត្តំ, ន បន ‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, វេទនា សុខា វេទនា’’តិឯវមាទីសុ (សំ. និ. ៤.២៤៩ អាទយោ) សុខ-សទ្ទោ វិយ សុខវេទនាសទ្ទេន សមានត្ថត្តា. អយញ្ហិ សុខិន្ទ្រិយត្ថោ សុខ-សទ្ទោ កាយសុខនំ កាយានុគ្គហំ សាតវិសេសំ គហេត្វា បវត្តោ, ន បន សុខា វេទនា ‘‘យំ កិញ្ចិ វេទនំ វេទេតិ សុខំ វា (ម. និ. ១.៤០៩), យោ សុខំ ទុក្ខតោ’’តិឯវមាទីសុ (សំ. និ. ៤.២៥៣) សុខ-សទ្ទោ វិយ សាតសាមញ្ញំ គហេត្វា បវត្តោតិ. យស្មិំ សតិ សុខហេតូនំ បវត្តិ, តំ សុខមូលំ. ពុទ្ធុប្បាទេ ច កាមសមតិក្កមាទិកេ វិរាគេ ច សតិ សុខហេតូនំ បុញ្ញបស្សទ្ធិអាទីនំ បវត្តិ ហោតីតិ តំ ‘‘សុខមូលំ សុខ’’ន្តិ វុត្តំ. សុខស្ស ច អារម្មណត្តា ‘‘រូបំ សុខ’’ន្តិ វុត្តំ. បុញ្ញានីតិ យទិទំ វចនំ, តំ សុខស្ស ច អធិវចនំ ឥដ្ឋវិបាកស្ស អធិវចនំ តទត្ថស្ស ឥដ្ឋវិបាកវិបច្ចនតោតិ អត្ថោ. សុខបច្ចយានំ រូបាទីនំ ឥដ្ឋានំ ឋានំ ឱកាសោ សគ្គា នន្ទនញ្ចាតិ ‘‘សុខា សគ្គា សុខំ នន្ទន’’ន្តិ វុត្តំ. ទិដ្ឋធម្មេតិ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ. សុខវិហារាតិ បឋមជ្ឈានវិហារាទី. នីវរណាទិព្យាពាធរហិតត្តា ‘‘អព្យាពជ្ឈា’’តិ វុត្តា. សព្ពសង្ខារទុក្ខនិព្ពាបនតោ តំនិរោធត្តា វា ‘‘និព្ពានំ សុខ’’ន្តិ វុត្តំ. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘អទុក្ខមសុខំ សន្តំ, សុខមិច្ចេវ ភាសិត’’ន្តិ អទុក្ខមសុខេ. ‘‘ទ្វេបិ មយា, អានន្ទ, វេទនា វុត្តា បរិយាយេន សុខា វេទនា ទុក្ខា វេទនា’’តិ (សំ. និ. ៤.២៦៧) សុខោបេក្ខាសុ ច ឥដ្ឋាសូតិ ឯវមាទីសុ បវត្តិ សង្គហិតា.

ទុក្ខវត្ថូតិ ទុក្ខស្ស ឱកាសោ. អត្តនោ បច្ចយេហិ ឧប្បជ្ជមានម្បិ ហិ តំ ទុក្ខំ ជាតិអាទីសុ វិជ្ជមានេសុ តព្ពត្ថុកំ ហុត្វា ឧប្បជ្ជតិ. ទុក្ខបច្ចយេតិ ទុក្ខហេតុម្ហិ, ទុក្ខស្ស ជនកេតិ អត្ថោ. ទុក្ខបច្ចយដ្ឋានេតិ ទុក្ខជនកកម្មស្ស សហាយភូតានំ អនិដ្ឋរូបាទិបច្ចយានំ ឋានេ. បច្ចយសទ្ទោ ហិ ជនកេ ជនកសហាយេ ច បវត្តតីតិ. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. ៣.១៥, ៤៥-៤៦, ៧៦) សង្ខារទុក្ខាទីសុ បវត្តិ ទដ្ឋព្ពា. សម្បយុត្តេ វត្ថុញ្ច ករជកាយំ សុខយតិ លទ្ធស្សាទេ អនុគ្គហិតេ ករោតីតិ សុខា. សុខាតិ វេទនាសទ្ទមបេក្ខិត្វា សុខភាវមត្តស្ស អប្បកាសនេន នបុំសកលិង្គតា ន កតា. សភាវតោ សង្កប្បតោ ច យំ ឥដ្ឋំ, តទនុភវនំ ឥដ្ឋាការានុភវនំ វា ឥដ្ឋានុភវនំ.

សមន្តិ អវិសមំ. សមា ឯកីភាវូបគតា វិយ យុត្តា, សមំ វា សហ យុត្តាតិ យោជេតព្ពំ. ឯកុប្បាទាតិ ឯកោ សមានោ ឧប្បាទោ ឯតេសន្តិ ឯកុប្បាទា, សមានបច្ចយេហិ សហុប្បត្តិកាតិ អត្ថោ. សហុប្បត្តិកានំ រូបារូបានញ្ច អញ្ញមញ្ញសម្បយុត្តតា អាបជ្ជេយ្យាតិ ‘‘ឯកនិរោធា’’តិ វុត្តំ, យេ សមានុប្បាទា សមាននិរោធា ច, តេ សម្បយុត្តាតិ រូបារូបានំ អញ្ញមញ្ញសម្បយោគោ និវារិតោ ហោតិ. ឯវមបិ អវិនិព្ភោគរូបានំ អញ្ញមញ្ញសម្បយុត្តតា អាបជ្ជេយ្យាតិ ‘‘ឯកវត្ថុកា’’តិ វុត្តំ, យេ ឯកុប្បាទា ឯកនិរោធា ឯកវត្ថុកា ច, តេ សម្បយុត្តាតិ. ឯវមបិ អវិនិព្ភោគរូបេសុ ឯកំ មហាភូតំ សេសមហាភូតោបាទារូបានំ និស្សយបច្ចយោ ហោតីតិ តេន តានិ ឯកវត្ថុកានីតិ, ចក្ខាទិនិស្សយភូតានិ វា ភូតានិ ឯកំ វត្ថុ ឯតេសុ សន្និស្សិតន្តិ ឯកវត្ថុកានីតិ កប្បេន្តស្ស តេសំ សម្បយុត្តតាបត្តិ សិយាតិ តន្និវារណត្ថំ ‘‘ឯការម្មណា’’តិ វុត្តំ, យេ ឯកុប្បាទា…បេ… ឯការម្មណា ច ហោន្តិ, តេ សម្បយុត្តាតិ. បដិលោមតោ វា ឯការម្មណាតិ វុត្តេ ឯកវីថិយញ្ច បញ្ចវិញ្ញាណសម្បដិច្ឆនានំ នានាវីថិយំ បរសន្តានេ ច ឯកស្មិំ អារម្មណេ ឧប្បជ្ជមានានំ ភិន្នវត្ថុកានំ សម្បយុត្តតា អាបជ្ជេយ្យាតិ ‘‘ឯកវត្ថុកា’’តិ វុត្តំ, យេ ឯកវត្ថុកា ហុត្វា ឯការម្មណា, តេ សម្បយុត្តាតិ. ឯវមបិ សម្បដិច្ឆនសន្តីរណាទីនំ សម្បយុត្តតា អាបជ្ជេយ្យាតិ ‘‘ឯកនិរោធា’’តិ វុត្តំ, យេ ឯកនិរោធា ហុត្វា ឯកវត្ថុកា ឯការម្មណា, តេ សម្បយុត្តាតិ. កិំ បន នានុប្បាទាបិ ឯវំ តិវិធលក្ខណា ហោន្តិ, អថ ឯកុប្បាទា ឯវាតិ វិចារណាយ ឯកុប្បាទា ឯវ ឯវំ តិវិធលក្ខណា ហោន្តីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘ឯកុប្បាទា’’តិ វុត្តំ.

៣. វិបក្កភាវមាបន្នានំ អរូបធម្មានន្តិ យថា សាលិពីជាទីនំ ផលានិ តំសទិសានិ និព្ពត្តានិ វិបក្កានិ នាម ហោន្តិ, វិបាកនិរុត្តិញ្ច លភន្តិ, ន មូលង្កុរបត្តខន្ធនាឡានិ, ឯវំ កុសលាកុសលានំ ផលានិ អរូបធម្មភាវេន សារម្មណភាវេន សុក្កកណ្ហាទិភាវេន ច តំសទិសានិ វិបក្កភាវមាបន្នានីតិ វិបាកនិរុត្តិំ លភន្តិ, ន រូបធម្មា កម្មនិព្ពត្តាបិ កម្មាសទិសាតិ ទស្សេតុំ វុត្តំ. ជាតិជរាសភាវាតិ ជាយនជីរណសភាវា. វិបាកបកតិកាតិ វិបច្ចនបកតិកា. វិបច្ចនសភាវតា ច អនុបច្ឆិន្នាវិជ្ជាតណ្ហាមានសន្តានេ សព្យាបារតា, តេន អភិញ្ញាទិកុសលានំ ភាវនាយបហាតព្ពាទិអកុសលានញ្ច វិបាកានុប្បាទនេបិ វិបាកធម្មតា សិទ្ធា ហោតិ. វិបក្កភាវន្តិ ចេត្ថ ភាវ-សទ្ទេន សភាវោ ឯវ វុត្តោ. តំ យថាវុត្តំ វិបក្កសភាវំ ទុតិយស្ស វុត្តំ វិបច្ចនសភាវញ្ច គហេត្វា ‘‘ឧភយសភាវបដិក្ខេបវសេនា’’តិ អាហ.

៤. ឧបេតេន អាទិន្នា ឧបាទិន្នា. កិំ បន តំ ឧបេតំ, កេន ច ឧបេតំ, កថញ្ច ឧបេតំ, កេ ច តេន អាទិន្នាតិ? សតិ ច លោកុត្តរានំ កេសញ្ចិ អារម្មណភាវេ តន្និវត្តនត្ថំ ឧបេតសទ្ទសម្ពន្ធិនា ឧបយ-សទ្ទេន វុច្ចមានាហិ ចតុព្ពិធុបាទានភូតាហិ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ ឧបេតំ, តេហិ ច អារម្មណករណវសេន ឧបេតំ, ន សមន្នាគមវសេន. សតិ ច សព្ពតេភូមកធម្មានំ ឧបាទានារម្មណត្តេ យេហិ វិបាកកដត្តារូបានិ អម្ហេហិ និព្ពត្តត្តា អម្ហាកំ ឯតានិ ផលានីតិ គណ្ហន្តេហិ វិយ អាទិន្នានិ, តានិ តេភូមកកម្មានិ កម្មភាវេន ឯកត្តំ ឧបនេត្វា ឧបេតន្តិ ឥធ គហិតានិ. តេហិ ច និព្ពត្តានិ វិបាកកដត្តារូបានិ ឧបាទិន្នា ធម្មាតិ សព្ពមេតំ ទស្សេតុំ ‘‘អារម្មណករណវសេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. អយញ្ច អត្ថនយោ យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពោ, ន វចនានុបុព្ពេនាតិ. ឯត្ថាហ – យទិ អារម្មណករណវសេន តណ្ហាទិដ្ឋីហិ ឧបេតេន អាទិន្នា ឧបាទិន្នា, សព្ពតេភូមកធម្មា ច តណ្ហាទីនំ អារម្មណា ហោន្តិ, ន ច ឧបេតសទ្ទោ កម្មេ ឯវ និរុឡ្ហោ, តេន កម្មស្សេវ គហណេ ការណំ នត្ថិ, តស្មា សព្ពតេភូមកធម្មបច្ចយុប្បន្នានំ អវិជ្ជាទិហេតូហិ និព្ពត្តានំ សង្ខារាទិផលានំ ឧបាទិន្នត្តំ អាបជ្ជតិ តេសម្បិ តេហិផលភាវេន គហិតត្តា. ឧប-សទ្ទេន ច ឧបេតតាមត្តំ ជោតិតំ, ន អារម្មណករណំ សមន្នាគមនិវត្តកំ, អាទិន្ន-សទ្ទេន ច គហិតតាមត្តំ វុត្តំ, ន កម្មសមុដ្ឋានតាវិសេសោ. តស្មា សព្ពបច្ចយុប្បន្នានំ ឧបាទិន្នត្តំ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ ពោធនេយ្យជ្ឈាសយវសេន ទេសនាបវត្តិតោ. យេសញ្ហិ ពោធនត្ថំ ‘‘ឧបាទិន្នា’’តិ ឯតំ វុត្តំ, តេ តេនេវ វចនេន យថាវុត្តប្បការេ ធម្មេ ពុជ្ឈិំសុ, ឯតរហិ បន តាវតា ពុជ្ឈិតុំ អសក្កោន្តេន សុត្វា តទត្ថោ វេទិតព្ពោតិ ឯសា អត្ថវិភាវនា កតា ‘‘កម្មុនា’’តិ.

អយំ បន អបរោ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ – ឧប-សទ្ទោ ឧបេតំ ទីបេតិ. អយញ្ហិ ឧប-សទ្ទោ សមាសេ បយុជ្ជមានោ ‘‘អតិមាលា’’តិអាទីសុ អតិ-សទ្ទោ វិយ អតិក្កមនំ សសាធនំ ឧបគមនំ សសាធនំ វទតិ, ឧបគមនញ្ច ឧបាទានឧបយោ, តេន ឧបគតំ ឧបេតំ. កិំ បន តន្តិ? យំ អសតិ ឧបាទានេ ន ហោតិ, តំ ‘‘ឧបាទានបច្ចយា ភវោ’’តិ ឯវំ វុត្តំ តេភូមកកម្មំ បច្ចយភាវេន បុរិមជាតុប្បន្នេន ឧបាទានេន ឧបគតត្តា ‘‘ឧបេត’’ន្តិ វុច្ចតិ. ន ហិ កោចិ អនុបគ្គម្ម អនិច្ឆន្តោ កម្មំ ករោតីតិ. តេន ឧបេតេន កម្មុនា បុនព្ភវស្ស អាទានំ ហោតិ. កម្មុនា ហិ សាសវេន សត្តា អាទិយន្តិ បុនព្ភវំ, តស្មា អាទាតព្ពភាវេន បាកដោ បុនព្ភវោ. សោ ច ឧបបត្តិភវោ តេភូមកវិបាកកដត្តារូបសង្គហោ ‘‘ភវបច្ចយា ជាតី’’តិ ឯត្ថ ជាតិវចនេ សមវរុទ្ធោតិ ឧបាទិន្នវចនេន ឧបបត្តិភវោ វុច្ចតិ, ឧបបត្តិភវោ ច តេភូមកវិបាកកដត្តារូបានីតិ ធាតុកថាយំ បកាសិតមេតំ. តស្មា ឧបេតេន អាទិន្នាតិ តេ ឯវ ធម្មា វុច្ចន្តីតិ សិទ្ធោ អយមត្ថោតិ. ឧបាទិន្ន-សទ្ទស្ស អត្ថំ វត្វា តំ វិស្សជ្ជេត្វា ឧបាទានិយ-សទ្ទស្ស វិសុំ ឧបាទិន្នសទ្ទានបេក្ខំ អត្ថំ វត្តុំ ‘‘អារម្មណភាវំ ឧបគន្ត្វា’’តិអាទិមាហ. តស្មា ឯវ អវិសេសេត្វា ‘‘ឧបាទានស្ស អារម្មណបច្ចយភូតានមេតំ អធិវចន’’ន្តិ វុត្តំ. តំ បន ឧបាទានិយំ ឧបាទិន្នំ អនុបាទិន្នន្តិ ទុវិធំ. តស្មា តំ វិសេសនេន ទស្សេន្តោ ‘‘ឧបាទិន្នា ច តេ ឧបាទានិយា ចា’’តិអាទិមាហ.

៥. សំកិលេសោតិ ទស កិលេសវត្ថូនិ វុច្ចន្តិ. សំកិលិដ្ឋាតិ តេហិ វិពាធិតា ឧបតាបិតា ច. តេ បន យស្មា សំកិលេសសម្បយុត្តា ឯកុប្បាទាទីហិ និន្នានត្តា ឯកីភាវមិវ គតា វិសាទីហិ វិយ សប្បិអាទយោ វិទូសិតា មលីនា វិពាធិតា ឧបតាបិតា ច នាម ហោន្តិ, តស្មា អាហ ‘‘សំកិលេសេន សមន្នាគតា សំកិលិដ្ឋា’’តិ. សំកិលេសំ អរហន្តីតិ សំកិលេសស្ស អារម្មណភាវេន តំ លទ្ធុំ អរហន្តីតិ អត្ថោ. អារម្មណភាវានតិក្កមនតោតិ ឯតេន សំកិលេសានតិក្កមនមេវ ទស្សេតិ, វត្ថយុគិកសុង្កសាលិកសទ្ទានំ វិយ សំកិលេសិក-សទ្ទស្ស បវត្តិ វេទិតព្ពា.

៦. សហ វិតក្កេន ហោន្តីតិ វចនសេសោ យោជេតព្ពោ អវុច្ចមានស្សបិ ភវតិ-អត្ថស្ស វិញ្ញាយមានត្តា. មត្តាតិ បមាណវាចកំ ឯកំ បទន្តិ គហេត្វា ‘‘វិចារោវ មត្តា ឯតេស’’ន្តិ អត្ថោ វុត្តោ. អញ្ញត្ថ អវិប្បយោគីសុ វិតក្កវិចារេសុ វិចារោវ ឯតេសំ មត្តា, តតោ ឧទ្ធំ វិតក្កេន សម្បយោគំ ន គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. អយមបរោ អត្ថោ – មត្ត-សទ្ទោ វិសេសនិវត្តិអត្ថោ. សវិតក្កសវិចារា ធម្មា ហិ វិតក្កវិសិដ្ឋេន វិចារេន សវិចារា, ឯតេ បន វិចារមត្តេន វិតក្កសង្ខាតវិសេសរហិតេន, តស្មា ‘‘វិចារមត្តា’’តិ វុច្ចន្តិ, វិចារមត្តវន្តោតិ អត្ថោ. វិចារមត្តវចនេន អវិតក្កត្តេ សិទ្ធេ អវិតក្កានំ អញ្ញេសម្បិ អត្ថិភាវជោតនត្ថំ អវិតក្កវចនំ. អវិតក្កា ហិ វិចារមត្តា ច សន្តិ អវិចារា ចាតិ និវត្តេតព្ពា គហេតព្ពា ច ហោន្តិ, តេសុ អវុច្ចមានេសុ និវត្តេតព្ពគហេតព្ពស្ស អទស្សិតត្តា វិចារមត្តាវអវិតក្កាតិ អាបជ្ជេយ្យាតិ. វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវោ បន យថាកាមំ ហោតីតិ សាមញ្ញេន អវិតក្កភាវេន សហ វិចារមត្តតាយ ធម្មវិសេសនភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘អវិតក្កវិចារមត្តា’’តិ បទានុក្កមោ កតោ.

អថ វា សវិចារា ទុវិធា សវិតក្កា អវិតក្កា ច, តេសុ អវិតក្កេ និវត្តេតុំ អាទិបទំ វុត្តំ. អវិចារា ច ទុវិធា សវិតក្កា អវិតក្កា ច, តេសុ សវិតក្កេ និវត្តេតុំ តតិយបទំ វុត្តំ. យេ បន ទ្វីហិបិ និវត្តិតា អវិតក្កា សវិតក្កា ច សវិចារា អវិចារា ច, តេសុ អញ្ញតរទស្សនំ វា កត្តព្ពំ សិយា ឧភយទស្សនំ វា. ឧភយទស្សនេ ករិយមានេ យទិ ‘‘សវិតក្កសវិចារា’’តិ វុច្ចេយ្យ, អាទិបទត្ថតាវ អាបជ្ជតិ. អថ ‘‘អវិតក្កអវិចារា’’តិ វុច្ចេយ្យ, អន្តបទត្ថតា. អថ បន ‘‘អវិតក្កសវិចារា សវិតក្កអវិចារា’’តិ វុច្ចេយ្យ, អជ្ឈត្តពហិទ្ធានំ វិយ អត្ថន្តរាភាវោ វា សង្ករទោសោ វា ឯកស្សេវ សវិតក្កាវិតក្កតាសវិចារាវិចារតាវិរោធោ វា អាបជ្ជេយ្យ, តស្មា អញ្ញតរទស្សនេន ឥតរម្បិ បកាសេតុំ អវិតក្កវចនេន ទ្វិប្បការេសុ វត្តព្ពេសុ សវិតក្កអវិចារេ និវត្តេត្វា អវិតក្កសវិចារេ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អវិតក្កវិចារមត្តា’’តិ. អថ វា វិតក្កាភាវេន ឯតេ វិចារមត្តា, ន វិចារតោ អញ្ញស្ស កស្សចិ ធម្មស្ស អភាវាតិ ទស្សេតុំ អវិតក្កវចនេន វិចារមត្តា វិសេសិតា.

៧. ឧបេក្ខតីតិ វេទយមានាបិ មជ្ឈត្តវេទនា សុខាការេ ទុក្ខាការេ ច ឧទាសិនា ហោតីតិ អត្ថោ. អថ វា ឧបេតា យុត្តា សុខទុក្ខានំ អវិរុទ្ធា ឥក្ខា អនុភវនំ ឧបេក្ខា. វិសេសទស្សនវសេនាតិ នានត្តទស្សនវសេន. យទិ ហិ បីតិសហគតា ឯវ សុខសហគតា សិយុំ, ‘‘បីតិសហគតា’’តិ ឯតេនេវ សិទ្ធត្តា ‘‘សុខសហគតា’’តិ ឥទំ ន វត្តព្ពំ សិយា, ‘‘សុខសហគតា’’តិ វា វុច្ចមានេ ‘‘បីតិសហគតា’’តិ ន វត្តព្ពំ, តតោ តិកំ បូរេន្តេន ទុក្ខសហគតបទំ វត្តព្ពំ សិយា, ឯវញ្ច សតិ ‘‘វេទនាត្តិកោ ឯវាយ’’ន្តិ វុត្តវចនំ អាបជ្ជតិ, តស្មា ‘‘បីតិសហគតា’’តិ វត្វា ‘‘សុខសហគតា’’តិ វទន្តោ បីតិវិប្បយុត្តម្បិ សុខំ អត្ថីតិ តតិយជ្ឈានកាយវិញ្ញាណសម្បយុត្តំ សុខំ សប្បីតិកសុខតោ ភិន្នំ កត្វា ទស្សេតីតិ អធិប្បាយោ. អថ វា បីតិសុខានំ ទុព្ពិញ្ញេយ្យនានត្តានំ នានត្តទស្សនត្ថំ អយំ តិកោ វុត្តោ. ‘‘បីតិសហគតា’’តិ ឯត្ថ ហិ សុខេកទេសោ សង្គហិតោ, ន បីតិ. ‘‘សុខសហគតា’’តិ ឯត្ថ បីតិ សង្គហិតា, ន សុខំ. បីតិវិប្បយុត្តសុខសហគតា ច បុរិមេន អសង្គហិតា បច្ឆិមេន សង្គហិតាតិ សិទ្ធោ បីតិសុខានំ វិសេសោតិ.

៨. និព្ពានំ ទស្សនតោតិ និព្ពានារម្មណតំ សន្ធាយាហ. អថ វា ធម្មចក្ខុ បុនប្បុនំ និព្ពត្តនេន ភាវនាភាវំ អប្បត្តំ ទស្សនំ នាម, ធម្មចក្ខុ ច បរិញ្ញាទិកិច្ចករណេន ចតុសច្ចធម្មទស្សនំ តទតិសយោ, តស្មា នត្ថេត្ថ គោត្រភុស្ស ទស្សនភាវាបត្តីតិ. ឧភយបដិក្ខេបវសេនាតិ ទ្វីហិ បទេហិ វុត្តធម្មបដិក្ខេបវសេន, ន បហាយកបដិក្ខេបវសេន. តថា ហិ សតិ ទស្សនភាវនាហិ អញ្ញោ សមុច្ឆេទវសេន បហាយកោ អត្ថិ, តេន បហាតព្ពា នេវ ទស្សនេន ន ភាវនាយ បហាតព្ពាតិ អយមត្ថោ អាបជ្ជតិ, ន ច អញ្ញោ បហាយកោ អត្ថិ អញ្ញេហិ វិក្ខម្ភិតានញ្ច បុនប្បវត្តិសព្ភាវា, នាបិ បហាតព្ពា តតិយបទេន សង្គយ្ហន្តិ, កិន្តុ អប្បហាតព្ពា ឯវាតិ. តស្មា បហាតព្ពបទំ បច្ចេកំ យោជេត្វា នេវ ទស្សនេន បហាតព្ពា ន ភាវនាយ បហាតព្ពាតិ ទស្សនេន ភាវនាយ បហាតព្ពេហិ អញ្ញេ គហិតាតិ វេទិតព្ពា.

៩. ឯវមត្ថំ អគ្គហេត្វាតិ អត្ថាយុត្តិតោ ច សទ្ទាយុត្តិតោ ច អគ្គហេតព្ពតំ ទស្សេតិ. ទស្សនភាវនាហិ អប្បហាតព្ពហេតុមត្តេសុ ហិ គយ្ហមានេសុ អហេតុកា អសង្គហិតាតិ យថាធិប្បេតស្ស អត្ថស្ស អបរិបុណ្ណត្តា អត្ថាយុត្តិ, បហាតព្ពសទ្ទស្ស និច្ចសាបេក្ខត្តេ ច សតិ ន សម្ពន្ធីសទ្ទតោ បហាយកតោ អញ្ញំ បដិសេធំ អបេក្ខមានស្ស ហេតុសទ្ទេន សមាសោ ឧបបជ្ជតីតិ សទ្ទាយុត្តិ ច វេទិតព្ពា. ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោតិ បហាតព្ព-សទ្ទំ បដិសេធេន អយោជេត្វា យេសំ អញ្ញបទត្ថេ សមាសោ, តព្ពិសេសនំ អត្ថីតិ ឥទំ បដិសេធេន យោជេត្វា ទស្សនភាវនាហិ បហាតព្ពោ ហេតុ ឯតេសំ នេវត្ថីតិ អត្ថោ គហេតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវញ្ច សតិ យថាធិប្បេតត្ថោ សព្ពោ សង្គហិតោតិ. អត្ថាយុត្តិ មា ហោតុ, សទ្ទោ បន ឥធាបិ ន យុត្តោ. ឯកន្តយោគីនំ អត្ថិ-សទ្ទមេវ ហិ អបេក្ខមានានំ ឧភិន្នំ បហាតព្ពហេតុ-សទ្ទានំ សមាសោ យុត្តោ, ន បដិសេធំ អបេក្ខមានានន្តិ, តស្មា គហេតព្ពត្ថទស្សនមត្តំ ឯតំ កតំ, សទ្ទោ បន យថា យុជ្ជតិ, តថា យោជេតព្ពោ. ឯវំ បន យុជ្ជតិ – បហាតព្ពោ ហេតុ ឯតេសំ អត្ថីតិ បហាតព្ពហេតុកា. កេន បហាតព្ពោតិ? ទស្សនេន ភាវនាយ ច. តយិទំ បហាតព្ពហេតុកបទំ ទស្សនភាវនាបទេហិ វិសុំ វិសុំ យោជេត្វា តេហិ យុត្តេន យេ ទស្សនេន បហាតព្ពហេតុកា នេវ ហោន្តិ, ភាវនាយ បហាតព្ពហេតុកា ច ន ហោន្តីតិ បដិសេធញ្ច វិសុំ វិសុំ យោជេត្វា តេ នេវ ទស្សនេន ន ភាវនាយ បហាតព្ពហេតុកាតិ វុច្ចន្តិ. នេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មវចនំ វិយ ហិ បុរិមបទទ្វយសង្គហិតធម្មបដិសេធនេន តទញ្ញធម្មនិទស្សនមេតំ ហោតិ, ន អហេតុកបទំ វិយ ហេតុវិរហប្បកាសនេនាតិ. ឯវញ្ច កត្វា ទ្វេ បដិសេធា យុត្តា ហោន្តិ.

ហេតុយេវ ហិ តេសំ នត្ថិ, យោ ទស្សនភាវនាហិ បហាតព្ពោ សិយាតិ បុរិមស្មិញ្ហិ អត្ថេ ហេតូនំ ទស្សនភាវនាហិ បហាតព្ពតា បដិក្ខិត្តា, បដិក្ខេបោ ច បហាតព្ពាសង្កាសព្ភាវេ ហោតិ, បហាតព្ពាសង្កា ច ហេតុម្ហិ សតិ សិយា, តេសំ បន អហេតុកានំ ហេតុយេវ នត្ថិ, យោ ទស្សនភាវនាហិ បហាតព្ពោ សិយា, តទភាវា បហាតព្ពាសង្កា នត្ថីតិ តំនិវារណត្ថោ បដិក្ខេបោ ន សម្ភវតិ, តស្មា ‘‘នេវទស្សនេន ន ភាវនាយ បហាតព្ពោ ហេតុ ឯតេស’’ន្តិ ឯវំ អហេតុកានំ គហណំ ន ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. អថ វា ឥតរថា ហិ អហេតុកានំ អគ្គហណំ ភវេយ្យាតិ អត្ថស្ស បាកដត្តា ន ការណសាធនីយោ ឯសោតិ គហេតព្ពត្ថស្សេវ ការណំ វទន្តោ ‘‘ហេតុយេវ ហិ តេសំ នត្ថី’’តិអាទិមាហ. តេសញ្ហិ នេវទស្សនេន ន ភាវនាយបហាតព្ពហេតុកបទវចនីយានំ យោ ទស្សនភាវនាហិ បហាតព្ពោ សិយា, សោ ឯវំបការោ ហេតុ នត្ថិ. តេ ហិ អនេកប្បការា សហេតុកា អហេតុកា ចាតិ, តស្មា នេវទស្សនេន ន ភាវនាយ បហាតព្ពោ ហេតុ ឯតេសំ អត្ថីតិ អយមត្ថោ គហេតព្ពោតិ អត្ថោ.

១០. តំ អារម្មណំ កត្វាតិ ឥទំ ចតុកិច្ចសាធនវសេន អារម្មណករណំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អញ្ញថា គោត្រភុផលបច្ចវេក្ខណាទីនម្បិ អបចយគាមិតា អាបជ្ជេយ្យាតិ. អថ វា ហេតុភាវេន អបចយំ និព្ពានំ គច្ឆន្តីតិ អបចយគាមិនោ. និព្ពានស្ស ហិ អនិព្ពត្តនិយត្តេបិ សមុទយប្បហានសមុទយនិរោធានំ អធិគមអធិគន្តព្ពភាវតោ ហេតុហេតុផលភាវោ មគ្គនិព្ពានានំ យុជ្ជតិ. យថាហ ‘‘ទុក្ខនិរោធេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា, ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា’’តិ (វិភ. ៧១៩). អត្ថោតិ ហិ ហេតុផលំ. ធម្មោតិ ហេតូតិ. បុរិមបច្ឆិមានំ បុរិមេ សសម្បយុត្តា វុត្តា, បច្ឆិមេ កេវលា. បុរិមេ វិយ បន បច្ឆិមេ អត្ថេបិ អរិយមគ្គសីសេន សព្ពលោកុត្តរកុសលចិត្តុប្បាទា គហេតព្ពា. ទុតិយេ អត្ថវិកប្បេ ‘‘អាចយំ គាមិនោ’’តិ វត្តព្ពេ អនុនាសិកលោបោ កតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. អាចិនន្តីតិ វា អាចយា, អាចយា ហុត្វា គច្ឆន្តិ បវត្តន្តីតិបិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

១១. សត្ត បន សេក្ខា សិក្ខនសីលាតិ សេក្ខា, តេសំ ឥមេតិ សេក្ខា, អញ្ញាសាធារណា មគ្គផលត្តយធម្មា. សយមេវ សិក្ខន្តីតិ សិក្ខនសីលានមេតំ និទស្សនំ. យេ ហិ ធម្មា សិក្ខន្តិ, តេ សិក្ខនសីលា ហោន្តីតិ. អក្ខរត្ថោ បន សិក្ខា ឯតេសំ សីលន្តិ សេក្ខាតិ. ន សេក្ខាតិ យត្ថ សេក្ខភាវាសង្កា អត្ថិ, តត្ថាយំ បដិសេធោតិ លោកិយនិព្ពានេសុ អសេក្ខភាវានាបត្តិ ទដ្ឋព្ពា. សីលសមាធិបញ្ញាសង្ខាតា ហិ សិក្ខា អត្តនោ បដិបក្ខកិលេសេហិ វិប្បមុត្តា បរិសុទ្ធា ឧបក្កិលេសានំ អារម្មណភាវម្បិ អនុបគមនតោ ឯតា សិក្ខាតិ វត្តុំ យុត្តា អដ្ឋសុ មគ្គផលេសុ វិជ្ជន្តិ, តស្មា ចតុមគ្គហេដ្ឋិមផលត្តយធម្មា វិយ អរហត្តផលធម្មាបិ តាសុ សិក្ខាសុ ជាតាតិ ច, តំសិក្ខាសមង្គិនោ អរហតោ ឥតរេសំ វិយ សេក្ខត្តេ សតិ សេក្ខស្ស ឯតេតិ ច, សិក្ខា សីលំ ឯតេសន្តិ ច សេក្ខាតិ អាសង្កិតព្ពា សិយុន្តិ តទាសង្កានិវត្តនត្ថំ ‘‘អសេក្ខា’’តិ យថាវុត្តសេក្ខភាវបដិសេធោ កតោ. អរហត្តផលេ ហិ បវត្តមានា សិក្ខា បរិនិដ្ឋិតសិក្ខាកិច្ចត្តា ន សិក្ខាកិច្ចំ ករោន្តិ, កេវលំ សិក្ខាផលភាវេនេវ បវត្តន្តិ, តស្មា តា ន សិក្ខាវចនំ អរហន្តិ, នាបិ តំសមង្គិនោ សេក្ខវចនំ, ន ច តំសម្បយុត្តា សិក្ខនសីលាតិ សិក្ខាសុ ជាតាតិអាទិអត្ថេហិ អគ្គផលធម្មា សេក្ខា ន ហោន្តិ, ហេដ្ឋិមផលេសុ បន សិក្ខា សកទាគាមិមគ្គវិបស្សនាទីនំ ឧបនិស្សយភាវតោ សិក្ខាកិច្ចំ ករោន្តីតិ សិក្ខាវចនំ អរហន្តិ, តំសមង្គិនោ ច សេក្ខវចនំ, តំសម្បយុត្តា ច សិក្ខនសីលវុត្តីតិ តត្ថ ធម្មា យថាវុត្តេហិ អត្ថេហិ សេក្ខា ហោន្តិ ឯវ.

សេក្ខាតិ វា អបរិយោសិតសិក្ខា ទស្សិតា. អនន្តរមេវ ‘‘អសេក្ខា’’តិ វចនំ បរិយោសិតសិក្ខានំ ទស្សនន្តិ ន លោកិយនិព្ពានានំ អសេក្ខតាបត្តិ. វុទ្ធិប្បត្តា វា សេក្ខាតិ ឯតស្មិំ អត្ថេ សេក្ខធម្មេសុ ឯវ កេសញ្ចិ វុទ្ធិប្បត្តានំ អសេក្ខតា អាបជ្ជតិ, តេន អរហត្តមគ្គធម្មា វុទ្ធិប្បត្តា ច យថាវុត្តេហិ ច អត្ថេហិ សេក្ខាតិ កត្វា អសេក្ខា អាបន្នាតិ? ន, តំសទិសេសុ តព្ពោហារា. អរហត្តមគ្គតោ ហិ និន្នានាករណំ អរហត្តផលំ ឋបេត្វា បរិញ្ញាទិកិច្ចករណំ វិបាកភាវញ្ច, តស្មា តេ ឯវ សេក្ខា ធម្មា អរហត្តផលភាវំ អាបន្នាតិ សក្កា វត្តុំ, កុសលសុខតោ ច វិបាកសុខំ សន្តតរតាយ បណីតតរន្តិ វុទ្ធិប្បត្តា ច តេ ធម្មា ហោន្តីតិ អសេក្ខាតិ វុច្ចន្តីតិ.

១២. កិលេសវិក្ខម្ភនាសមត្ថតាទីហិ បរិត្តា. ‘‘កិលេស…បេ… តាយា’’តិ អត្ថត្តយម្បិ កុសលេសុ យុជ្ជតិ, វិបាកកិរិយេសុ ទីឃសន្តានតាវ. បមាណករេហិ វា ឱឡារិកេហិ កាមតណ្ហាទីហិ បរិច្ឆិន្នា បរិត្តា. តេហិ អបរិច្ឆិន្នត្តា សុខុមេហិ រូបតណ្ហាទីហិ បរិច្ឆិន្នា បមាណមហត្តំ គតាតិ មហគ្គតា. អបរិច្ឆិន្នា អប្បមាណា.

១៤. អតប្បកដ្ឋេនាតិ ទិវសម្បិ បច្ចវេក្ខិយមានា លោកុត្តរធម្មា តិត្តិំ ន ជនេន្តិ សមាបជ្ជិយមានាបិ ផលធម្មាតិ.

១៥. មាតុឃាតាទីសុ បវត្តមានាបិ ហិតសុខំ ឥច្ឆន្តាវ បវត្តន្តីតិ តេ ធម្មា ហិតសុខាវហា មេ ភវិស្សន្តីតិ អាសីសិតា ហោន្តិ, តថា អសុភាសុខានិច្ចានត្តេសុ សុភាទិវិបរិយាសទឡ្ហតាយ អានន្តរិយកម្មនិយតមិច្ឆាទិដ្ឋីសុ បវត្តិ ហោតីតិ តេ ធម្មា អសុភាទីសុ សុភាទិវិបរីតប្បវត្តិកា ហោន្តិ. មិច្ឆាសភាវាតិ មុសាសភាវា. អនេកេសុ អានន្តរិយេសុ កតេសុ យំ តត្ថ ពលវំ, តំ វិបច្ចតិ, ន ឥតរានីតិ ឯកន្តវិបាកជនកតាយ និយតតា ន សក្កា វត្តុន្តិ ‘‘វិបាកទានេ សតី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ខន្ធភេទានន្តរន្តិ ចុតិអនន្តរំ. ចុតិ ហិ មរណនិទ្ទេសេ (វិភ. ១៩៣) ‘‘ខន្ធានំ ភេទោ’’តិ វុត្តាតិ. ឯតេន វចនេន សតិ ផលទានេ ចុតិអនន្តរោ ឯវ, ន អញ្ញោ ឯតេសំ ផលកាលោតិ ផលកាលនិយមេនេវ និយតតា វុត្តា ហោតិ, ន ផលទាននិយមេនាតិ និយតផលកាលានំ អញ្ញេសម្បិ ឧបបជ្ជវេទនីយានំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយានម្បិ និយតតា អាបជ្ជតិ, តស្មា វិបាកធម្មធម្មានំ បច្ចយន្តរវិកលតាទីហិ អវិបច្ចមានានម្បិ អត្តនោ សភាវេន វិបាកធម្មតា វិយ ពលវតា អានន្តរិយេន វិបាកេ ទិន្នេ អវិបច្ចមានានម្បិ អានន្តរិយានំ ផលទានេ និយតសភាវា អានន្តរិយសភាវា ច បវត្តីតិ អត្តនោ សភាវេន ផលទាននិយមេនេវ និយតតា អានន្តរិយតា ច វេទិតព្ពា. អវស្សញ្ច និយតសភាវា អានន្តរិយសភាវា ច តេសំ បវត្តីតិ សម្បដិច្ឆិតព្ពមេតំ អញ្ញស្ស ពលវតោ អានន្តរិយស្ស អភាវេ ចុតិអនន្តរំ ឯកន្តេន ផលទានតោ.

ននុ ឯវំ អញ្ញេសម្បិ ឧបបជ្ជវេទនីយានំ អញ្ញស្មិំ វិបាកទាយកេ អសតិ ចុតិអនន្តរមេវ ឯកន្តេន ផលទានតោ អានន្តរិយសភាវា និយតសភាវា ច បវត្តិ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ អសមានជាតិកេន ចេតោបណិធិវសេន ឧបឃាតកេន ច និវត្តេតព្ពវិបាកត្តា អនន្តរេកន្តផលទាយកត្តាភាវា, ន បន អានន្តរិយកានំ បឋមជ្ឈានាទីនំ ទុតិយជ្ឈានាទីនិ វិយ អសមានជាតិកំ ផលនិវត្តកំ អត្ថិ សព្ពានន្តរិយកានំ អវីចិផលត្តា, ន ច ហេដ្ឋុបបត្តិំ ឥច្ឆតោ សីលវតោ ចេតោបណិធិ វិយ ឧបរូបបត្តិជនកកម្មផលំ អានន្តរិយកផលំ និវត្តេតុំ សមត្ថោ ចេតោបណិធិ អត្ថិ អនិច្ឆន្តស្សេវ អវីចិបាតនតោ, ន ច អានន្តរិយកោបឃាតកំ កិញ្ចិ កម្មំ អត្ថិ, តស្មា តេសំយេវ អនន្តរេកន្តវិបាកជនកសភាវា បវត្តីតិ.

អនេកានិ ច អានន្តរិយកានិ កតានិ ឯកន្តេ វិបាកេ សន្និយតត្តា ឧបរតាវិបច្ចនសភាវាសង្កត្តា និច្ឆិតានិ សភាវតោ និយតានេវ. ចុតិអនន្តរំ បន ផលំ អនន្តរំ នាម តស្មិំ អនន្តរេ និយុត្តានិ តន្និព្ពត្តនេន អនន្តរករណសីលានិ អនន្តរប្បយោជនានិ ចាតិ សភាវតោ អានន្តរិយកានេវ ច ហោន្តិ. តេសុ បន សមានសភាវេសុ ឯកេន វិបាកេ ទិន្នេ ឥតរានិ អត្តនា កត្តព្ពស្ស កិច្ចស្ស តេនេវ កតត្តា ន ទុតិយំ តតិយម្បិ ច បដិសន្ធិំ ករោន្តិ, ន សមត្ថតាវិឃាតត្តាតិ នត្ថិ តេសំ និយតានន្តរិយតានិវត្តីតិ. ន ហិ សមានសភាវំ សមានសភាវស្ស សមត្ថតំ វិហនតីតិ. ឯកស្ស បន អញ្ញានិបិ ឧបត្ថម្ភកានិ ហោន្តីតិ ទដ្ឋព្ពានីតិ. សម្មា សភាវាតិ សច្ចសភាវា.

១៦. បរិបុណ្ណមគ្គកិច្ចត្តា ចត្តារោ អរិយមគ្គាវ ឥធ ‘‘មគ្គា’’តិ វុត្តា. បច្ចយដ្ឋេនាតិ មគ្គបច្ចយដ្ឋេន. និក្ខេបកណ្ឌេបិ ហិ យេ មគ្គបច្ចយំ លភន្តិ, ន បន សយំ មគ្គបច្ចយភាវំ គច្ឆន្តិ, តេ មគ្គហេតុកាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អរិយមគ្គសមង្គិស្ស មគ្គង្គានិ ឋបេត្វា’’តិអាទិ (ធ. ស. ១០៣៩) វុត្តំ. យោ បន តត្ថេវ ‘‘អរិយមគ្គសមង្គិស្ស អលោភោ អទោសោ អមោហោ, ឥមេ ធម្មា មគ្គហេតូ’’តិ អាទិនយោ វុត្តោ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘មគ្គសម្បយុត្តា វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘អរិយមគ្គសមង្គិស្ស សម្មាទិដ្ឋិ មគ្គោ ចេវ ហេតុ ចា’’តិអាទិនា បន វុត្តនយំ ទស្សេតុំ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិ សយ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ បន អសង្គហិតសង្គណ្ហនវសេន បដិបាដិយា តយោ នយា វុត្តា, ហេតុពហុតាវសេន តតិយោ នយោ ឥធ ទុតិយោ វុត្តោ.

អភិភវិត្វា បវត្តនដ្ឋេនាតិ សហជាតាធិបតិបិ បុព្ពាភិសង្ខារវសេន ជេដ្ឋកភាវេ បវត្តមានោ សហជាតេ អត្តនោ វសេ អនុវត្តយមានោ តេ អភិភវិត្វា បវត្តតិ, អារម្មណាធិបតិបិ តទារម្មណេ ធម្មេ តថេវ អត្តានំ អនុវត្តយមានោ តេ ធម្មេ អភិភវិត្វា អារម្មណភាវេន បវត្តតិ, ន បច្ចុប្បន្នភាវេន, តស្មា អធិបតិទ្វយម្បិ សង្គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘មគ្គោ អធិបតិ ឯតេស’’ន្តិ អយញ្ច អត្ថោ និក្ខេបកណ្ឌេ ឧទាហរណវសេន អាគតំ អត្ថនយំ គហេត្វា វុត្តោ. យស្មា បន បដ្ឋានេ (បដ្ឋា. ២.១៦.១១) ‘‘មគ្គាធិបតិំ ធម្មំ បដិច្ច មគ្គាធិបតិ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ នាធិបតិបច្ចយា, មគ្គាធិបតី ខន្ធេ បដិច្ច មគ្គាធិបតិ អធិបតី’’តិ វុត្តំ, តស្មា មគ្គោ អធិបតិ មគ្គាធិបតីតិ អយម្បិ អត្ថោ បាឡិយំ សរូបេកសេសវសេន សមានសទ្ទត្ថវសេន វា សង្គហិតោតិ វេទិតព្ពោ.

១៧. អនុប្បន្នាតិ ឯតេន សព្ពោ ឧប្បន្នភាវោ បដិសិទ្ធោ, ន ឧប្បន្នធម្មភាវោ ឯវាតិ តេន ឧប្បន្នា វិគតា អតីតាបិ ន សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. យទិ ហិ សង្គហិតា សិយុំ, ‘‘អនុប្បន្នោ ធម្មោ ឧប្បន្នស្ស ធម្មស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិឯវមាទិ វុច្ចេយ្យ, ន តុ វុត្តន្តិ. អនាគតានិ វិបាកកដត្តារូបានិ អតីតេ អនាគតេ វា កម្មេ បុរិមនិប្ផន្នេ ឯវ ឧប្បជ្ជិស្សន្តិ, នានិប្ផន្នេតិ បរិនិដ្ឋិតការណេកទេសានេវ ហោន្តិ, តស្មា តានិ ‘‘អវស្សំ ឧប្បជ្ជិស្សន្តីតិ ឧប្បាទិនោ ធម្មា’’តិ វុច្ចន្តិ.

១៨. អត្តនោ សភាវន្តិ កក្ខឡផុសនាទិសភាវំ.

២០. ឯវំ បវត្តមានាតិ ឯវំ ចក្ខាទិភាវេន ផុសនាទិភាវេន ច ឯកសន្តតិបរិយាបន្នតាវសេន បវត្តមានា. អត្តានំ អធិ អជ្ឈត្តាតិ អធិ-សទ្ទោ សមាសវិសយេ អធិការត្ថំ បវត្តិអត្ថញ្ច គហេត្វា បវត្តតីតិ អត្តានំ អធិកិច្ច ឧទ្ទិស្ស បវត្តា អជ្ឈត្តា. តេនាតិ យស្ស ឈានា វុដ្ឋហិត្វា អជ្ឈត្តំ ពហិទ្ធា អជ្ឈត្តពហិទ្ធា ច សុញ្ញតំ អានេញ្ជញ្ច មនសិករោតោ អជ្ឈត្តសុញ្ញតាទីសុ ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតិ ន បសីទតិ ន សន្តិដ្ឋតិ នាធិមុច្ចតិ, យោ ច ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ, តេន ភិក្ខុនា. តស្មិំយេវ បុរិមស្មិំ សមាធិនិមិត្តេតិ បឋមជ្ឈានាទិសមាធិនិមិត្តេ. អជ្ឈត្តមេវាតិ ឈានគោចរេ កសិណាទិម្ហិ. ចិត្តំ សណ្ឋបេតព្ពន្តិ បឋមជ្ឈានាទិចិត្តំ សណ្ឋបេតព្ពំ. អជ្ឈត្តរតោតិ គោចរជ្ឈត្តេ និព្ពានេ រតោ, សមាធិគោចរេ កម្មដ្ឋានេ វា រតោ. ‘‘សមាហិតោ ឯកោ សន្តុសិតោ តមាហុ ភិក្ខុ’’ន្តិ (ធ. ប. ៣៦២) គាថាសេសោ.

អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនន្តិ ឯត្ថ ឈានំ សកសន្តតិបរិយាបន្នត្តា ‘‘អជ្ឈត្ត’’ន្តិ វុត្តន្តិ និយកជ្ឈត្តត្ថោ អជ្ឈត្ត-សទ្ទោ ហោតិ. អជ្ឈត្តន្តិ សកសន្តតិនិយកំ. អជ្ឈត្តេ ភវា អជ្ឈត្តិកាតិ និយកជ្ឈត្តេសុបិ អព្ភន្តរា ចក្ខាទយោ វុច្ចន្តិ. ឯត្ថ បន អជ្ឈត្តិក-សទ្ទោ ចក្ខាទីសុ បវត្តមានោ ទស្សិតោ, ន អជ្ឈត្តសទ្ទោ, អត្ថិ ច អជ្ឈត្តអជ្ឈត្តិកសទ្ទានំ ពហិទ្ធាពាហិរ-សទ្ទានំ វិយ វិសេសោ. អជ្ឈត្តិកសទ្ទោ ហិ សបរសន្តានិកេសុ សព្ពេសុ ចក្ខាទីសុ រូបាទីសុ ពាហិរ-សទ្ទោ វិយ បវត្តតិ, អជ្ឈត្ត-សទ្ទោ បន សកសន្តានិកេស្វេវ ចក្ខុរូបាទីសុ តតោ អញ្ញេស្វេវ ពហិទ្ធា-សទ្ទោ វិយ បវត្តតីតិ តស្មា សទ្ទតោ អត្ថតោ ច អសមានត្តា ន ឥទមេត្ថ ឧទាហរណំ យុត្តន្តិ. អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ ទដ្ឋព្ពោ – អជ្ឈត្តេ ភវា អជ្ឈត្តិកាតិ អយញ្ហិ វចនត្ថោ. យញ្ច អជ្ឈត្តេ ភវំ, តេន អជ្ឈត្តេនេវ ភវិតព្ពំ, តេន តំវាចកស្ស អជ្ឈត្ត-សទ្ទស្ស អជ្ឈត្តិក-សទ្ទស្ស ច សមានត្ថតា. ឧភិន្នម្បិ សទ្ទានំ សមានត្ថភាវតោ អជ្ឈត្តជ្ឈត្តេ បវត្តមានេ អជ្ឈត្តិក-សទ្ទេ អជ្ឈត្ត-សទ្ទោ តត្ថ បវត្តោតិ សក្កា វត្តុន្តិ.

អយំ ខោ បនានន្ទ, វិហារោតិ វិហារសុញ្ញតាសុត្តេ (ម. និ. ៣.១៨៧) សង្គណិការាមតាយ រូបាទិរតិយា ច អាទីនវំ វត្វា តប្បដិបក្ខវិហារទស្សនត្ថំ វុត្តំ. អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតន្តិ វិសយភូតំ ឥស្សរិយដ្ឋានភូតំ សុញ្ញតំ, សុញ្ញតាផលសមាបត្តិន្តិ អត្ថោ. ចិត្តិស្សរា ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ ធម្មំ ទេសេន្តាបិ យំ មុហុត្តំ តុណ្ហី ភវិតព្ពំ ហោតិ, តំ មុហុត្តំ ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជន្តិ, បគេវ អញ្ញស្មិំ កាលេ, តស្មា សព្ពត្ថាបិ ឥស្សរិយានំ ពហុលំ ផលសមាបត្តិយំ ឥស្សរិយស្ស បវត្តនតោ ផលសមាបត្តិ ‘‘ឥស្សរិយដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តា. អរហត្តផលាធិគមេន វា តថាគតានំ ឥស្សរិយំ និព្ពត្តំ តំជនកេនេវ មគ្គេនាតិ តំ តេសំ ឥស្សរិយដ្ឋានំ. វិសយោ ច អនញ្ញត្ថភាវោវ យថា ‘‘អាកាសេ សកុណា ឧទកេ មច្ឆា’’តិ, ពុទ្ធា ច អញ្ញត្ថ ទិស្សមានាបិ វិវេកបព្ភារតាយ ផលសមាបត្តិនិន្នាវ, តេន តស្សា តស្សា កិរិយាយ អនន្តរំ ផលសមាបត្តិយំយេវ ភវន្តីតិ សា តេសំ វិសយោ, តព្ពិសយតា ច សច្ចកសុត្តេន (ម. និ. ១.៣៦៤ អាទយោ) ទីបេតព្ពា.

២២. យេសំ ទដ្ឋព្ពភាវោ អត្ថិ, តេ សនិទស្សនា. ចក្ខុវិញ្ញាណគោចរភាវោវ ទដ្ឋព្ពភាវោ, តស្ស រូបាយតនា អនញ្ញត្តេបិ អញ្ញេហិ ធម្មេហិ រូបាយតនំ វិសេសេតុំ អញ្ញំ វិយ កត្វា ‘‘សហ និទស្សនេនាតិ សនិទស្សនា’’តិ វុត្តំ. ធម្មសភាវសាមញ្ញេន ហិ ឯកីភូតេសុ ធម្មេសុ យោ នានត្តករោ សភាវោ, សោ អញ្ញោ វិយ កត្វា ឧបចរិតុំ យុត្តោ. ឯវញ្ហិ អត្ថវិសេសាវពោធោ ហោតីតិ. សយញ្ច និស្សយវសេន ច សម្បត្តានំ អសម្បត្តានញ្ច បដិមុខភាវោ អញ្ញមញ្ញបតនំ បដិហននភាវោ, យេន ព្យាបារាទិវិការបច្ចយន្តរសហិតេសុ ចក្ខាទីនំ វិសយេសុ វិការុប្បត្តិ.

តិកមាតិកាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុកមាតិកាបទវណ្ណនា

១-៦. មូលដ្ឋេនាតិ សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនេន មូលភាវេន, ន បច្ចយមត្តដ្ឋេន ហេតុធម្មា ហេតូ ធម្មាតិ សមាសាសមាសនិទ្ទេសភាវោ ទ្វិន្នំ បាឋានំ វិសេសោ. តថេវាតិ សម្បយោគតោវ. សហេតុកានំ ហេតុសម្បយុត្តភាវតោ ‘‘សម្បយោគតោ’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ, ន សហសទ្ទស្ស សម្បយោគត្ថត្តា. សហ-សទ្ទោ បន ឯកបុញ្ជេ ឧប្បាទតោ យាវ ភង្គា សហេតុកានំ ហេតូហិ សមានទេសគហណានំ ហេតុអាទិសព្ភាវំ ទីបេតិ, សម្បយុត្ត-សទ្ទោ ឯកុប្បាទាទិវសេន សហ ហេតូហិ ឯកីភាវុបគមនំ, តតោ ឯវ ច ទ្វិន្នំ ទុកានំ នានត្តំ វេទិតព្ពំ. ធម្មនានត្តាភាវេបិ ហិ បទត្ថនានត្តេន ទុកន្តរំ វុច្ចតិ. ន ហិ ហេតុទុកសង្គហិតេហិ ធម្មេហិ អញ្ញេ សហេតុកទុកាទីហិ វុច្ចន្តិ, តេ ឯវ បន សហេតុកាហេតុកាទិភាវតោ សហេតុកទុកាទីហិ វុត្តា. ឯវំ សហេតុកទុកសង្គហិតា ឯវ ហេតុសម្បយុត្តវិប្បយុត្តភាវតោ ហេតុសម្បយុត្តទុកេន វុត្តា. ន ហិ ធម្មានំ អវុត្តតាបេក្ខំ ទុកន្តរវចនន្តិ នត្ថិ បុនរុត្តិទោសោ. ទេសេតព្ពប្បការជាននញ្ហិ ទេសនាវិលាសោ តថា ទេសនាញាណញ្ចាតិ. តេន ធម្មានំ តប្បការតា វុត្តា ហោតិ. សកលេកទេសវសេន បឋមទុកំ ទុតិយតតិយេហិ សទ្ធិំ យោជេត្វា ចតុត្ថាទយោ តយោ ទុកា វុត្តា. សកលញ្ហិ បឋមទុកំ ទុតិយទុកេកទេសេន សហេតុកបទេន តតិយទុកេកទេសេន ហេតុសម្បយុត្តបទេន ច យោជេត្វា យថាក្កមំ ចតុត្ថបញ្ចមទុកា វុត្តា, តថា បឋមទុកេកទេសំ នហេតុបទំ សកលេន ទុតិយទុកេន យោជេត្វា ឆដ្ឋទុកោ វុត្តោ. ឥទម្បិ សម្ភវតីតិ ឯតេន អវុត្តម្បិ សម្ភវវសេន ទីបិតន្តិ ទស្សេតិ. សម្ភវោ ហិ គហណស្ស ការណន្តិ. យថា ហេតុសហេតុកាតិ ឥទំ សម្ភវតីតិ កត្វា គហិតំ, ឯវំ ហេតុអហេតុកាតិ ឥទម្បិ សម្ភវតីតិ កត្វា គហេតព្ពមេវាតិ ឯវំ អញ្ញត្ថាបិ យោជេតព្ពំ.

ឯវំ បឋមទុកំ ទុតិយតតិយទុកេសុ ទុតិយបទេហិ យោជេត្វា ‘‘ហេតូ ចេវ ធម្មា អហេតុកា ច, អហេតុកា ចេវ ធម្មា ន ច ហេតូ, ហេតូ ចេវ ធម្មា ហេតុវិប្បយុត្តា ច, ហេតុវិប្បយុត្តា ចេវ ធម្មា ន ច ហេតូ’’តិ យេ ទ្វេ ទុកា កាតព្ពា, តេសំ សម្ភវវសេនេវ សង្គហំ ទស្សេត្វា ខោ បន-បទេន អបរេសម្បិ ទុកានំ សង្គហំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្រ យទេត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្រាតិ បាឡិយំ. អយំ អតិរេកត្ថោតិ ឥទានិ យំ វក្ខតិ, តមត្ថមាហ. តត្ថ បន អញ្ញេបិ អញ្ញថាបីតិ ឯតេសំ វិសុំ បវត្តិយា ទ្វេ ទុកា ទស្សិតា, សហ បវត្តិយា បន អយម្បិ ទុកោ វេទិតព្ពោ ‘‘ហេតូ ចេវ ធម្មា ហេតុសម្បយុត្តាបិ ហេតុវិប្បយុត្តាបី’’តិ, ឯតេសុ បន បញ្ចសុ ទុកេសុ ទុតិយទុកេន តតិយទុកោ វិយ, ចតុត្ថទុកេន បញ្ចមទុកោ វិយ ច ឆដ្ឋទុកេន និន្នានត្ថត្តា ‘‘ន ហេតុ ខោ បន ធម្មា ហេតុសម្បយុត្តាបិ ហេតុវិប្បយុត្តាបី’’តិ អយំ ទុកោ ន វុត្តោ. ទស្សិតនិន្នានត្ថនយោ ហិ សោ បុរិមទុកេហីតិ. ឥតរេសុ ចតូសុ ហេតូ ចេវ អហេតុកទុកេន សមានត្ថត្តា ហេតូ ចេវ ហេតុវិប្បយុត្តទុកោ, ហេតុសហេតុកទុកេន សមានត្ថត្តា ហេតុហេតុសម្បយុត្តទុកោ ច នហេតុហេតុសម្បយុត្តទុកោ វិយ ន វត្តព្ពោ. តេសុ បន ទ្វីសុ បច្ឆិមទុកេ ‘‘ហេតូ ខោ បន ធម្មា សហេតុកា’’តិ បទំ ចតុត្ថទុកេ បឋមបទេន និន្នានាករណត្តា ន វត្តព្ពំ, ‘‘ហេតូ ខោ បន ធម្មា អហេតុកា’’តិ បទំ ‘‘ហេតូ ចេវ ធម្មា អហេតុកា’’តិ ឯតេន និន្នានត្តា ន វត្តព្ពំ. អវសិដ្ឋេ បន ឯកស្មិំ ទុកេ ‘‘អហេតុកា ចេវ ធម្មា ន ច ហេតូ’’តិ បទំ ឆដ្ឋទុកេ ទុតិយបទេន ឯកត្ថត្តា ន វត្តព្ពំ. ឥទានិ ‘‘ហេតូ ចេវ ធម្មា អហេតុកា ចា’’តិ ឥទមេវេកំ បទំ អវសិដ្ឋំ, ន ច ឯកេន បទេន ទុកោ ហោតីតិ តញ្ច ន វុត្តន្តិ. ចតុត្ថទុកេ ទុតិយបទេន បន សមានត្ថស្ស ឆដ្ឋទុកេ បឋមបទស្ស វចនំ ទុកបូរណត្ថំ, ឯតេន វា គតិទស្សនេន សព្ពស្ស សម្ភវន្តស្ស សង្គហោ កតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. តថា ហិ សព្ពោ សម្ភវទុកោ បឋមទុកេ ទុតិយតតិយទុកបក្ខេបេន ទស្សិតោ, តេសុ ច បឋមទុកបក្ខេបេនាតិ.

៧-១៣. សមានកាលេន អសមានកាលេន កាលវិមុត្តេន ច បច្ចយេន និប្ផន្នានំ បច្ចយាយត្តានំ បច្ចយភាវមត្តេន តេសំ បច្ចយានំ អត្ថិតំ ទីបេតុំ សប្បច្ចយវចនំ, ន សហេតុកវចនំ វិយ សមានកាលានមេវ, នាបិ សនិទស្សនំ វិយ តំសភាវស្ស អនត្ថន្តរភូតស្ស. សង្ខត-សទ្ទោ បន សមេតេហិ និប្ផាទិតភាវំ ទីបេតីតិ អយមេតេសំ វិសេសោ ទុកន្តរវចនេ ការណំ. ឯត្ថ ច អប្បច្ចយា អសង្ខតាតិ ពហុវចននិទ្ទេសោ អវិនិច្ឆិតត្ថបរិច្ឆេទទស្សនវសេន មាតិកាឋបនតោ កតោតិ វេទិតព្ពោ. ឧទ្ទេសេន ហិ កុសលាទិសភាវានំ ធម្មានំ អត្ថិតាមត្តំ វុច្ចតិ, ន បរិច្ឆេទោតិ អបរិច្ឆេទេន ពហុវចនេន ឧទ្ទេសោ វុត្តោតិ. រូបន្តិ រូបាយតនំ បថវិយាទិ វា. បុរិមស្មិំ អត្ថវិកប្បេ រូបាយតនស្ស អសង្គហិតតា អាបជ្ជតីតិ រុប្បនលក្ខណំ វា រូបន្តិ អយំ អត្ថនយោ វុត្តោ. តត្ថ រូបន្តិ រុប្បនសភាវោ. ន លុជ្ជតិ ន បលុជ្ជតីតិ យោ គហិតោ តថា ន ហោតិ, សោ លោកោតិ តំគហណរហិតានំ លោកុត្តរានំ នត្ថិ លោកតា. ទុក្ខសច្ចំ វា លោកោ, តត្ថ តេនេវ លោកសភាវេន វិទិតាតិ លោកិយា.

ឯវំ សន្តេ ចក្ខុវិញ្ញាណេន វិជានិតព្ពស្ស រូបាយតនស្ស តេនេវ នវិជានិតព្ពស្ស សទ្ទាយតនាទិកស្ស ច នានត្តា ទ្វិន្នម្បិ បទានំ អត្ថនានត្តតោ ទុកោ ហោតិ. ឯវំ បន ទុកេ វុច្ចមានេ ទុកពហុតា អាបជ្ជតិ, យត្តកានិ វិញ្ញាណានិ, តត្តកា ទុកា វុត្តា សមត្តា ឋបេត្វា សព្ពធម្មារម្មណានិ វិញ្ញាណានិ. តេសុ ច ទុកស្ស បច្ឆេទោ អាបជ្ជតិ, តថា ច សតិ ‘‘កេនចី’’តិ បទំ សព្ពវិញ្ញាណសង្គាហកំ ន សិយា, និទ្ទេសេន ច វិរុទ្ធំ ឥទំ វចនំ. យោ ច តត្ថ ‘‘យេ តេ ធម្មា ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា, ន តេ ធម្មា សោតវិញ្ញេយ្យាតិ អយំ ទុកោ ន ហោតី’’តិ បដិសេធោ កតោ, សោ ច កថំ យុជ្ជេយ្យ. ន ហិ សមត្ថា អដ្ឋកថា បាឡិំ បដិសេធេតុន្តិ, ន ច កេនចិ-សទ្ទស្ស តេនេវាតិ អយំ បទត្ថោ សម្ភវតិ, ‘‘កេនចី’’តិ ឯតស្ស អាទិបទស្ស អនិយមិតំ យំ កិញ្ចិ ឯកំ បទត្ថោ, តំ វត្វា វុច្ចមានស្ស ‘‘កេនចី’’តិ ទុតិយបទស្ស យំ កិញ្ចិ អបរំ អនិយមិតំ បទត្ថោតិ លោកសិទ្ធមេតំ, តថេវ ច និទ្ទេសោ បវត្តោ, ន ចេត្ថ វិញ្ញាតព្ពធម្មភេទេន ទុកភេទោ សមត្តោ អាបជ្ជតិ យត្តកា វិញ្ញាតព្ពា, តត្តកា ទុកាតិ, តស្មា នត្ថិ ទុកពហុតា. ន ហិ ឯកំយេវ វិញ្ញាតព្ពំ កេនចិ វិញ្ញេយ្យំ កេនចិ ន វិញ្ញេយ្យញ្ច, កិន្តុ អបរម្បិ អបរម្បីតិ សព្ពវិញ្ញាតព្ពសង្គហេ ទុកោ សមត្តោ ហោតិ, ឯវញ្ច សតិ ‘‘កេនចី’’តិ បទំ អនិយមេន សព្ពវិញ្ញាណសង្គាហកន្តិ សិទ្ធំ ហោតិ, វិញ្ញាណនានត្តេន ច វិញ្ញាតព្ពំ ភិន្ទិត្វា អយំ ទុកោ វុត្តោ, ន វិញ្ញាតព្ពានំ អត្ថន្តរតាយាតិ. ឯតស្ស បន ទុកស្ស និក្ខេបរាសិនិទ្ទេសោ ទុកសង្គហិតធម្មេកទេសេសុ ទុកបទទ្វយប្បវត្តិទស្សនវសេន បវត្តោ. អត្ថុទ្ធារនិទ្ទេសោ និរវសេសទុកសង្គហិតធម្មទស្សនវសេនាតិ វេទិតព្ពោ.

១៤-១៩. ចក្ខុតោបិ…បេ… មនតោបីតិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទិវីថីសុ តទនុគតមនោវិញ្ញាណវីថីសុ ច កិញ្ចាបិ កុសលាទីនម្បិ បវត្តិ អត្ថិ, កាមាសវាទយោ ឯវ បន វណតោ យូសំ វិយ បគ្ឃរណកអសុចិភាវេន សន្ទន្តិ, តស្មា តេ ឯវ ‘‘អាសវា’’តិ វុច្ចន្តិ. តត្ថ ហិ បគ្ឃរណកអសុចិម្ហិ និរុឡ្ហោ អាសវសទ្ទោតិ. ធម្មតោ យាវ គោត្រភុន្តិ តតោ បរំ មគ្គផលេសុ អប្បវត្តិតោ វុត្តំ. ឯតេ ហិ អារម្មណករណវសេន ធម្មេ គច្ឆន្តា តតោ បរំ ន គច្ឆន្តីតិ. ននុ តតោ បរំ ភវង្គាទីនិបិ គច្ឆន្តីតិ ចេ? ន, តេសម្បិ បុព្ពេ អាលម្ពិតេសុ លោកិយធម្មេសុ សាសវភាវេន អន្តោគធត្តា តតោ បរតាភាវតោ. ឯត្ថ ច គោត្រភុវចនេន គោត្រភុវោទានផលសមាបត្តិបុរេចារិកបរិកម្មានិ វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ, បឋមមគ្គបុរេចារិកមេវ វា គោត្រភុ អវធិនិទស្សនភាវេន គហិតំ, តតោ បរំ មគ្គផលសមានតាយ បន អញ្ញេសុ មគ្គេសុ មគ្គវីថិយំ ផលសមាបត្តិវីថិយំ និរោធានន្តរញ្ច បវត្តមានេសុ ផលេសុ និព្ពានេ ច បវត្តិ និវារិតា អាសវានន្តិ វេទិតព្ពា. សវន្តីតិ គច្ឆន្តិ. ទុវិធោ ហិ អវធិ អភិវិធិវិសយោ អនភិវិធិវិសយោ ច. អភិវិធិវិសយំ កិរិយា ព្យាបេត្វា បវត្តតិ ‘‘អាភវគ្គា ភគវតោ យសោ គតោ’’តិ, ឥតរំ ពហិ កត្វា ‘‘អាបាដលិបុត្តា វុដ្ឋោ ទេវោ’’តិ. អយញ្ច អា-ការោ អភិវិធិអត្ថោ ឥធ គហិតោតិ ‘‘អន្តោករណត្ថោ’’តិ វុត្តំ.

ចិរបារិវាសិយដ្ឋោ ចិរបរិវុត្ថតា បុរាណភាវោ. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘បុរិមា, ភិក្ខវេ, កោដិ ន បញ្ញាយតិ ភវតណ្ហាយា’’តិ (អ. និ. ១០.៦២) ឥទំ សុត្តំ សង្គហិតំ. អវិជ្ជាសវភវាសវានញ្ច ចិរបរិវុត្ថតាយ ទស្សិតាយ តព្ភាវភាវីនំ កាមាសវទិដ្ឋាសវានញ្ច ចិរបរិវុត្ថតា ទស្សិតា ហោតិ. អញ្ញេសុបិ យថាវុត្តេ ធម្មេ ឱកាសញ្ច អារម្មណំ កត្វា បវត្តមានេសុ មានាទីសុ វិជ្ជមានេសុ អត្តត្តនិយាទិគ្គាហវសេន អភិព្យាបនំ មទករណវសេន អាសវសទិសតា ច ឯតេសំយេវ, នាញ្ញេសន្តិ ឯតេស្វេវ អាសវសទ្ទោ និរុឡ្ហោ ទដ្ឋព្ពោ. អាយតំ វា សវន្តិ ផលន្តីតិ អាសវា. ន ហិ កិញ្ចិ សំសារទុក្ខំ អាសវេហិ វិនា ឧប្បជ្ជមានំ អត្ថីតិ. អារម្មណភាវេន យេ ធម្មា វណោ វិយ អាសវេ បគ្ឃរន្តិ, តេ អសម្បយោគេ អតព្ភាវេបិ សហ អាសវេហីតិ សាសវា, អាសវវន្តោតិ អត្ថោ.

ឱសានទុកេ ‘‘នោ អាសវា ខោ បនា’’តិ អវត្វា ‘‘អាសវវិប្បយុត្តា ខោ បនា’’តិ វចនំ សាសវានំ សហេតុកានំ វិយ សម្បយុត្តេហិ តំសហិតតា ន ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ. ឯវំ សេសគោច្ឆកេសុបិ យថាសម្ភវំ វិប្បយុត្តគ្គហណេ បយោជនំ ទដ្ឋព្ពំ. អបិច ‘‘នោ អាសវា ខោ បន ធម្មា សាសវា’’តិ ឥទំ បទំ ចតុត្ថទុកេ ទុតិយបទេន និន្នានំ, ន ច ឯកេន ទុកោ ហោតិ, តស្មា អាសវវិប្បយុត្តបទមេវ គហេត្វា ឱសានទុកយោជនា ញាយាគតាតិ កតា. ហេតុគោច្ឆកេ បន ហេតុវិប្បយុត្តានំ សហេតុកតា នត្ថីតិ តេ គហេត្វា ទុកយោជនាយ អសក្កុណេយ្យត្តា នហេតុបទំ គហេត្វា ឱសានទុកយោជនា កតា. យេ វា បន បឋមេ ទុកេ ទុតិយស្ស បក្ខេបេ ឯកោ, តតិយស្ស ទ្វេ, បឋមស្ស ទុតិយេ ឯកោ, តតិយេ ទ្វេ, ទុតិយស្ស តតិយេ ឯកោ, ទុតិយេ ច តតិយស្ស ឯកោតិ អដ្ឋ ទុកា លព្ភន្តិ, តេសុ តីហិ ឥតរេ ច នយតោ ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា. ឯស នយោ សេសគោច្ឆកេសុបិ.

២០-២៥. កិលេសកម្មវិបាកវដ្ដានំ បច្ចយភាវេន តត្ថ សំយោជេន្តិ, សតិបិ អញ្ញេសំ តប្បច្ចយភាវេ ន វិនា សំយោជនានិ តេសំ តប្បច្ចយភាវោ អត្ថិ, ឱរម្ភាគិយុទ្ធម្ភាគិយសង្គហិតេហិ ច តំតំភវនិព្ពត្តកកម្មនិយមោ ភវនិយមោ ច ហោតិ, ន ច ឧបច្ឆិន្នសំយោជនស្ស កតានិបិ កម្មានិ ភវំ និព្ពត្តេន្តីតិ. សំយោជេតព្ពាតិ វា សំយោជនិយា, សំយោជនេ និយុត្តាតិ វា. ទូរគតស្សបិ អាកឌ្ឍនតោ និស្សរិតុំ អប្បទានវសេន ពន្ធនំ សំយោជនំ, គន្ថករណំ សង្ខលិកចក្កលកានំ វិយ បដិពទ្ធតាករណំ វា គន្ថនំ គន្ថោ, សំសិលិសករណំ យោជនំ យោគោតិ អយមេតេសំ វិសេសោតិ វេទិតព្ពោ. ធម្មានំ សភាវកិច្ចវិសេសញ្ញុនា បន ភគវតា សម្បយុត្តេសុ អារម្មណេសុ តប្បច្ចយេសុ ច តេហិ តេហិ និប្ផាទិយមានំ តំ តំ កិច្ចវិសេសំ បស្សន្តេន តេ តេ ធម្មា តថា តថា អាសវសំយោជនគន្ថាទិវសេន វុត្តាតិ ‘‘កិមត្ថំ ឯតេយេវ ធម្មា ឯវំ វុត្តា, កស្មា ច វុត្តា ឯវ បុន វុត្តា’’តិ ន ចោទេតព្ពមេតំ.

២៦-៣៧. គន្ថនិយាតិ ឯត្ថ អយមញ្ញោ អត្ថោ ‘‘គន្ថករណំ គន្ថនំ, គន្ថនេ និយុត្តាតិ គន្ថនិយា, គន្ថយិតុំ សក្កុណេយ្យា, គន្ថយិតុំ អរហន្តីតិ វា គន្ថនិយា’’តិ. ឯវំ ឱឃនិយាទីសុបិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាតិក្កមតីតិ ឯតំ ធាត្វត្ថំ គហេត្វា ឱឃនិយាតិ បទសិទ្ធិ កតា.

៥០-៥៤. ធម្មសភាវំ អគ្គហេត្វា បរតោ អាមសន្តីតិ បរាមាសា. បរតោតិ និច្ចាទិតោ. អាមសន្តីតិ សភាវបដិសេធេន បរិមជ្ជន្តិ.

៥៥-៦៨. សភាវតោ វិជ្ជមានំ អវិជ្ជមានំ វា វិចិត្តសញ្ញាយ សញ្ញិតំ អារម្មណំ អគ្គហេត្វា អប្បវត្តិតោ អាលម្ពមានា ធម្មា សារម្មណា. ចិន្តនំ គហណំ អារម្មណូបលទ្ធិ. ចេតសិ និយុត្តា, ចេតសា សំសដ្ឋា វា ចេតសិកា. ទុព្ពិញ្ញេយ្យនានត្តតាយ ឯកីភាវមិវុបគមនំ និរន្តរភាវុបគមនំ. យេសំ រូបានំ ចិត្តំ សហជាតបច្ចយោ ហោតិ, តេសំ ចិត្តស្ស ច សុវិញ្ញេយ្យនានត្តន្តិ និរន្តរភាវានុបគមនំ វេទិតព្ពំ. ឯកតោ វត្តមានាបីតិ អបិ-សទ្ទោ កោ បន វាទោ ឯកតោ អវត្តមានាតិ ឯតមត្ថំ ទីបេតិ. ឥទមេត្ថ វិចារេតព្ពំ – អវិនិព្ភោគរូបានំ កិំ អញ្ញមញ្ញំ សំសដ្ឋតា, ឧទាហុ វិសំសដ្ឋតាតិ? វិសុំ អារម្មណភាវេន សុវិញ្ញេយ្យនានត្តត្តា ន សំសដ្ឋតា, នាបិ វិសំសដ្ឋតា សំសដ្ឋាតិ អនាសង្កនីយសភាវត្តា. ចតុន្នញ្ហិ ខន្ធានំ អញ្ញមញ្ញំ សំសដ្ឋសភាវត្តា រូបនិព្ពានេហិបិ សោ សំសដ្ឋភាវោ អត្ថិ នត្ថីតិ សិយា អាសង្កា, តស្មា តេសំ ឥតរេហិ, ឥតរេសញ្ច តេហិ វិសំសដ្ឋសភាវតា វុច្ចតិ, ន បន រូបានំ រូបេហិ កត្ថចិ សំសដ្ឋតា អត្ថីតិ តទាសង្កាភាវតោ វិសំសដ្ឋតា ច រូបានំ រូបេហិ ន វុច្ចតីតិ. ឯស ហិ តេសំ សភាវោតិ. ចិត្តសំសដ្ឋសមុដ្ឋានាទិបទេសុ សំសដ្ឋសមុដ្ឋានាទិសទ្ទា ចិត្តសទ្ទាបេក្ខាតិ បច្ចេកំ ចិត្តសទ្ទសម្ពន្ធត្តា ចិត្តសំសដ្ឋា ច តេ ចិត្តសមុដ្ឋានា ចាតិ បច្ចេកំ យោជេត្វា អត្ថោ វុត្តោ. ឧបាទិយន្តេវាតិ ភូតានិ គណ្ហន្តិ ឯវ, និស្សយន្តិ ឯវាតិ អត្ថោ. យថា ភូតានិ ឧបាទិយន្តិ គយ្ហន្តិ និស្សីយន្តិ, ន តថា ឯតានិ គយ្ហន្តិ និស្សីយន្តិ, តស្មា ឧបាទា. អថ វា ភូតានិ អមុញ្ចិត្វា តេសំ វណ្ណនិភាទិភាវេន គហេតព្ពតោ ឧបាទា.

៧៥-៨២. សំកិលិដ្ឋត្តិកេ វុត្តនយេនាតិ សំ-សទ្ទំ អបនេត្វា កិលិសន្តីតិ កិលេសាតិអាទិនា នយេន.

៨៣-១០០. កាមាវចរាទីសុ អយមបរោ អត្ថោ – កាមតណ្ហា កាមោ, ឯវំ រូបារូបតណ្ហា រូបំ អរូបញ្ច. អារម្មណករណវសេន តានិ យត្ថ អវចរន្តិ, តេ កាមាវចរាទយោតិ. ឯវញ្ហិ សតិ អញ្ញភូមីសុ ឧប្បជ្ជមានានំ អកាមាវចរាទិតា កាមាវចរាទិតា ច នាបជ្ជតីតិ សិទ្ធំ ហោតិ. និក្ខេបកណ្ឌេបិ ‘‘ឯត្ថាវចរា’’តិ វចនំ អវីចិបរនិម្មិតបរិច្ឆិន្នោកាសាយ កាមតណ្ហាយ អារម្មណភាវំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ, តទោកាសតា ច តណ្ហាយ តន្និន្នតាយ វេទិតព្ពា. យទិ បរិយាបន្នសទ្ទស្ស អន្តោគធាតិ អយមត្ថោ, មគ្គាទិធម្មានញ្ច លោកុត្តរន្តោគធត្តា បរិយាបន្នតា អាបជ្ជតិ. ន ហិ ‘‘បរិយាបន្នា’’តិ ឯត្ថ តេភូមកគហណំ អត្ថីតិ? នាបជ្ជតិ សព្ពទា បវត្តមានស្ស បច្ចក្ខស្ស លោកស្ស វសេន បរិយាបន្ននិច្ឆយតោ. អថ វា បរិច្ឆេទការិកាយ តណ្ហាយ បរិច្ឆិន្ទិត្វា អាបន្នា បដិបន្នា គហិតាតិ បរិយាបន្នា.

អនីយ-សទ្ទោ ពហុលា កត្តុអភិធាយកោតិ វដ្ដចារកតោ និយ្យន្តីតិ និយ្យានីយា, នី-ការស្ស រស្សត្តំ យ-ការស្ស ច ក-ការត្តំ កត្វា ‘‘និយ្យានិកា’’តិ វុត្តំ, និយ្យានករណសីលា វា និយ្យានិកា. ឧត្តរិតព្ពស្ស អញ្ញស្ស និទ្ទិដ្ឋស្ស អភាវា និទ្ទិសិយមានា សឧត្តរា ធម្មាវ ឧត្តរិតព្ពាតិ ‘‘អត្តាន’’ន្តិ អាហ. រាគាទីនន្តិ រាគាទីនំ ទសន្នំ កិលេសានំ សព្ពនិយតាកុសលានំ វា. តេហិ នានប្បការទុក្ខនិព្ពត្តកេហិ អភិភូតា សត្តា កន្ទន្តិ អកន្ទន្តាបិ កន្ទនការណភាវតោ. យស្មា បន បហានេកដ្ឋតាវសេន ច ‘‘សរណា’’តិ អាហ, តស្មា ‘‘រាគាទីន’’ន្តិ វចនេន រាគទោសមោហាវ គហិតាតិ ញាយតិ. រណ-សទ្ទោ វា រាគាទិរេណូសុ និរុឡ្ហោ ទដ្ឋព្ពោ, រណំ វា យុទ្ធំ, ‘‘កាមា តេ បឋមា សេនា’’តិ (សុ. និ. ៤៣៨; មហានិ. ២៨, ៦៨, ១៤៩; ចូឡនិ. នន្ទមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៤៧) ឯវមាទិកា ច អកុសលា សេនា អរិយមគ្គយុទ្ធេន ជេតព្ពត្តា សយុទ្ធត្តា ‘‘សរណា’’តិ វុច្ចន្តីតិ. អរណវិភង្គសុត្តេ (ម. និ. ៣.៣២៣ អាទយោ) បន សទុក្ខា សឧបឃាតា សឧបាយាសា សបរិឡាហា មិច្ឆាបដិបទាភូតា កាមសុខានុយោគាទយោ ‘‘សរណា’’តិ វុត្តាតិ ទុក្ខាទីនំ រណភាវោ តន្និព្ពត្តកសភាវានំ អកុសលានំ សរណតា ច វេទិតព្ពា.

បិដ្ឋិទុកា សមត្តា.

សុត្តន្តិកទុកមាតិកាបទវណ្ណនា

១០១-១០៨. វិជ្ជារាសន្តោគធធម្មា វិជ្ជាសភាគតាយ តទេកទេសេ វិជ្ជាកោដ្ឋាសេ វត្តន្តីតិ វុត្តា. វជិរស្ស យត្ថ តំ បតតិ, តត្ថ អភេជ្ជំ នាម កិញ្ចិ មណិបាសាណាទិ នត្ថិ, ន ច តេន គមនមគ្គោ វិរុហតិ, ឯវមេវ អរហត្តមគ្គេន យត្ថ សោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មិំ សន្តានេ អភេជ្ជោ កិលេសោ នាម នត្ថិ, ន ច ភិន្នោ បុន វិរុហតីតិ វជិរុបមតា វេទិតព្ពា. តទុបចារេន ពាលា យថា ‘‘មញ្ចា ឃោសន្តី’’តិ. កណ្ហាភិជាតីតិ អបាយា វុច្ចន្តិ មនុស្សេសុ ច ទោភគ្គិយំ. តបនស្ស វា ទុក្ខស្ស ហិតាតិ តបនិយា.

ទាសាទីសុបិ សិរិវឌ្ឍកាទិសទ្ទា វិយ អតថត្តា វចនមត្តមេវ អធិការំ កត្វា បវត្តា អធិវចនា. យស្មា បន អធិវចននិរុត្តិបញ្ញត្តិបទានិ សមានត្ថានិ, សព្ពញ្ច វចនំ អធិវចនាទិភាវំ ភជតិ, តស្មា តេសុបិ វចនវិសេសេសុ វិសេសេន បវត្តេហិ អធិវចនាទិសទ្ទេហិ សព្ពានិ វចនានិ អត្ថប្បកាសនសាមញ្ញេន វុត្តានីតិ ឯតេនាធិប្បាយេន អយំ អត្ថយោជនា កតាតិ វេទិតព្ពា. អថ វា អធិ-សទ្ទោ ឧបរិភាគេ, ឧបរិ វចនំ អធិវចនំ. កស្ស ឧបរិ? បកាសេតព្ពស្ស អត្ថស្សាតិ វិទិតោវាយមត្ថោ. អធីនំ វា វចនំ អធិវចនំ. កេន អធីនំ? អត្ថេន. តថា តំតំអត្ថប្បកាសនេ និច្ឆិតំ, និយតំ វា វចនំ និរុត្តិ. បថវីធាតុបុរិសាទិតំតំបការេន ញាបនតោ បញ្ញត្តីតិ ឯវំ អធិវចនាទិបទានំ សព្ពវចនេសុ បវត្តិ វេទិតព្ពា. អញ្ញថា សិរិវឌ្ឍកធនវឌ្ឍកប្បការានមេវ អភិលាបានំ អធិវចនតា, អភិសង្ខរោន្តីតិ ឯវំបការានមេវ និទ្ធារណវចនានំ និរុត្តិតា, តក្កោ វិតក្កោតិ ឯវំបការានមេវ ឯកមេវត្ថំ តេន តេន បការេន ញាបេន្តានំ បញ្ញត្តិតា ច អាបជ្ជេយ្យាតិ.

១០៩-១១៨. ផស្សោ វេទនាតិ សព្ពទាបិ អរូបធម្មានំ ផស្សាទិនាមកត្តា បថវិយាទីនំ កេសកុម្ភាទិនាមន្តរាបត្តិ វិយ នាមន្តរានាបជ្ជនតោ ច សទា អត្តនាវ កតនាមតាយ ចតុក្ខន្ធនិព្ពានានិ នាមករណដ្ឋេន នាមំ. នមនំ អវិនាភាវតោ អារម្មណាភិមុខតា, នមនហេតុភូតតា នាមនំ. អថ វា អធិវចនសម្ផស្សោ វិយ អធិវចនំ នាមមន្តរេន យេ អនុបចិតពោធិសម្ភារានំ គហណំ ន គច្ឆន្តិ, តេ នាមាយត្តគ្គហណា នាមំ. រូបំ បន វិនាបិ នាមសាធនំ អត្តនោ រុប្បនសភាវេន គហណំ ឧបយាតីតិ រូបំ.

១១៩-១២៣. ឥតោ បុព្ពេ បរិកម្មំ បវត្តំ, ឥតោ បរំ ភវង្គំ, មជ្ឈេ សមាបត្តីតិ ឯវំ សមាបត្តីនំ អប្បនាបរិច្ឆេទបញ្ញា សមាបត្តិកុសលតា. វុដ្ឋានេ កុសលភាវោ បុព្ពេ វុដ្ឋានេ បរិច្ឆេទករណញាណំ. លក្ខណាទិវសេន អនិច្ចាទិវសេន ច មនសិ ករណំ មនសិការោ.

១២៤-១៣៤. សុចិសីលតា សោរច្ចំ. សា ហិ សោភនកម្មរតតាតិ. សម្មោទកស្ស, សម្មោទកោ វា មុទុភាវោ សម្មោទកមុទុភាវោ, សណ្ហវាចតា. ‘‘អគុត្តទ្វារតា’’តិ វុត្តេ កេសុ ទ្វារេសូតិ ន បញ្ញាយតីតិ ‘‘ឥន្ទ្រិយេសូ’’តិ វុត្តំ. សម្បជានាតីតិ សម្បជានោ, តស្ស ភាវោ សម្បជញ្ញំ. តទបិ ញាណំ យស្មា សម្បជានាតិ, តស្មា ‘‘សម្បជានាតីតិ សម្បជញ្ញ’’ន្តិ អាហ. អប្បដិសង្ខានេ និមិត្តេ វិសយេ វា. វីរិយសីសេនាតិ វីរិយបាមោក្ខេន. ឧប្បន្នំ ពលន្តិ វីរិយោបត្ថម្ភេន ហិ កុសលភាវនា ពលវតី ថិរា ឧប្បជ្ជតីតិ តថា ឧប្បន្នា ពលវតី កុសលភាវនា ពលវន្តោ សត្ត ពោជ្ឈង្គាតិបិ វុច្ចន្តិ. កសិណនិមិត្តំ វិយ សញ្ញាណំ វិយ សវិគ្គហំ វិយ ច សុដ្ឋុ ឧបលក្ខេតព្ពាការំ ‘‘និមិត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ. សមថោ ច ឯវំ អាការោតិ ‘‘និមិត្ត’’ន្តិ វុត្តោ. តថា ហិ សោ បច្ចវេក្ខន្តេន បច្ចវេក្ខណតោ គយ្ហតីតិ. ឧទ្ធច្ចមិវ ចិត្តំ ន វិក្ខិបតីតិ, វិក្ខេបបដិក្ខេបោ វា អវិក្ខេបោ.

១៣៥-១៤២. សីលមេវ បុនប្បុនំ អាសេវិយមានំ លោកិយំ លោកុត្តរម្បិ សីលំ បរិបូរេតីតិ ‘‘សីលបរិបូរណតោ’’តិ វុត្តំ. សីលស្ស សម្បទាតិ ការណសីលម្បិ ផលសីលម្បិ សម្បន្នសមុទាយស្ស ឯកទេសវសេន វុត្តំ. អថ វា ‘‘កតមេ ច ថបតិ អកុសលា សីលា? អកុសលំ កាយកម្មំ អកុសលំ វចីកម្មំ បាបកោ អាជីវោ’’តិ (ម. និ. ២.២៦៤) វុត្តត្តា សព្ពម្បិ កុសលាកុសលំ ‘‘សីល’’ន្តិ គហេត្វា តត្ថ កុសលសីលំ និទ្ធារេត្វា ‘‘សីលសម្បទា’’តិ វុត្តំ. ឯវំ ទិដ្ឋិសម្បទាបិ វេទិតព្ពា.

ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ ខោ បន យថាទិដ្ឋិស្ស ច បធានន្តិ កម្មស្សកតញាណាទិសង្ខាតា ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ ចេវាតិ បដិបាដិយា ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ ខោ បនាតិ ច បទទ្វយស្ស សមានត្តា បញ្ញា. យថាទិដ្ឋិស្សាតិ និព្ពត្តិតប្បការទិដ្ឋិស្ស និព្ពត្តេតព្ពបធានានុរូបទិដ្ឋិស្ស វា យថាទិដ្ឋិបវត្តកិរិយស្ស វា. សំវេគោតិ សហោត្តប្បំ ញាណំ, ឱត្តប្បមេវ វា. សមត្តំ តុស្សនំ តិត្តិ សន្តុដ្ឋិ, នត្ថិ ឯតស្ស សន្តុដ្ឋីតិ អសន្តុដ្ឋិ, អសន្តុដ្ឋិស្ស ភាវោ អសន្តុដ្ឋិតា. វីរិយប្បវាហេ បវត្តមានេ អន្តរា ឯវ បដិគមនំ និវត្តនំ បដិវានំ, តំ អស្ស អត្ថីតិ បដិវានី, ន បដិវានី អប្បដិវានី, តស្ស ភាវោ អប្បដិវានិតា. វិមុច្ចនំ នាម អារម្មណេ អធិមុត្តតា កិលេសេហិ សព្ពសង្ខារេហិ ច និស្សដតា ច. បដិសន្ធិវសេនាតិ កិលេសានំ តំតំមគ្គវជ្ឈានំ ឧប្បន្នមគ្គេ ខន្ធសន្តានេ បុន សំទហនវសេន. អនុប្បាទភូតេតិ តំតំផលេ. អនុប្បាទបរិយោសានេតិ អនុប្បាទករោ មគ្គោ អនុប្បាទោ, តស្ស បរិយោសានេ.

សុត្តន្តិកទុកមាតិកាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុកមាតិកាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កាមាវចរកុសលបទភាជនីយវណ្ណនា

១. ‘‘យេ វា បន…បេ… អរូបិនោ ធម្មា’’តិ ឥទំ ‘‘ផស្សោ ហោតី’’តិ ឯវមាទិកំ វិយ ន វិសុំ ‘‘តេបិ ហោន្តី’’តិ ហោតិ-សទ្ទេន សម្ពន្ធំ កត្វា វុត្តំ, ឧទ្ទិដ្ឋាវសេសេ ច បន គហេត្វា ‘‘ឥមេ ធម្មា កុសលា’’តិ អប្បេតុំ វុត្តន្តិ អប្បនាយ អវរោធិតំ. ឯវញ្ច កត្វា និទ្ទេសេបិ ឯតស្ស បទភាជនីយំ ន វុត្តន្តិ. សរូបេន បន អទស្សិតត្តា ‘‘អត្ថី’’តិ វត្វា ទុតិយេន ហោតិ-សទ្ទេន សម្ពន្ធោ និទ្ទេសោ ច ន កតោ, សង្ខេបេន បន ឧទ្ទិសិត្វា សង្ខេបេនេវ យេ វា បន ធម្មា និទ្ទិដ្ឋាតិ ឯតស្ស ធម្មស្ស ឧទ្ទេសេ អវរោធោ យុត្តោ. ធម្មនិទ្ទេសេ ច និទ្ទេសាវសានេ វុត្តស្សាតិ.

បុច្ឆាបរិច្ឆេទវចនេនេវ បុច្ឆាភាវេ វិញ្ញាតេ បុច្ឆាវិសេសញាបនត្ថំ អាហ ‘‘អយំ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា’’តិ. បញ្ចវិធា ហីតិ មហានិទ្ទេសេ (មហានិ. ១៥០; ចូឡនិ. បុណ្ណកមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ១២; មេត្តគូមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ១៨) អាគតា បុច្ឆា ទស្សេតិ. លក្ខណន្តិ ញាតុំ ឥច្ឆិតោ យោ កោចិ សភាវោ. អញ្ញាតន្តិ យេន កេនចិ ញាណេន អញ្ញាតភាវំ អាហ. អទិដ្ឋន្តិ ទស្សនភូតេន ញាណេន បច្ចក្ខំ វិយ អទិដ្ឋតំ. អតុលិតន្តិ ‘‘ឯត្តកំ ឥទ’’ន្តិ តុលាភូតាយ បញ្ញាយ អតុលិតតំ. អតីរិតន្តិ តីរណភូតាយ បញ្ញាយ អកតញាណកិរិយាសមាបនតំ. អវិភូតន្តិ ញាណស្ស អបាកដភាវំ. អវិភាវិតន្តិ ញាណេន អបាកដីកតភាវំ. អទិដ្ឋំ ជោតីយតិ ឯតាយាតិ អទិដ្ឋជោតនា. អនុមតិយា បុច្ឆា អនុមតិបុច្ឆា. ‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិបុច្ឆាយ ហិ ‘‘កា តុម្ហាកំ អនុមតី’’តិ អនុមតិ បុច្ឆិតា ហោតិ. កថេតុកម្យតាតិ កថេតុកម្យតាយ.

បភេទតោ ធម្មានំ ទេសនន្តិ មាតិកាទេសនំ អាហ. តត្ថ ហិ បុរតោ កុសលាទិកេ បភេទេ វត្វា បច្ឆតោ ធម្មា វុត្តាតិ ‘‘បភេទវន្តទស្សនត្ថ’’ន្តិ និទ្ទេសំ អាហ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – មាតិកាយ សវិសេសនា ធម្មា វុត្តា, តេ ច វិសេសិតព្ពត្តា បធានា, បធានញ្ច ឥតិកត្តព្ពតាយ យុជ្ជតីតិ ធម្មានមេវ បធានានំ បុច្ឆិតព្ពតា វិស្សជ្ជិតព្ពតា ច ហោតិ, តស្មា តេ បុច្ឆិតព្ពេ ទស្សេតុំ ‘‘កតមេ ធម្មា’’តិ វុត្តំ, តេ បន វិសេសវន្តោ បុច្ឆិតាតិ ទស្សេតុំ បុន ‘‘កុសលា’’តិ វុត្តន្តិ ឯវំ បភេទវន្តទស្សនត្ថំ អយំ បទានុក្កមោ កតោតិ. ‘‘ឥមេ ធម្មា កុសលា’’តិ វិស្សជ្ជនេបិ ឯវមេវ យោជនា កាតព្ពា. ‘‘បភេទតោ ធម្មានំ ទេសនំ ទីបេត្វា’’តិ ឯតស្ស អត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘ឥមស្មិញ្ហី’’តិអាទិមាហ. អនេកប្បភេទា ទេសេតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. តស្មាតិ អវោហារទេសនតោ ធម្មានមេវ ទេសេតព្ពត្តា តេសញ្ច ឃនវិនិព្ភោគបដិសម្ភិទាញាណាវហនតោ បភេទវន្តានំ ទេសេតព្ពត្តា ‘‘កុសលា…បេ… ទីបេត្វា’’តិ ឯតេន សម្ពន្ធោ. ឯវមេវ ហិ យថាវុត្តទីបនស្ស ហេតុំ សការណំ បកាសេតុំ បុន ‘‘ធម្មាយេវា’’តិអាទិ វុត្តន្តិ. ធម្មាតិ សាមញ្ញមត្តវចនេន សមូហាទិឃនវសេន ឯកត្តគ្គហណំ ហោតីតិ ឯកត្តវិនិព្ភោគករណំ ឃនវិនិព្ភោគញាណំ អាវហតិ បភេទទេសនា, តថា កុសលាទិធម្មានំ អព្យាកតាទិអត្ថានញ្ច ទីបនតោ ធម្មបដិសម្ភិទាទិញាណញ្ច អាវហតិ. ‘‘បភេទវន្តទស្សនត្ថ’’ន្តិ ឯតំ វិវរិតុំ ‘‘ឥទានិ យេ តេនា’’តិអាទិមាហ. បភេទ…បេ… យុជ្ជតិ ឥតិកត្តព្ពតាយុត្តស្ស វិសេសនត្តា. អថ វា ឧទ្ទេសោ ធម្មប្បធានោ, បុច្ឆា សំសយិតប្បធានា, ន ច ធម្មភាវោ សំសយិតោ, កុសលាទិភេទោ បន សំសយិតោតិ និច្ឆិតសំសយិតវសេនាយំ បទានុក្កមោ កតោ.

ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ វចនេ. កិមត្ថមាហ ភគវាតិ តំ ទស្សេតុំ អាហ ‘‘សមយេ និទ្ទិសិ ចិត្ត’’ន្តិ. បរិយោសានេតិ សមយេ ចិត្តនិទ្ទេសស្ស ‘‘យស្មិំ…បេ… អារព្ភា’’តិ ឯតស្ស បរិយោសានេ. តស្មិំ សមយេតិ តស្មិំ ចិត្តុប្បាទសមយេ. ចិត្តេន សមយំ និយមេត្វាន អថ បច្ឆា ពោធេតុន្តិ សម្ពន្ធោ. វិជ្ជមានេបិ ភោជនគមនាទិសមយនានត្តេ សមវាយាទិនានត្តេ ច យថាវុត្តចិត្តនិយមិតា វិសេសិតា អញ្ញស្មិំ សមយេ យថាធិប្បេតានំ ផស្សាទីនំ អភាវា ចិត្តនិយមិតេ សមយេ ផស្សាទយោ ពោធេតុំ វិសេសនមេវ តាវ ចិត្តំ ទស្សេតុំ សមយេ ចិត្តំ និទ្ទិសីតិ អត្ថោ. វិសេសិតព្ពោបិ ហិ សមយោ អត្តនោ ឧបការត្ថំ វិសេសនភាវំ អាបជ្ជតិ, វិសេសនភូតញ្ច ចិត្តំ តទុបការត្ថំ វិសេសិតព្ពភាវន្តិ. សន្តតិឃនាទីនំ អយំ វិសេសោ – បុរិមបច្ឆិមានំ និរន្តរតាយ ឯកីភូតានមិវ បវត្តិ សន្តតិឃនតា, តថា ផស្សាទីនំ ឯកសមូហវសេន ទុព្ពិញ្ញេយ្យកិច្ចភេទវសេន ឯការម្មណតាវសេន ច ឯកីភូតានមិវ បវត្តិ សមូហាទិឃនតាតិ.

កាលញ្ច សមយញ្ចាតិ យុត្តកាលញ្ច បច្ចយសាមគ្គិញ្ច. ខណោតិ ឱកាសោ. តថាគតុប្បាទាទិកោ ហិ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស ឱកាសោ តប្បច្ចយបដិលាភហេតុត្តា. ខណោ ឯវ ច សមយោ. យោ ‘‘ខណោ’’តិ ច ‘‘សមយោ’’តិ ច វុច្ចតិ, សោ ឯកោវាតិ អត្ថោ. មហាសមយោតិ មហាសមូហោ. សមយោបិ ខោតិ សិក្ខាបរិបូរណស្ស ហេតុបិ. សមយប្បវាទកេតិ ទិដ្ឋិប្បវាទកេ. តត្ថ ហិ និសិន្នា តិត្ថិយា អត្តនោ អត្តនោ សមយំ បវទន្តីតិ. អត្ថាភិសមយាតិ ហិតបដិលាភា. អភិសមេតព្ពោតិ អភិសមយោ, អភិសមយោ អត្ថោ អភិសមយដ្ឋោតិ បីឡនាទីនិ អភិសមិតព្ពភាវេន ឯកីភាវំ ឧបនេត្វា វុត្តានិ, អភិសមយស្ស វា បដិវេធស្ស វិសយភូតោ អត្ថោ អភិសមយដ្ឋោតិ តានេវ តថា ឯកត្តេន វុត្តានិ. តត្ថ បីឡនំ ទុក្ខសច្ចស្ស តំសមង្គិនោ ហិំ សនំ អវិប្ផារិកតាករណំ. សន្តាបោ ទុក្ខទុក្ខតាទិភាវេន សន្តាបនំ បរិទហនំ.

‘‘ឥធា’’តិ វចនំ អកុសលេសុ អព្យាកតេសុ ច កេសុចិ ខណស្ស អសម្ភវតោ. ននុ កុសលានញ្ច នវមេន ខណេន វិនា ឧប្បត្តិ ហោតីតិ? នោ ន ហោតិ, ន បន នវមោ ឯវ ខណោ, ចតុចក្កានិបិ ខណោតិ វុត្តានិ. សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន អត្តសម្មាបណិធិខណមន្តរេន នត្ថិ កុសលស្ស ឧប្បត្តីតិ ខណោ ឥធ គហិតោ. ឥន្ទ្រិយវិសយមនសិការាធីនំ វិញ្ញាណន្តិ ឯវមាទិ សាធារណផលំ ទដ្ឋព្ពំ. នវមោតិ អដ្ឋក្ខណេ ឧបាទាយ វុត្តំ. ចតុចក្កំ វត្តតីតិ បុន បតិរូបទេសវាសាទិសម្បត្តិ ចតុចក្កំ វិបរិវត្តតីតិ អត្ថោ. ឱកាសភូតានីតិ អត្តនោ និព្ពត្តិយា ‘‘ឥទានិ ឧប្បជ្ជន្តុ កុសលានី’’តិ អនុមតិទានំ វិយ ភូតានិ.

ចិត្តកាលោតិ ធម្មេនេវ សតា កាលោ វិសេសិតោ, ន តស្ស បវត្តិត្ថ បវត្តិស្សតិ បវត្តតីតិ ឯតេន អវត្ថាវិសេសេន, នាបិ តស្ស វិជាននកិច្ចេន, តស្មា ឯវំវិធេ ធម្មេ ឧបាទាយ បញ្ញត្តោតិ វុត្តោ. កមប្បវត្តា វិសេសា ឯវ បដិបាដីតិ ពីជភាវោ ច បដិបាដីតិ វត្តុមរហតីតិ ឥមិនាធិប្បាយេន ‘‘ពីជកាលោតិ ធម្មបដិបាដិំ ឧបាទាយ បញ្ញត្តោ’’តិ អាហ. ធម្មបដិបាដិំ វាតិ អដ្ឋកលាបធម្មេ សន្ធាយាហ. សញ្ចិតា វិយ គយ្ហមានកាលា ឯវ កាលសញ្ចយោ, យថា វា តថា វា កាលោតិ ឯកំ សភាវំ គហេត្វា អភិនិវេសំ ករោន្តស្ស តទភិនិវេសនិសេធនត្ថំ ‘‘សោ បនេស សភាវតោ អវិជ្ជមានត្តា បញ្ញត្តិមត្តកោ’’តិ អាហ. ញត្វា វិញ្ញេយ្យោតិ សម្ពន្ធោ. ឥតរោ បន ហេតូតិ ឯស សមយោ បច្ចយោវ វិញ្ញេយ្យោ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ អធិការេ ន ហេតុហេតុ សាធារណហេតុ ចាតិ អត្ថោ. សមវាយោ បច្ចយសាមគ្គី, ហេតុ បន ឯកេកោ បច្ចយោតិ អយមេតេសំ វិសេសោ វេទិតព្ពោ. ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ អនេកបច្ចយទស្សនេន តំតំទ្វារិកានំ កុសលានញ្ច តប្បច្ចយតំ ទស្សេតិ.

បរិគ្គហោ កតោ អដ្ឋកថាចរិយេហិ. ឯកការណវាទោតិ បកតិការណវាទោ, ឥស្សរការណវាទោ វា. អញ្ញមញ្ញាបេក្ខោតិ អវយវានំ អញ្ញមញ្ញាបេក្ខតាយ សមុទាយោ វុត្តោ. អបេក្ខា ច យាវ សហាយការណសមាគមោ ន ហោតិ, តាវ ផលស្ស អនិប្ផាទនំ សមាគមេ និប្ផាទនសមត្ថស្ស និប្ផាទនញ្ច. សមាគមោ ច យេសុ យុជ្ជមានេសុ និព្យាបារេសុបិ ផលស្ស បវត្តិ, តេសំ សព្ភាវោតិ.

អសាមគ្គី…បេ… បត្តិតោតិ ចក្ខុរូបាលោកមនសិការានំ អសមវេតានំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស អហេតុភាវេ សតិ សមវេតានញ្ច តំសភាវាវិនិវត្តិតោ ហេតុភាវានាបត្តិតោតិ អត្ថោ. ន ហិ សភាវន្តរំ អញ្ញេន សហិតំ សភាវន្តរំ ហោតីតិ. ឯកស្មិន្តិ អន្ធសតេ ឯកេកស្មិំ អន្ធេតិ អធិប្បាយោ. អញ្ញថា យថារុតវសេន អត្ថេ គយ្ហមានេ ឯកស្ស អន្ធស្ស ទស្សនាសមត្ថតា សព្ពេសម្បិ ន ហោតិ, នាបិ ឯកស្ស អសមត្ថតាយ សព្ពេសម្បិ អសមត្ថតា វុត្តា, កិន្តុ សព្ពេសំ វិសុំ អសមត្ថតាយ ឯវាតិ ឧបមាវចនំ ន យុជ្ជេយ្យ, នាបិ ឧបមោបមិតព្ពសម្ពន្ធោ. ន ហិ ឧបមិតព្ពេសុ ចក្ខាទីសុ ឯកស្ស អសមត្ថតាយ សព្ពេសម្បិ អសមត្ថតា វុត្តា, កិន្តុ សព្ពេសំ វិសុំ អសមត្ថតាយ សហិតានំ អសមត្ថតាតិ. អន្ធសតំ បស្សតីតិ ច អន្ធសតំ សហិតំ បស្សតីតិ អធិប្បាយោ អញ្ញថា វុត្តនយេន ឧបមិតព្ពាសមានតាបត្តិតោ. សាធា…បេ… ឋិតភាវោតិ យេសុ វិជ្ជមានេសុ ផលប្បវត្តិ តេសំ សមោធានេ, យថា បវត្តមានេសុ តេសុ ផលប្បវត្តិ, តថា បវត្តិមាហ. ន យេសំ កេសញ្ចិ អនេកេសំ សមោធានមត្តំ សាមគ្គី. ន ហិ សទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពសមោធានំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស, កដ្ឋកបាលបាសាណសមោធានំ វា សោតវិញ្ញាណស្ស ហេតូតិ. តន្តិ តំ ទស្សនំ. អសា…បេ… សិទ្ធោតិ នាយមត្ថោ សាធេតព្ពោ វិសុំ អហេតូនំ ចក្ខាទីនំ សហិតានំ ហេតុភាវស្ស បច្ចក្ខសិទ្ធត្តាតិ អត្ថោ. ន ហិ បច្ចក្ខសិទ្ធេ យុត្តិមគ្គនំ យុត្តន្តិ.

មនុស្សត្តាទីនំ ខណាវយវានំ សាមគ្គី ខណសាមគ្គី, តំ វិនា សោ នវមចក្កសម្បត្តិសង្ខាតោ ខណោ នត្ថិ. សា ឯវ ហិ ខណសាមគ្គី សោ ខណោតិ អត្ថោ. ខណ…បេ… ទីបេតិ អត្តនោ ទុល្លភតាយាតិ អត្ថោ. ខណត្ថោ វា សមយសទ្ទោ ខណសង្ខាតោ សមយោតិ វុត្តោ. សោ យស្មិំ ទុល្លភេ ខណេ សតីតិ ឥមស្សត្ថស្ស វិភាវនវសេន តទាយត្តាយ កុសលុប្បត្តិយា ទុល្លភភាវំ ទីបេតិ. ឯតេនុបាយេន សមវាយ…បេ… វុត្តិំ ទីបេតីតិ ឯត្ថ ឥតោ បរេសុ ច យោជនា តស្ស តស្ស តំតំទីបនេ កាតព្ពា.

តស្ស បុរិសស្សាតិ ‘‘សេយ្យថាបិ ភិក្ខវេ ចត្តារោ ទឡ្ហធម្មា ធនុគ្គហា សិក្ខិតា កតហត្ថា កតុបាសនា ចតុទ្ទិសា ឋិតា អស្សុ, អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ‘អហំ ឥមេសំ…បេ… កតុបាសនានំ កណ្ឌេ ខិត្តេ ខិត្តេ អប្បតិដ្ឋិតេ បថវិយំ គហេត្វា អាហរិស្សាមី’’’តិ (សំ. និ. ២.២២៨) ឯវំ វុត្តជវនបុរិសស្ស. តាវ បរិត្តកោតិ គមនស្សាទានំ ទេវបុត្តានំ ហេដ្ឋុបរិយាយេន បដិមុខំ ធាវន្តានំ សិរសិ បាទេ ច ពទ្ធខុរធារាសន្និបាតតោ ច បរិត្តតរោ កាលោ. កាលសង្ខាតោ សមយោ ចិត្តបរិច្ឆិន្នោ វុច្ចមានោ តេនេវ បរិច្ឆេទកចិត្តេន ‘‘ឯវំ បរិត្តោ អហ’’ន្តិ អត្តនោ បរិត្តតំ ទីបេតិ. យថា ចាហំ, ឯវំ សព្ពោ កុសលចិត្តប្បវត្តិកាលោតិ តស្ស បរិត្តតំ ទីបេតិ. សទ្ទស្ស ទីបនា វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពា.

បកតិវាទីនំ មហតោ វិយ អណុវាទីនំ ទ្វិអណុកស្ស វិយ ច ឯកស្សេវ. ហេតុ…បេ… វុត្តិតំ ទីបេតីតិ បច្ចយាយត្តវុត្តិទីបនតោ តប្បរភាវា ហេតុសង្ខាតស្ស បរាយត្តវុត្តិទីបនតា វុត្តា. សតិ បន បច្ចយាយត្តភាវេ បច្ចយសាមគ្គីអាយត្តតា សមវាយសង្ខាតេន ទីបិយតីតិ អតប្បរភាវតោ តស្ស តំទីបនតា ន វុត្តា. អនេន សមយេន កត្តុភូតេន, អនេន សមយេន វា ករណភូតេន ភគវតា បដិសេធិតោតិ អត្ថោ. ឯស នយោ បុរិមាសុ ទីបនាសុ.

អធិករណវសេនាតិ អាធារវសេន. ឯត្ថាតិ កាលសមូហសង្ខាតេ សមយេ គហិតេតិ អត្ថោ. កាលោបិ ហិ ចិត្តបរិច្ឆិន្នោ សភាវតោ អវិជ្ជមានោបិ អាធារភាវេនេវ សញ្ញាតោ ‘‘អធិករណ’’ន្តិ វុត្តោ តំខណប្បវត្តានំ តតោ បុព្ពេ បរតោ ច អភាវា. ភាវោតិ កិរិយា. កិរិយាយ កិរិយន្តរលក្ខណំ ភាវេនភាវលក្ខណំ. យថា គាវីសុ ទុយ្ហមានាសុ គតោ, ទុទ្ធាសុ អាគតោតិ ទោហនកិរិយា គមនកិរិយាយ លក្ខណំ ហោតិ, ឯវមិហាបិ ‘‘យស្មិំ សមយេ តស្មិំ សមយេ’’តិ ច វុត្តេ សតីតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយមានោ ឯវ ហោតិ អញ្ញកិរិយាសម្ពន្ធាភាវេន បទត្ថស្ស សត្តាវិរហាភាវតោតិ សមយស្ស សត្តាកិរិយាយ ចិត្តុប្បាទកិរិយា ផស្សាទិភវនកិរិយា ច លក្ខីយតីតិ ឧភយត្ថ សមយសទ្ទេ ភុម្មនិទ្ទេសោ កតោ លក្ខណភូតភាវយុត្តោតិ.

ឧទ្ទានតោតិ ឧទ្ទេសតោ សង្ខេបតោ. កិលេសកាមោ វត្ថុកាមភាវំ ភជន្តោ កាមនីយវសេន ភជតិ, ន កាមនវសេនាតិ កាមនវសេន កិលេសកាមោ ឯវ ហោតិ, ន វត្ថុកាមោ. ទុវិធោបេសោតិ វចនេន ទុវិធស្សបិ សហិតស្ស អវចរណប្បទេសំ សង្គណ្ហាតិ. តេន វត្ថុកាមស្សេវ បវត្តិទេសោ រូបារូបធាតុទ្វយំ អបនីតំ ហោតិ. ននុ ច ទុវិធោបិ សហិតោ រូបារូបធាតូសុ បវត្តតិ រូបារូបាវចរធម្មានំ វត្ថុកាមត្តា តទារម្មណានំ រូបារូបរាគានញ្ច កិលេសកាមភាវសិទ្ធិតោតិ? តំ ន, ពហលកិលេសស្ស កាមរាគស្ស កិលេសកាមភាវេន ឥធ សង្គហិតត្តា. ឯវញ្ច កត្វា រូបារូបធាតូសុ បវត្តមានេសុ កាមាវចរធម្មេសុ និកន្តិ ឥធ ន សង្គហិតា សុខុមត្តា. ‘‘ឧទ្ទានតោ ទ្វេ កាមា’’តិ សព្ពកាមេ ឧទ្ទិសិត្វាបិ ហិ ‘‘ទុវិធោបេសោ’’តិ ឯត្ថ តទេកទេសភូតា អញ្ញមញ្ញសហិតតាបរិច្ឆិន្នា កាមរាគតព្ពត្ថុកធម្មាវ សង្គហិតាតិ, និរវសេសោ វា កិលេសកាមោ កាមរាគោ កាមតណ្ហារូបតណ្ហាអរូបតណ្ហានិរោធតណ្ហាភេទោ ឥធ បវត្តតីតិ អនវសេសប្បវត្តិតំ សន្ធាយ ‘‘ទុវិធោបេសោ’’តិ វុត្តំ, វត្ថុកាមោបិ ច អប្បកោ ឥធាបិ ន វត្តតិ រូបារូបាវចរវិបាកមត្តោ, តថាបិ បរិបុណ្ណវត្ថុកាមត្តា កាមាវចរធម្មាវ ឥធ គហិតា. ឯវញ្ច កត្វា សសត្ថាវចរោបមា យុត្តា ហោតិ. ‘‘រូបូបបត្តិយា មគ្គំ ភាវេតី’’តិ (ធ. ស. ១៦៣; វិភ. ៦២៥) ឯត្ថ រូបភវោ ឧត្តរបទលោបំ កត្វា ‘‘រូប’’ន្តិ វុត្តោ, ឯវមិធាបិ ឧត្តរបទលោបោ ទដ្ឋព្ពោ. អញ្ញថា ហិ ចិត្តំ កាមាវចរាវចរន្តិ វុច្ចេយ្យាតិ. អារម្មណករណវសេនាតិអាទិកេ ‘‘កាមោ’’តិ សព្ពំ តណ្ហមាហ, តស្មា ‘‘កាមញ្ចេសា’’តិអាទិ វុត្តំ, ‘‘កាមេ អវចារេតីតិ កាមាវចារ’’ន្តិ វត្តព្ពេ ចា-សទ្ទស្ស រស្សត្តំ កតំ.

រុឡ្ហិសទ្ទេនាតិ ញាណសម្បយុត្តេសុ រុឡ្ហេន សទ្ទេន, ញាណសម្បយុត្តេសុ វា បវត្តិត្វា អនវជ្ជសុខវិបាកតាយ តំសទិសេសុ ញាណវិប្បយុត្តេសុ រុឡ្ហេន សទ្ទេន. អថ វា កិញ្ចិ និមិត្តំ គហេត្វា សតិបិ អញ្ញស្មិំ តំនិមិត្តយុត្តេ កិស្មិញ្ចិទេវ វិសយេ សម្មុតិយា ចិរកាលតាវសេន និមិត្តវិរហេបិ បវត្តិ រុឡ្ហិ នាម យថា ‘‘មហិយំ សេតីតិ មហិំសោ, គច្ឆន្តីតិ គាវោ’’តិ, ឯវំ កុសលសទ្ទស្សបិ រុឡ្ហិភាវោ វេទិតព្ពោ. បញ្ញានិទ្ទេសេ ‘‘កោសល្ល’’ន្តិ អភិធម្មេ (ធ. ស. ១៦) វុត្តំ, តស្ស ច ភាវា កុសលសទ្ទប្បវត្តីតិ កោសល្លយោគា កុសលន្តិ អយំ អភិធម្មបរិយាយោ ហោតិ. កុសលន្តិ កុសលភាវំ អាហ.

វិបាកាទីនំ អវជ្ជបដិបក្ខតា នត្ថីតិ កុសលមេវ អនវជ្ជលក្ខណំ វុត្តំ. អនវជ្ជលក្ខណមេវាតិ សុខវិបាកសភាវស្ស លក្ខណភាវនិវារណត្ថំ អវធារណំ កតំ, តំនិវារណញ្ច តស្ស បច្ចុបដ្ឋានតំ វត្ថុកាមតាយ កតំ. សម្បត្តិអត្ថេន រសេន វោទានភាវរសំ. ផលដ្ឋេន បច្ចុបដ្ឋានេន ឥដ្ឋវិបាកបច្ចុបដ្ឋានំ. សភាវោ កក្ខឡាទិផុសនាទិកោ អសាធារណោ. សាមញ្ញំ សាធារណោ អនិច្ចាទិសភាវោ. ឥធ ច កុសលលក្ខណំ សព្ពកុសលសាធារណសភាវត្តា សាមញ្ញំ ទដ្ឋព្ពំ, អកុសលាទីហិ អសាធារណតាយ សភាវោ វា. ឧបដ្ឋានាការោតិ គហេតព្ពភាវេន ញាណស្ស ឧបដ្ឋហនាការោ. ផលំ បន អត្តនោ ការណំ បដិច្ច តប្បដិពិម្ពភាវេន, បដិមុខំ វា ឧបដ្ឋាតីតិ បច្ចុបដ្ឋានំ.

វិជានាតីតិ សញ្ញាបញ្ញាកិច្ចវិសិដ្ឋំ វិសយគ្គហណំ អាហ. សព្ពចិត្តសាធារណត្តា យត្ថ យត្ថ យថា យថា អត្ថោ លព្ភតិ, តត្ថ តត្ថ តថា តថា គហេតព្ពោតិ. យំ អាសេវនបច្ចយភាវេន ចិនោតិ, យញ្ច កម្មុនា អភិសង្ខតត្តា ចិតំ, តំ តថា ‘‘ចិត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. យំ បន តថា ន ហោតិ, តំ បរិត្តកិរិយទ្វយំ អន្តិមជវនញ្ច លព្ភមានចិន្តនវិចិត្តតាទិវសេន ‘‘ចិត្ត’’ន្តិ វេទិតព្ពំ. ហសិតុប្បាទោ បន អញ្ញជវនគតិកោវ. ចិត្តានំ បនាតិ វិចិត្រានន្តិ អត្ថោ. តទន្តោគធត្តា ហិ សមុទាយវោហារេន អវយវោបិ ‘‘ចិត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ យថា បព្ពតនទីសមុទ្ទាទិឯកទេសេសុ ទិដ្ឋេសុ បព្ពតាទយោ ទិដ្ឋាតិ វុច្ចន្តីតិ. ចរណំ នាម គហេត្វា ចរិតព្ពចិត្តបដោ. រូបានីតិ ពិម្ពានិ.

អជ្ឈត្តិកន្តិ ឥន្ទ្រិយពទ្ធំ វទតិ. ចិត្តកតមេវាតិ ចិត្តស្ស មូលការណតំ សន្ធាយ វុត្តំ. កម្មស្ស ហេតំ ចិត្តំ ការណន្តិ. តំ បន អត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘កាយកម្មាទិភេទ’’ន្តិអាទិមាហ. លិង្គនានត្តន្តិ សណ្ឋាននានត្តំ, ភិន្នសណ្ឋានង្គបច្ចង្គវតោ សរីរស្ស វា នានត្តំ. វោហារវសេន ឥត្ថិបុរិសាទិភាវេន វោហរិតព្ពេសុ បត្ថនាវិសេសា ឧប្បជ្ជន្តិ, តតោ កម្មវិសេសា. ឯវមិទំ កម្មនានត្តំ វោហារនានត្តតោ ហោតិ. អបា…បេ… កាទិតាតិ ឯវមាទីសុ អាទិ-សទ្ទេហិ គតិយា ឧបបត្តិយា អត្តភាវេ លោកធម្មេសុ ច នានាករណានិ សុត្តាគតានិ សង្គណ្ហាតិ.

កម្មនានត្តាទិវសេនាតិ ឯត្ថ កុសលាកុសលវសេន កម្មនានត្តំ វេទិតព្ពំ. វិសទិសសភាវតា ហិ នានត្តន្តិ. កុសលកម្មស្ស ទានាទិវសេន កាយសុចរិតាទិភាវេន ច បុថុត្តំ, អកុសលកម្មស្ស ច មច្ឆរិយាទីហិ កាយទុច្ចរិតាទីហិ ច បុថុត្តំ វេទិតព្ពំ. ពហុប្បការតា ហិ បុថុត្តន្តិ. អន្នទានាទិវសេន ទានាទីនំ បាណាតិបាតាវិរតិអាទិវសេន កាយសុចរិតាទីនំ អាវាសមច្ឆរិយាទិវសេន មច្ឆរិយាទីនំ បាណាតិបាតាទិវសេន កាយទុច្ចរិតាទីនញ្ច បភេទោ វេទិតព្ពោ. ឯកេកស្ស ហិ បការស្ស ភេទោ បភេទោតិ. នានត្តាទីនំ វវត្ថានំ តថា តថា វវត្ថិតតា និច្ឆិតតា. ឯតេនុបាយេន លិង្គនានត្តាទីនិ វេទិតព្ពានិ. កម្មនានត្តាទីហិ និព្ពត្តានិ ហិ តានីតិ.

បច្ចុប្បន្នស្ស លិង្គស្ស កម្មតោ បវត្តិំ តទនុក្កមេន បច្ចុប្បន្នកម្មស្ស និប្ផត្តិញ្ច ទស្សេត្វា តតោ អនាគតលិង្គនានត្តាទិនិប្ផត្តិទស្សនេន សំសារំ ឃដេន្តោ ‘‘កម្មនានាករណំ បដិច្ចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បុរិមេន កម្មវចនេន អវិជ្ជាសង្ខារា, លិង្គាទិវចនេន វិញ្ញាណាទីនិ ភវបរិយោសានានិ, គតិអាទិវចនេន ជាតិជរាមរណានិ គហិតានីតិ ទដ្ឋព្ពានិ. តត្ថ គតីតិ និរយាទយោ បញ្ច គតិយោ វុច្ចន្តិ, តាសំ នានាករណំ អបទាទិភាវោ. តា ហិ តថា ភិន្នាតិ. ឧបបត្តីតិ គោមហិំសាទិខត្តិយាទិចាតុមហារាជិកាទិឧបបត្តិយោ, តាសំ នានាករណំ ឧច្ចាទិតា. ខត្តិយោ ឯវ ហិ ឯកច្ចោ កុលភោគឥស្សរិយាទីហិ ឧច្ចោ ហោតិ, ឯកច្ចោ នីចោ. តេហិ ឯវ ហីនតាយ ហីនោ, បធានភាវំ នីតតាយ បណីតោ, អឌ្ឍតាយ សុគតោ, ទលិទ្ទតាយ ទុគ្គតោ. កុលវសេន វា ឧច្ចនីចតា, ឥស្សរិយវសេន ហីនបណីតតា, ភោគវសេន សុគតទុគ្គតតា យោជេតព្ពា. សុវណ្ណទុព្ពណ្ណតាតិ ឱទាតសាមាទិវណ្ណសុទ្ធិអសុទ្ធិវសេន វុត្តំ. សុជាតទុជ្ជាតតាតិ និគ្រោធបរិមណ្ឌលាទិអារោហបរិណាហេហិ លក្ខណេហិ វា អត្តភាវបរិបុណ្ណាបរិបុណ្ណជាតតាវសេន. សុសណ្ឋិតទុស្សណ្ឋិតតាតិ អង្គបច្ចង្គានំ សណ្ឋានវសេន.

អបរម្បិ វុត្តំ អជ្ឈត្តិកចិត្តស្ស យថាវុត្តស្ស ចិត្តកតភាវសាធកំ សុត្តំ ‘‘កម្មតោ’’តិអាទិ. កម្មញ្ហិ ចិត្តតោ និព្ពត្តន្តិ តតោ និប្ផជ្ជមានំ សព្ពម្បិ ចិត្តំ ចិត្តកតមេវាតិ សាធេតិ. កម្មនិព្ពត្តតោ លិង្គតោ បវត្តមានលិង្គសញ្ញា មូលការណតោ កម្មតោ អាសន្នការណតោ លិង្គតោ ច បវត្តា ហោតីតិ ‘‘កម្មតោ…បេ… បវត្តរេ’’តិ អាហ. អថ វា លិង្គញ្ច សញ្ញា ច លិង្គសញ្ញា, តា យថាសង្ខ្យំ កម្មតោ លិង្គតោ ច បវត្តរេតិ អត្ថោ. សញ្ញាតោ ភេទំ គច្ឆន្តីតិ តេ ឥត្ថិបុរិសាទិលិង្គសញ្ញាតោ ឥត្ថិបុរិសាទិវោហារភេទំ ធម្មា គច្ឆន្តិ, តថា តថា វោហរិតព្ពាតិ អត្ថោ. ឥមាយ គាថាយ អតីតបច្ចុប្បន្នទ្ធបដិច្ចសមុប្បាទវសេន ចិត្តកតំ ចិត្តំ ទស្សិតំ.

លោកោ ឯវ បជាតត្តា បជាតិ បុរិមបាទស្ស វិវរណំ បច្ឆិមបាទោ ទដ្ឋព្ពោ. យថា រថស្ស អាណិ និពន្ធនា, ឯវំ សត្តលោករថស្ស កម្មំ និពន្ធនន្តិ ឧបមាសំសន្ទនំ វេទិតព្ពំ. ឥមាយ ច គាថាយ អទ្ធទ្វយវសេន ចិត្តស្ស កម្មវិញ្ញាណកតតា ទស្សិតា. កិត្តិន្តិ បរម្មុខា កិត្តនំ បត្ថដយសតំ. បសំសន្តិ សម្មុខា បសំសនំ ថុតិំ. កម្មនានាករណន្តិ កម្មតោ និព្ពត្តនានាករណំ កម្មជេហិ អនុមិយមានំ កម្មស្សេវ វា នានាករណំ.

កម្មស្សកាតិ កម្មសយា. កម្មស្ស ទាយំ តេន ទាតព្ពំ អាទិយន្តីតិ កម្មទាយាទា. អណ្ឌជាទីនញ្ច យោនីនំ កម្មតោ និព្ពត្តត្តា កម្មមេវ យោនិ អត្តភាវបដិលាភនិមិត្តំ ឯតេសន្តិ កម្មយោនី. ពន្ធនដ្ឋេន កម្មំ ពន្ធុ ឯតេសន្តិ កម្មពន្ធូ.

ចិត្តស្សាតិ កម្មវិញ្ញាណស្ស. តស្ស បន អលទ្ធោកាសតា អញ្ញេន កម្មេន បដិពាហិតត្តា តទវិបច្ចនោកាសេ បុគ្គលស្ស និព្ពត្តត្តា ច វេទិតព្ពា. វិជ្ជមានម្បិ អបរាបរិយវេទនីយកម្មវិញ្ញាណំ កាលគតិបយោគាទិសហការីបច្ចយវិកលតាយ អវសេសបច្ចយវេកល្លំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯកច្ចចិត្តន្តិ ចិត្តេន កត្តព្ពចិត្រេន ឯកច្ចភូតំ តេន កត្តព្ពចិត្រមាហ.

អនុភវិត្វា ភវិត្វា ច អបគតំ ភូតាបគតំ. អនុភូតភូតតា ហិ ភូតតាសាមញ្ញេន ភូតសទ្ទេន វុត្តា. សាមញ្ញមេវ ហិ ឧបសគ្គេន វិសេសីយតីតិ. អនុភូតសទ្ទោ ច កម្មវចនិច្ឆាភាវតោ អនុភវកវាចកោ ទដ្ឋព្ពោ. វិកប្បគាហវសេន រាគាទីហិ តព្ពិបក្ខេហិ ច អកុសលំ កុសលញ្ច អារម្មណរសំ អនុភវតិ, ន វិបាកោ កម្មវេគក្ខិត្តត្តា, នាបិ កិរិយា អហេតុកានំ អតិទុព្ពលតាយ សហេតុកានញ្ច ខីណកិលេសស្ស ឆឡង្គុបេក្ខាវតោ ឧប្បជ្ជមានានំ អតិសន្តវុត្តិត្តា. ឯត្ថ ច បុរិមនយេ កុសលាកុសលមេវ វត្តុំ អធិប្បាយវសេន ‘‘ភូតាបគត’’ន្តិ វុត្តំ. យំ ‘‘ឧប្បន្នានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ ឧប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឋិតិយា’’តិ (សំ. និ. ៥.៦៥១-៦៦២; វិភ. ៣៩០-៣៩១) ឯត្ថ ឧប្បន្នន្តិ គហេត្វា តំសទិសានំ បហានំ, វុទ្ធិ ច វុត្តា, បច្ឆិមនយេ បន ច-សទ្ទេន កុសលាកុសលញ្ច អាកឌ្ឍិត្វា សព្ពំ សង្ខតំ វុត្តំ ភូតាបគតភាវាភិធានាធិប្បាយេន.

វិបច្ចិតុំ ឱកាសករណវសេន ឧប្បតិតំ អតីតកម្មញ្ច តតោ ឧប្បជ្ជិតុំ អារទ្ធោ អនាគតោ វិបាកោ ច ‘‘ឱកាសកតុប្បន្ន’’ន្តិ វុត្តោ. យំ ឧប្បន្នសទ្ទេន វិនាបិ វិញ្ញាយមានំ ឧប្បន្នំ, តំ សន្ធាយ ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, សញ្ចេតនិកាន’’ន្តិអាទិ (អ. និ. ១០.២១៧, ២១៩) វុត្តំ. តាសុ តាសុ ភូមីសូតិ មនុស្សទេវាទិអត្តភាវសង្ខាតេសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ. តស្មិំ តស្មិំ សន្តានេ អនុប្បត្តិអនាបាទិតតាយ អសមូហតំ. ឯត្ថ ច លទ្ធភូមិកំ ‘‘ភូមិលទ្ធ’’ន្តិ វុត្តំ អគ្គិអាហិតោ វិយ. ឱកាសកតុប្បន្នសទ្ទេបិ ច ឱកាសោ កតោ ឯតេនាតិ, ឱកាសោ កតោ ឯតស្សាតិ ច ទុវិធត្ថេបិ ឯវមេវ កតសទ្ទស្ស បរនិបាតោ វេទិតព្ពោ.

សព្ពទា អវត្តមានម្បិ គមិយចិត្តំ បដិបក្ខបច្ចវេក្ខណាយ អវិក្ខម្ភិតត្តា ‘‘ឧប្បន្ន’’ន្តិ វុត្តំ. អន្តរធាបេតីតិ វិក្ខម្ភិកា អានាបានស្សតិ វិក្ខម្ភេតិ. អន្តរាយេវាតិ ភូមិលទ្ធេ សភូមិយំ អព្ពោច្ឆិន្នេ វិច្ឆិន្ទិត្វាតិ អត្ថោ. អនតីតំ អននាគតញ្ច ខណត្តយេកទេសគតម្បិ ឧប្បជ្ជមានំ ‘‘ខណត្តយគត’’ន្តិ វុត្តំ. ទេសនាយ បធានេន គហិតោ អត្ថោ ‘‘សីស’’ន្តិ វុច្ចតិ. លោកិយធម្មញ្ហិ ទេសេតព្ពំ បត្វា ទេសនាយ ចិត្តំ បុព្ពង្គមំ ហោតិ, ធម្មសភាវំ វា សន្ធាយេតំ វុត្តំ. អកុសលាតិ សព្ពេបិ អកុសលា ធម្មា វុត្តា. ចេតនាតិ កេចិ. អកុសលភាគិយាតិ រាគាទយោ ឯកន្តអកុសលា. អកុសលបក្ខិកាតិ ផស្សាទយោបិ តប្បក្ខិកា. មនោ តេសំ ធម្មានំ បឋមំ ឧប្បជ្ជតីតិ សហជាតោបិ មនោ សម្បយុត្តេ សង្គណ្ហិត្វា អធិបតិភាវេន បវត្តមានោ បឋមំ ឧប្បន្នោ វិយ ហោតីតិ ឯវំ វុត្តោ. សម្បយុត្តាបិ តទនុវត្តនតាយ អន្វទេវ អកុសលា ធម្មាតិ វុត្តា, អនន្តរបច្ចយមនំ វា សន្ធាយ មនោបុព្ពង្គមតា វុត្តា. ចិត្តេន នីយតីតិ អភិសង្ខារវិញ្ញាណំ សន្ធាយាហ, តណ្ហាសម្បយុត្តំ វា. បភស្សរន្តិ សភាវបណ្ឌរតំ សន្ធាយាហ. អរក្ខិតេតិ សតិយា អនុនយបដិឃាទីហិ អរក្ខិតេ, រាគាទីហិ ព្យាបន្នេ, តេហិ ឯវ អវស្សុតេ. ចិត្តស្ស បុព្ពង្គមភាវសាធនេ អញ្ញមញ្ញំ ពលទានវសេន សុត្តានុរក្ខណំ, ឥធ វា ឧបសំហតានំ អាភិធម្មិកេហិ វិញ្ញាតានំ ចិរកាលប្បវត្តិវសេន វេទិតព្ពំ.

កតរបញ្ញំ ត្វន្តិអាទិ ន បាឡិអារុឡ្ហំ, ឯវំ ភគវា បុច្ឆតីតិ អដ្ឋកថាយមេវ វុត្តំ. បញ្ញា បន កិមត្ថិយាតិ ឥទម្បិ ឯកំ សុត្តំ. ‘‘អភិញ្ញត្ថា បរិញ្ញត្ថា បហានត្ថា’’តិ តស្ស វិស្សជ្ជនំ.

សាតន្តិ សភាវវសេន វុត្តំ, មធុរន្តិ មធុរំ វិយាតិ ឧបមាវសេន. បោនោព្ភវិកាតិ បុនព្ភវករណសីលា. តត្រតត្រាភិនន្ទនតោ នន្ទី, នន្ទិភូតោ រាគោ នន្ទិរាគោ, នន្ទិរាគភាវេន សហគតាតិ នន្ទិរាគសហគតាតិ ន ឯត្ថ សម្បយោគវសេន សហគតភាវោ អត្ថីតិ សហគតសទ្ទោ តណ្ហាយ នន្ទិរាគភាវំ ជោតេតិ. នន្ទិរាគភូតាតិ ចស្ស អត្ថោ. និស្សយេតិ បាទកេ. រូបារូបារម្មណានន្តិ បថវីកសិណាទិអាកាសាទិអារម្មណានំ. សំសដ្ឋេតិ ខីរោទកំ វិយ សមោទិតេ ឯកីភាវមិវ គតេ. សហជាតេតិ សម្បយុត្តសហជាតេ, ន សហជាតមត្តេ. ឥធាបីតិ ‘‘ឥមស្មិម្បិ បទេ អយមេវ អត្ថោ អធិប្បេតោ’’តិ ឥមិស្សា អដ្ឋកថាយ យថាទស្សិតសំសដ្ឋសទ្ទោ សហជាតេ អធិប្បេតោតិ. អរូបំ រូបេនាតិ បដិសន្ធិក្ខណេ វត្ថុនា. ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសោតិ អនវសេសសង្គហេន កតោ អតិសយនិទ្ទេសោ.

អនាភដ្ឋតាយេវាតិ ‘‘ទិដ្ឋំ សុត’’ន្តិអាទីសុ ទិដ្ឋតាទយោ វិយ អភាសិតព្ពតា អនាភដ្ឋតា. សព្ពាការេន សទិសស្ស ទុតិយចិត្តស្ស សសង្ខារិកតាវចនេន ឥមស្ស អសង្ខារិកតា វិញ្ញាយតិ, តស្មា អភាសិតព្ពតាយ ន គហិតោតិ អត្ថោ យុជ្ជតិ. អធិប្បាយោ បន បាឡិយំ អភាសិតត្តា ឯវ តត្ថ ទេសេតព្ពភាវេន ន គហិតោ ន សង្គហិតោ ន តស្សត្ថស្ស អភាវាតិ. អថ វា បាឡិយំ អនាភដ្ឋតាយ ឯវ អដ្ឋកថាយំ ន គហិតោ ន តស្សត្ថោ វុត្តោ. និយមេត្វាវាតិ បរតោ ឯវំវិធស្សេវ សសង្ខារិកភាវវចនតោ ឥធ តទវចនេនេវ អសង្ខារិកភាវំ និយមេត្វា.

មនោវិញ្ញាណន្តិ ឯត្ថ ទ្វារំ វត្ថូតិ វុត្តំ, ទ្វារេន វា តំសហាយភូតំ ហទយវត្ថុ វុត្តំ. សរសភាវេនាតិ សកិច្ចភាវេន. អវិជ្ជា ហិ សង្ខារានំ បច្ចយភាវកិច្ចា, អញ្ញាសាធារណោ វា រសិតព្ពោ វិញ្ញាតព្ពោ ភាវោ សរសភាវោ, អវិជ្ជាសភាវោ សង្ខារសភាវោតិ ឯវមាទិកោ. ‘‘សរសសភាវេនា’’តិបិ បាឋោ, សោយេវ អត្ថោ. អវិជ្ជាបច្ចយាតិ វា សរសេន, សង្ខារាតិ សភាវេន.

ឯកសមុដ្ឋានាទិតា រូបធម្មេសុ ឯវ យោជេតព្ពា តេសុ តព្ពោហារពាហុល្លតោ. អតីតាទិភាវោ រូបារូបធម្មេសុ, ចិត្តចេតសិកនិព្ពានានម្បិ វា យថាសភាវំ ឯកទ្វិនកុតោចិសមុដ្ឋានតា យោជេតព្ពា. អនាបាថគតាតិ ចក្ខាទីនំ អគោចរគតា សុខុមរជាទិរូបំ វិយ វត្ថុបរិត្តតាយ តត្តាយោគុឡេ បតិតោទកពិន្ទុរូបំ វិយ ខណបរិត្តតាយ អតិទូរតាយ អច្ចាសន្នាទិតាយ អតីតានាគតតាយ ច. វិសយោ អនញ្ញត្ថភាវេន, គោចរោ ច តត្ថ ចរណេន វុត្តោ, តព្ពិសយនិច្ឆយេន មនោ បដិសរណំ. អយមត្ថោ សិទ្ធោ ហោតិ អញ្ញថា តេសំ ធម្មារម្មណភាវេន ‘‘នេសំ គោចរវិសយំ បច្ចនុភោតី’’តិ វចនស្ស អនុបបត្តិតោ. ទិព្ពចក្ខុទិព្ពសោតឥទ្ធិវិធញាណេហិ យថាវុត្តនយេន អនាបាថគតានិ រូបាទីនិ អាលម្ពិយមានានិ ន ធម្មារម្មណន្តិ កត្ថចិ វុច្ចមានានិ ទិដ្ឋានិ, ឥតរថា ច ទិដ្ឋានិ ‘‘ទិព្ពេន ចក្ខុនា រូបំ បស្សតី’’តិអាទីសូតិ.

អាបាថមាគច្ឆតិ មនសា បញ្ចវិញ្ញាណេហិ ច គហេតព្ពភាវូបគមនេន. ឃដ្ដេត្វាតិ បដិមុខភាវាបាថំ គន្ត្វា. សរភាណកស្ស ឱសារកស្ស. បកតិយា ទិដ្ឋាទិវសេន អាបាថគមនញ្ច ភោជនបរិណាមឧតុភោជនវិសេសឧស្សាហាទីហិ កល្យំ, រោគិនោ វាតាទីហិ ច ឧបទ្ទុតំ វា កាយំ អនុវត្តន្តស្ស ជាគរស្ស ភវង្គស្ស ចលនបច្ចយានំ កាយិកសុខទុក្ខឧតុភោជនាទិឧបនិស្សយានំ ចិត្តបណិទហនសទិសាសទិសសម្ពន្ធទស្សនាទិបច្ចយានំ, សុត្តស្ស ច សុបិនទស្សនេ ធាតុក្ខោភាទិបច្ចយានំ វសេន វេទិតព្ពំ. អទិដ្ឋស្ស អសុតស្ស អនាគតពុទ្ធរូបាទិនោ បសាទទាតុកាមតាវត្ថុស្ស តំសទិសតាសង្ខាតេន ទិដ្ឋសុតសម្ពន្ធេនេវ. ន កេវលំ តំសទិសតាវ ឧភយសម្ពន្ធោ, កិន្តុ តព្ពិបក្ខតា តទេកទេសតា តំសម្បយុត្តតាទិកោ ច វេទិតព្ពោ. កេនចិ វុត្តេ កិស្មិញ្ចិ សុតេ អវិចារេត្វា សទ្ទហនំ សទ្ធា, សយមេវ តំ វិចារេត្វា រោចនំ រុចិ, ‘‘ឯវំ វា ឯវំ វា ភវិស្សតី’’តិ អាការវិចារណំ អាការបរិវិតក្កោ, វិចារេន្តស្ស កត្ថចិ ទិដ្ឋិយា និជ្ឈានក្ខមនំ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិ.

គេរុកហរិតាលញ្ជនាទិធាតូសុ. សុភនិមិត្តំ សុភគ្គហណស្ស និមិត្តំ. តំ សុភនិមិត្តត្តា រញ្ជនីយត្តា ច លោភស្ស វត្ថុ. និយមិតស្ស ចិត្តស្ស វសេន និយមិតវសេន. ឯវមិតរេសុ ទ្វីសុ. អាភោគោ អាភុជិតំ. លូខបុគ្គលា ទោសពហុលា. អទោសពហុលា សិនិទ្ធបុគ្គលា. តទធិមុត្តតាតិ បីតិនិន្នចិត្តតា. ឥមេហិ…បេ… វេទិតព្ពោ បីតិយា សោមនស្សវិប្បយោគាសម្ភវតោតិ អធិប្បាយោ.

ជីវិតវុត្តិយា អាយតនភាវតោ ហត្ថារោហាទិសិប្បមេវ សិប្បាយតនំ. កសិវាណិជ្ជាទិកម្មមេវ កម្មាយតនំ. អាយុវេទាទិវិជ្ជា ឯវ វិជ្ជាដ្ឋានំ. អព្យាបជ្ជេតិ ទោមនស្សព្យាបាទរហិតេ រូបភវេ. ធម្មបទាតិ ធម្មកោដ្ឋាសា. បិលវន្តីតិ ឧបដ្ឋហន្តិ បទិស្សន្តិ. យោគាតិ ភាវនាភិយោគា សមាធិតោ. វត្ថុវិសទកិរិយាតិ អជ្ឈត្តិកពាហិរានំ វត្ថូនំ និម្មលភាវកិរិយា. សទ្ធាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ អញ្ញមញ្ញានតិវត្តនំ ឥន្ទ្រិយសមត្តបដិបាទនតា. គម្ភីរានំ ញាណេន ចរិតព្ពានំ, គម្ភីរញាណេន វា ចរិតព្ពានំ សុត្តន្តានំ បច្ចវេក្ខណា គម្ភីរញាណចរិយបច្ចវេក្ខណា.

វំសោតិ អនុក្កមោ. តន្តីតិ សន្តតិ. បវេណីតិ សម្ពន្ធោ. សព្ពមេតំ ចារិត្តកិរិយាបពន្ធស្ស វចនំ. ចារិត្តសីលត្តា សីលមយំ. ‘‘ទស្សាមី’’តិ វចីភេទេន វត្ថុស្ស បរិណតត្តា តតោ បដ្ឋាយ ទានំ អារទ្ធំ នាម ហោតិ, យតោ តស្ស អត្តនោ បរិណាមនាទីសុ អាបត្តិ ហោតិ. វិជ្ជមានវត្ថុស្មិំ ចិន្តនកាលតោ បដ្ឋាយ ទានំ អារទ្ធន្តិ តត្ថ ទានមយំ កុសលំ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ន ហិ ទានវត្ថុំ អវិជ្ជមានកម្បិ សង្ខរោន្តស្ស កុសលំ ន ហោតីតិ. តំ បន ទានមយស្ស បុព្ពភាគោតិ តទេវ ភជេយ្យ, វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ. កុលវំសាទិវសេនាតិ ឧទាហរណមត្តមេវេតំ. អត្តនា សមាទិន្នវត្តវសេន សប្បុរិសវត្តគាមជនបទវត្តាទិវសេន ច ចារិត្តសីលតា វេទិតព្ពា.

សវត្ថុកន្តិ ភេរិអាទិវត្ថុសហិតំ កត្វា. វិជ្ជមានកវត្ថុន្តិ ភេរិអាទិវត្ថុំ. ធម្មស្សវនឃោសនាទីសុ ច សវត្ថុកំ កត្វា សទ្ទស្ស ទានំ សទ្ទវត្ថូនំ ឋានករណានំ សសទ្ទប្បវត្តិករណមេវាតិ តស្ស ចិន្តនំ វិជ្ជមានវត្ថុបរិច្ចាគោ វេទិតព្ពោ. ភាជេត្វា ទស្សេសិ ធម្មរាជា ឥធ ច រូបារម្មណាទិភាវំ, អញ្ញត្ថ ច ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, បុញ្ញកិរិយវត្ថូនី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣០៥) ទានមយាទិភាវំ, អបរត្ថ ច ‘‘កតមេ ធម្មា កុសលា? តីណិ…បេ… តំសមុដ្ឋានំ កាយកម្ម’’ន្តិអាទិនា កាយកម្មាទិភាវញ្ច វទន្តោ. អបរិយាបន្នា ចាតិ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានត្តា អញ្ញាយតនត្តា ច អសង្គហិតា.

បរិភោគរសោ បរិភោគបច្ចយំ បីតិសោមនស្សំ. អយំ បន រសសមានតាវសេន គហណំ ឧបាទាយ រសារម្មណន្តិ វុត្តោ, ន សភាវតោ. សភាវេន បន គហណំ ឧបាទាយ បីតិសោមនស្សំ ធម្មារម្មណមេវ ហោតីតិ ‘‘សុខា វេទនា ធម្មារម្មណ’’ន្តិ វុត្តំ. អារម្មណមេវ និពទ្ធន្តិ រូបារម្មណំ…បេ… ធម្មារម្មណន្តិ ឯវំ និយមេត្វា វុត្តំ. កម្មស្ស អនិពទ្ធត្តាតិ កម្មស្ស អនិយតត្តា. យថា ហិ រូបាទីសុ ឯការម្មណំ ចិត្តំ អនញ្ញារម្មណំ ហោតិ, ន ឯវំ កាយទ្វារាទីសុ ឯកទ្វារិកកម្មំ អញ្ញស្មិំ ទ្វារេ នុប្បជ្ជតិ, តស្មា កម្មស្ស ទ្វារនិយមរហិតត្តា ទ្វារម្បិ កម្មនិយមរហិតន្តិ ឥធ អារម្មណំ វិយ និយមេត្វា ន វុត្តំ. វិនា អារម្មណេន អនុប្បជ្ជនតោតិ ឯតស្សបិ ចត្ថោ ‘‘យថា កាយកម្មាទីសុ ឯកំ កម្មំ តេន ទ្វារេន វិនា អញ្ញស្មិំ ទ្វារេ ចរតិ, ន ឯវំ រូបាទីសុ ឯការម្មណំ ចិត្តំ តេនារម្មណេន វិនា អារម្មណន្តរេ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វេទិតព្ពោ. ន ហិ យថា វចីទ្វារេ ឧប្បជ្ជមានម្បិ ‘‘កាយកម្ម’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ សទ្ទារម្មណេ ឧប្បជ្ជមានំ ‘‘រូបារម្មណ’’ន្តិ វុច្ចតិ.

កាមាវចរកុសលំ

កាយកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា

ឥមស្ស បនត្ថស្សាតិ កម្មទ្វារានំ អញ្ញមញ្ញស្មិំ អនិយតតាយ ‘‘ទ្វារេ ចរន្តិ កម្មានី’’តិអាទិនា បកាសនត្ថំ. បញ្ច វិញ្ញាណានីតិ ឯត្ថ ឆដ្ឋស្ស វិញ្ញាណស្ស តស្ស ច ទ្វារស្ស អនុទ្ទេសោ ទ្វារទ្វារវន្តានំ សហាភាវា. និយតរូបរូបវសេន ចតុសមុដ្ឋានិកកាយា វុត្តាតិ សទ្ទស្ស វិការរូបាទីនញ្ច អសង្គហោ.

បឋមជវនសមុដ្ឋិតា វាយោធាតុ យទិបិ តស្មិំ ខណេ រូបានំ ទេសន្តរុប្បត្តិហេតុភាវេន ចាលេតុំ ន សក្កោតិ, តថាបិ វិញ្ញត្តិវិការសហិតាវ សា វេទិតព្ពា. ទសសុ ហិ ទិសាសុ យំ ទិសំ គន្តុកាមោ អង្គបច្ចង្គានិ វា ខិបិតុកាមោ, តំទិសាភិមុខានេវ រូបានិ សា សន្ថម្ភេតិ សន្ធារេតិ ចាតិ តទភិមុខភាវវិការវតី ហោតិ, អធិប្បាយសហភាវី ច វិការោ វិញ្ញត្តីតិ. ឯវញ្ច កត្វា អាវជ្ជនស្សបិ វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកភាវោ យថាធិប្បាយវិការរូបុប្បាទនេន ឧបបន្នោ ហោតិ, យតោ ពាត្តិំស ចិត្តានិ រូបិរិយាបថវិញ្ញត្តិជនកានិ វុត្តានីតិ. យោជនំ គតោ, ទសយោជនំ គតោតិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជាបេតិ អនេកសហស្សវារំ ឧប្បន្នា.

វាយោធាតុយា…បេ… បច្ចយោ ភវិតុន្តិ ថម្ភនចលនេសុ វាយោធាតុយា បច្ចយោ ភវិតុំ សមត្ថោ ចិត្តសមុដ្ឋានមហាភូតានំ ឯកោ អាការវិសេសោ អត្ថិ, អយំ វិញ្ញត្តិ នាម. តេសញ្ហិ តទាការត្តា វាយោធាតុ ថម្ភេតិ ចាលេតិ ចាតិ. ន ចិត្តសមុដ្ឋានាតិ ឯតេន បរមត្ថតោ អភាវំ ទស្សេតិ. ន ហិ រូបំ អប្បច្ចយំ អត្ថិ, ន ច និព្ពានវជ្ជោ អត្ថោ និច្ចោ អត្ថីតិ. វិញ្ញត្តិតាយាតិ វិញ្ញត្តិវិការតាយ. ចិត្តសមុដ្ឋានភាវោ វិយ មហាភូតវិការតាយ ឧបាទារូបភាវោ ច អធិប្បេតោតិ វេទិតព្ពោ.

កាយិកករណន្តិ កាយទ្វារប្បវត្តំ ចិត្តកិរិយំ, អធិប្បាយន្តិ អត្ថោ. ការេតិ មញ្ញេតិ ឯតេន វណ្ណគ្គហណានុសារេន គហិតាយ វិញ្ញត្តិយា យំ ករណំ វិញ្ញាតព្ពំ, តស្ស វិជាននេន វិញ្ញត្តិយា វិញ្ញាតត្តំ ទស្សេតិ. ន ហិ វិញ្ញត្តិរហិតេសុ រុក្ខចលនាទីសុ ‘‘ឥទមេស ការេតី’’តិ វិជាននំ ហោតីតិ. ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស ហិ រូបេ អភិនិបាតមត្តំ កិច្ចំ, ន អធិប្បាយសហភុនោ ចលនវិការស្ស គហណំ. ចិត្តស្ស បន លហុបរិវត្តិតាយ ចក្ខុវិញ្ញាណវីថិយា អនន្តរំ មនោវិញ្ញាណេន វិញ្ញាតម្បិ ចលនំ ចក្ខុនា ទិដ្ឋំ វិយ មញ្ញន្តិ អវិសេសវិទុនោ, តស្មា យថា នីលាភិនិបាតវសប្បវត្តាយ ចក្ខុវិញ្ញាណវីថិយា នីលន្តិ បវត្តាយ មនោវិញ្ញាណវីថិយា ច អន្តរំ ន វិញ្ញាយតិ, ឯវំ អវិញ្ញាយមានន្តរេន មនោទ្វារវិញ្ញាណេន គហិតេ តស្មិំ ចិត្តេន សហេវ អនុបរិវត្តេ កាយថម្ភនវិការចោបនសង្ខាតេ ‘‘ឥទមេស ការេតិ, អយមស្ស អធិប្បាយោ’’តិ វិជាននំ ហោតិ.

តាលបណ្ណាទិរូបានិ ទិស្វា តទនន្តរប្បវត្តាយ មនោទ្វារវីថិយា អវិញ្ញាយមានន្តរាយ តាលបណ្ណាទីនំ ឧទកាទិសហចារិប្បការតំ សញ្ញាណាការំ គហេត្វា ឧទកាទិគ្គហណំ វិយ. ឯត្ថ ឧទកំ ភវិស្សតីតិអាទិនា ច ឧទកាទិសម្ពន្ធនាការេន រូបគ្គហណានុសារវិញ្ញាណេន យំ ឧទកាទិ វិញ្ញាតព្ពំ, តស្ស វិជាននេន តទាការស្ស វិញ្ញាតតា វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា. ឯតស្ស បន កាយិកករណគ្គហណស្ស ឧទកាទិគ្គហណស្ស ច បុរិមសិទ្ធសម្ពន្ធគ្គហណំ ឧបនិស្សយោ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ បន នាលម្ពិតាបិ វិញ្ញត្តិ កាយិកករណគ្គហណស្ស ច បច្ចយោ បុរិមសិទ្ធសម្ពន្ធគ្គហណោបនិស្សយវសេន សាធិប្បាយវិការភូតវណ្ណគ្គហណានន្តរំ បវត្តមានស្ស អធិប្បាយគ្គហណស្ស អធិប្បាយសហភូវិការាភាវេ អភាវតោ, ឯវំ សតិ វណ្ណគ្គហណានន្តរេន ឧទកាទិគ្គហណេនេវ តាលបណ្ណាទិសញ្ញាណាការោ វិយ វណ្ណគ្គហណានន្តរេន អធិប្បាយគ្គហណេនេវ វិញ្ញត្តិ បាកដា ហោតីតិ ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច ឯស ការេតិ មញ្ញេ’’តិ អធិប្បាយវិជាននេនេវ វិញ្ញត្តិយា វិញ្ញាតតា វុត្តា.

អយំ នោ បហរិតុកាមោតិ អធិប្បាយវិជាននេន វិញ្ញត្តិយា បាកដភាវំ ទស្សេតិ. ន ហិ តទបាកដភាវេ អធិប្បាយវិជាននំ ហោតីតិ. សម្មុខី…បេ… យេវ នាម ហោតីតិ អសម្មុខីភូតតាយ អនាបាថគតានំ រូបាទីនំ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យាទិភាវោ វិយ សភាវភូតំ តំ ទ្វិធា វិញ្ញត្តិភាវំ សាធេតិ. បរំ ពោធេតុកាមតាយ វិនាបិ អភិក្កមនាទិប្បវត្តនេន សោ ចិត្តសហភូវិការោ អធិប្បាយំ វិញ្ញាបេតិ, សយញ្ច វិញ្ញាយតីតិ ទ្វិធាបិ វិញ្ញត្តិយេវាតិ វេទិតព្ពា.

តស្មិំ ទ្វារេ សិទ្ធាតិ តេន ទ្វារេន វិញ្ញាតព្ពភាវតោ តេនេវ ទ្វារេន នាមលាភតោ តស្មិំ ទ្វារេ បាកដភាវវសេន សិទ្ធា. កុសលំ វា អកុសលំ វាតិ ឋបេតព្ពំ. កស្មា? យស្មា បរវាទិនោ អវិបាកស្ស កម្មភាវោ ន សិទ្ធោ, ឥតរស្ស បន សិទ្ធោតិ វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកានំ ឯកាទសន្នំ កិរិយចិត្តានំ វសេន តិកំ បូរេត្វា ឋបេតព្ពំ.

ទ្វារេ ចរន្តិ កម្មានីតិ ឯត្ថ អយមធិប្បាយោ – យទិ ទ្វារា ទ្វារន្តរចារិនោ ហោន្តិ, ទ្វារសម្ភេទា កម្មសម្ភេទោបីតិ កាយកម្មំ កាយកម្មទ្វារន្តិ អញ្ញមញ្ញវវត្ថានំ ន សិយា, កម្មានម្បិ កម្មន្តរចរណេ ឯសេវ នយោ. យទិ បន ទ្វារានម្បិ ទ្វារភាវេន កម្មន្តរចរណំ កម្មានញ្ច ទ្វារន្តរចរណំ ន សិយា, សុដ្ឋុតរំ កម្មទ្វារវវត្ថានំ សិយា. ន បន កម្មានំ ទ្វារន្តរេ អចរណំ អត្ថិ, កិន្តុ ទ្វារេ អញ្ញស្មិញ្ច ចរន្តិ កម្មានិ អញ្ញានិបិ. យស្មា បន ទ្វារេ ទ្វារានិ ន ចរន្តិ, តស្មា អទ្វារចារីហិ ទ្វារេហិ ការណភូតេហិ កម្មានិ ទ្វារន្តរេ ចរន្តានិបិ វវត្ថិតានិ. ន កេវលំ កម្មានេវ, តេហិ បន ទ្វារានិបីតិ ឯវំ កម្មទ្វារានិ អញ្ញមញ្ញំ វវត្ថិតានិ ‘‘យេភុយ្យេនវុត្តិតាយ តព្ពហុលវុត្តិតាយ ចា’’តិ វុច្ចមានាយ វវត្ថានយុត្តិយា. តត្ថ ទ្វារាបេក្ខត្តា កម្មានំ កាយកម្មាទិភាវស្ស អទ្វារចារីហិ ទ្វារេហិ វវត្ថានំ ហោតិ, ន បន ទ្វារន្តរចារីហិ កម្មេហិ ទ្វារានំ អវវត្ថានំ កម្មានបេក្ខកាយទ្វារាទិភាវេហិ ទ្វារេហិ វវត្ថិតានំ កាយកម្មាទីនំ កាយកម្មទ្វារាទិវវត្ថានករត្តា. អថ វា ទ្វារន្តរេ ចរន្តានិបិ កាយាទីហិ ឧបលក្ខិតានេវ ចរន្តិ បាណាតិបាតាទីនំ ឯវំសភាវត្តា អាណត្តិហត្ថវិការាទីហិ វុច្ចមានស្សបិ កាយាទីហិ សាធេតព្ពសភាវាវពោធតោ, តស្មា ន កម្មន្តរស្ស អត្តនិ ចរន្តស្សបិ ទ្វារន្តរំ សនាមំ ទេតិ, នាបិ កម្មំ ទ្វារស្ស, តំតំទ្វារមេវ បន កម្មស្ស កម្មញ្ច ទ្វារន្តរេ ចរន្តម្បិ អត្តនោយេវ ទ្វារស្ស នាមំ ទេតីតិ សិទ្ធំ អញ្ញមញ្ញវវត្ថានំ. បុព្ពេ បន ទ្វារេសុ អនិពទ្ធតា កម្មានំ ទ្វារន្តរចរណមេវ សន្ធាយ វុត្តា, ន ឯតំ វវត្ថានន្តិ.

តត្ថាតិ តេសុ ទ្វារកម្មេសុ. កាយកម្មស្ស ឧប្បជ្ជនដ្ឋានន្តិ តំសហជាតា វិញ្ញត្តិយេវ វុច្ចតិ. កិញ្ចាបិ ហិ សា តស្ស កេនចិ បការេន បច្ចយោ ន ហោតិ, តថាបិ កម្មស្ស វិសេសិកា វិញ្ញត្តិ តំសហជាតា ហោតីតិ តស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានភាវេន វុត្តា យថាវុត្តនិយមេន អញ្ញវិសេសនស្ស កម្មស្ស វិសេសនន្តរេ ឧប្បត្តិអភាវា. កាយេន បន កតត្តាតិ កាយវិញ្ញត្តិំ ជនេត្វា តាយ ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទាទិនិប្ផាទនតោ អត្តនោ និប្ផត្តិវសេន ‘‘កាយេន កតំ កម្ម’’ន្តិ វុត្តំ. ការណភូតោ ហិ បនេត្ថ កាយោតិ.

អញ្ញមញ្ញំ វវត្ថិតាតិ ឯត្ថ កម្មុនា កាយោ កាយកម្មទ្វារន្តិ ឯវំ វវត្ថិតោ, ន កាយោ ឥច្ចេវ. យថា សូចិកម្មុនា សូចិកម្មករណន្តិ វវត្ថិតា, ន សូចិ ឥច្ចេវ, តថា ឥទម្បិ ទដ្ឋព្ពំ. អញ្ញមញ្ញំ វវត្ថិតាតិ ច អញ្ញមញ្ញំ វិសេសិតាតិ អត្ថោ. ឯវំ សន្តេតិ យថាវុត្តំ វវត្ថាននិយមំ អគ្គហេត្វា ‘‘ទ្វារេ ចរន្តិ កម្មានី’’តិអាទិវចនមេវ គហេត្វា ចោទេតិ. តត្ថ ឯវំ សន្តេតិ កម្មានំ ទ្វារចរណេ អញ្ញមញ្ញេន ច វវត្ថានេ នាមលាភេ វិសេសនេ សតីតិ អត្ថោ.

កាយកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វចីកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា

ចតូហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតាតិ ឯត្ថ សុភាសិតភាសនសង្ខាតា អបិសុណវាចា, ធម្មភាសនសង្ខាតោ អសម្ផប្បលាបោ, បិយភាសនសង្ខាតា អផរុសវាចា, សច្ចភាសនសង្ខាតោ អមុសាវាទោ ចាតិ ឯតា វាចា តថាបវត្តា ចេតនា ទដ្ឋព្ពា. សហសទ្ទា បនាតិ តស្ស វិការស្ស សទ្ទេន សហ សម្ភូតត្តា វុត្តំ. ចិត្តានុបរិវត្តិតាយ បន សោ ន យាវ សទ្ទភាវីតិ ទដ្ឋព្ពោ, វិតក្កវិប្ផារសទ្ទោ ន សោតវិញ្ញេយ្យោតិ បវត្តេន មហាអដ្ឋកថាវាទេន ចិត្តសមុដ្ឋានសទ្ទោ វិនាបិ វិញ្ញត្តិឃដ្ដនេន ឧប្បជ្ជតីតិ អាបជ្ជតិ. ‘‘យា តាយ វាចាយ វិញ្ញត្តី’’តិ (ធ. ស. ៦៣៦) ហិ វចនតោ អសោតវិញ្ញេយ្យសទ្ទេន សហ វិញ្ញត្តិយា ឧប្បត្តិ នត្ថីតិ វិញ្ញាយតីតិ.

ចិត្តសមុដ្ឋានំ សទ្ទាយតនន្តិ ឯត្ថ ច ន កោចិ ចិត្តសមុដ្ឋានោ សទ្ទោ អសង្គហិតោ នាម អត្ថីតិ អធិប្បាយេន មហាអដ្ឋកថាវាទំ បដិសេធេតិ. ឆព្ពិធេន រូបសង្គហាទីសុ ហិ ‘‘សោតវិញ្ញេយ្យ’’ន្តិ ‘‘ទិដ្ឋំ សុត’’ន្តិ ឯត្ថ ‘‘សុត’’ន្តិ ច ន កោចិ សទ្ទោ ន សង្គយ្ហតីតិ. មហាអដ្ឋកថាយំ បន វិញ្ញត្តិសហជមេវ ជិវ្ហាតាលុចលនាទិករវិតក្កសមុដ្ឋិតំ សុខុមសទ្ទំ ‘‘ទិព្ពសោតេន សុត្វា អាទិសតី’’តិ សុត្តេ បដ្ឋានេ ច ឱឡារិកសទ្ទំ សន្ធាយ ‘‘សោតវិញ្ញាណស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ វុត្តន្តិ ឥមិនា អធិប្បាយេន អសោតវិញ្ញេយ្យតា វុត្តា សិយា. សទ្ទោ ច អសោតវិញ្ញេយ្យោ ចាតិ វិរុទ្ធមេតន្តិ បន បដិក្ខេបោ វេទិតព្ពោ. វិញ្ញត្តិបច្ចយា ឃដ្ដនា វិញ្ញត្តិឃដ្ដនា. វិញ្ញត្តិ ឯវ វា. ឃដ្ដនាការប្បវត្តភូតវិការោ ហិ ‘‘ឃដ្ដនា’’តិ វុត្តោ. សង្ឃដ្ដនេន សហេវ សទ្ទោ ឧប្បជ្ជតិ, ន បុព្ពាបរភាវេន. បថវីធាតុយាតិ ឥទំ វាយោធាតុយា វិយ ចាលនំ បថវីធាតុយា សង្ឃដ្ដនំ កិច្ចំ អធិកន្តិ កត្វា វុត្តំ, វិការស្ស ច តប្បច្ចយភាវោ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. តព្ពិការានញ្ហិ ភូតានំ អញ្ញមញ្ញស្ស បច្ចយភាវោតិ. អញ្ញម្បិ សព្ពំ វិធានំ កាយវិញ្ញត្តិយំ វិយ វេទិតព្ពំ.

តិសមុដ្ឋានិកកាយំ…បេ… ន លព្ភតិ. ន ហិ ចាលនំ ឧបាទិន្នឃដ្ដនន្តិ. ចាលនញ្ហិ ទេសន្តរុប្បាទនបរម្បរតា, ឃដ្ដនំ បច្ចយវិសេសេន ភូតកលាបានំ អាសន្នតរុប្បាទោតិ. ឧបត្ថម្ភនកិច្ចម្បិ នត្ថីតិ ឧបត្ថម្ភនេន វិនា បឋមចិត្តសមុដ្ឋានាបិ ឃដ្ដនាការេន បវត្តតីតិ ឃដ្ដនត្ថំ ឧបត្ថម្ភនេន បយោជនំ នត្ថិ, លទ្ធាសេវនេន ចិត្តេនេវ ឃដ្ដនស្ស ពលវភាវតោ ចាតិ អធិប្បាយោ. ឧបត្ថម្ភនំ នត្ថិ អត្ថីតិ វិចារេត្វា គហេតព្ពំ.

វចីកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មនោកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា

អយំ នាម ចេតនា កម្មំ ន ហោតីតិ ន វត្តព្ពាតិ ឥទំ យស្ស ទ្វារំ មនោ, តំទស្សនត្ថំ វុត្តំ. កប្បេតីតិ ‘‘ត្វំ ផុសនំ ករោហិ, ត្វំ វេទយិត’’ន្តិ ឯវំ កប្បេន្តំ វិយ បវត្តតីតិ អត្ថោ. បកប្បនញ្ច តទេវ. កិំ បិណ្ឌំ ករោតីតិ អាយូហនត្ថវសេន បុច្ឆតិ. ផស្សាទិធម្មេ ហិ អវិប្បកិណ្ណេ កត្វា សកិច្ចេសុ បវត្តនំ អាយូហនំ, តត្ថេវ ព្យាបារណំ ចេតយនំ, តថាករណំ អភិសង្ខរណន្តិ. តេភូមកស្សេវ គហណំ លោកុត្តរកម្មស្ស កម្មក្ខយករត្តា.

មនោកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កម្មកថាវណ្ណនា

ចេតយិត្វា កម្មំ ករោតីតិ ឯត្ថ យស្មា បុរិមចេតនាយ ចេតយិត្វា សន្និដ្ឋានកម្មំ ករោតិ, តស្មា ចេតនាបុព្ពកំ កម្មំ តំចេតនាសភាវមេវាតិ ចេតនំ អហំ កម្មំ វទាមីតិ អត្ថោ. អថ វា សមានកាលត្តេបិ ការណកិរិយា បុព្ពកាលា វិយ វត្តុំ យុត្តា, ផលកិរិយា ច អបរកាលា វិយ. យស្មា ច ចេតនាយ ចេតយិត្វា កាយវាចាហិ ចោបនកិរិយំ មនសា ច អភិជ្ឈាទិកិរិយំ ករោតិ, តស្មា តស្សា កិរិយាយ ការិកំ ចេតនំ អហំ កម្មំ វទាមីតិ អត្ថោ. កាយេ វាតិ កាយវិញ្ញត្តិសង្ខាតេ កាយេ វា. សតីតិ ធរមានេ, អនិរោធិតេ វា. កាយសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា កាយសញ្ចេតនា. ឯត្ថ ច សុខទុក្ខុប្បាទកេន កម្មេន ភវិតព្ពំ, ចេតនា ច សុខទុក្ខុប្បាទិកា វុត្តាតិ តស្សា កម្មភាវោ សិទ្ធោ ហោតិ. សញ្ចេតនិយន្តិ សញ្ចេតនសភាវវន្តំ. សមិទ្ធិត្ថេរេន ‘‘សញ្ចេតនិយំ, អាវុសោ…បេ… មនសា សុខំ សោ វេទយតី’’តិ (ម. និ. ៣.៣០០; កថា. ៥៣៩) អវិភជិត្វា ព្យាកតោ. សុខវេទនីយន្តិអាទិនា បន វិភជិត្វា ព្យាកាតព្ពោ សោ បញ្ហោ, តស្មា សម្មា ព្យាកតោ នាម ន ហោតិ. ឥតរទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. យថា បន សុត្តានិ ឋិតានិ, តថា ចោបនកិរិយានិស្សយភូតា កាយវាចា អភិជ្ឈាទិកិរិយានិស្សយោ ច មនោទ្វារានិ, យាយ បន ចេតនាយ តេហិ កាយាទីហិ ករណភូតេហិ ចោបនាភិជ្ឈាទិកិរិយំ ករោន្តិ វាសិអាទីហិ វិយ ឆេទនាទិំ, សា ចេតនា កម្មន្តិ ទ្វារប្បវត្តិយម្បិ កម្មទ្វារាភេទនញ្ច កម្មទ្វារវវត្ថានញ្ច ទិស្សតិ, ឯវញ្ច សតិ ‘‘កាយេន ចេ កតំ កម្ម’’ន្តិអាទិគាថាយោ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១ កាយកម្មទ្វារ) អតិវិយ យុជ្ជន្តិ.

លោកុត្តរមគ្គោ ឥធ លោកិយកម្មកថាយំ អនធិប្បេតោបិ ភជាបិយមានោ តីណិ កម្មានិ ភជតិ. មនេន ទុស្សីល្យន្តិ កាយិកវាចសិកវីតិក្កមវជ្ជំ សព្ពំ អកុសលំ សង្គណ្ហាតិ, មិច្ឆាទិដ្ឋិសង្កប្បវាយាមសតិសមាធិំ វា. តម្បិ ចេតំ ‘‘មនសា សំវរោ សាធូ’’តិ (សំ. និ. ១.១១៦; ធ. ប. ៣៦១) វុត្តស្ស សំវរស្ស បដិបក្ខវសេន វុត្តំ, ន សីលវិបត្តិវសេន. ន ហិ សា មានសិកា អត្ថីតិ មគ្គស្សេវ ភជាបនំ មហាវិសយត្តា. ពោជ្ឈង្គា ហិ មនោកម្មមេវ ភជេយ្យុំ, ន ច ន សក្កា មគ្គភជាបនេនេវ តេសំ ភជាបនំ វិញ្ញាតុន្តិ.

កម្មបថំ អប្បត្តានម្បិ តំតំទ្វារេ សំសន្ទនំ អវរោធនំ ទ្វារន្តរេ កម្មន្តរុប្បត្តិយម្បិ កម្មទ្វារាភេទនញ្ច ទ្វារសំសន្ទនំ នាម. ‘‘តិវិធា, ភិក្ខវេ, កាយសញ្ចេតនា អកុសលំ កាយកម្ម’’ន្តិអាទិនា (កថា. ៥៣៩) កម្មបថប្បត្តាវ សន្និដ្ឋាបកចេតនា កម្មន្តិ វុត្តាតិ បុរិមចេតនា សព្ពា កាយកម្មំ ន ហោតីតិ វុត្តំ. អាណាបេត្វា…បេ… អលភន្តស្សាតិ អាណត្តេហិ អមារិតភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ, វចីទុច្ចរិតំ នាម ហោតិ អកម្មបថភាវតោតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ឥមេ សត្តា ហញ្ញន្តូ’’តិ បវត្តព្យាបាទវសេន ចេតនាបក្ខិកា វា ភវន្តិ កាយកម្មវោហារលាភា. អព្ពោហារិកា វា មនោកម្មវោហារវិរហា. សសម្ភារបថវីអាទីសុ អាបាទយោ ឯត្ថ និទស្សនំ.

កុលុម្ពស្សាតិ គព្ភស្ស, កុលស្សេវ វា. តិស្សោបិ សង្គីតិយោ អារុឡ្ហតាយ អននុជាននតោ ‘‘តវ សុត្តស្សា’’តិ វុត្តំ. ទសវិធា ឥទ្ធិ បដិសម្ភិទាមគ្គេ ឥទ្ធិកថាយ គហេតព្ពា. ភាវនាមយន្តិ អធិដ្ឋានិទ្ធិំ សន្ធាយ វទតិ. ឃដភេទោ វិយ បរូបឃាតោ, ឧទកវិនាសោ វិយ ឥទ្ធិវិនាសោ ច ហោតីតិ ឧបមា សំសន្ទតិ. តវ បញ្ហោតិ ភាវនាមយាយ បរូបឃាតោ ហោតីតិ វុត្តោ ញាបេតុំ ឥច្ឆិតោ អត្ថោ. អាថព្ពណិទ្ធិ វិជ្ជាមយិទ្ធិ ហោតិ. សត្តមេ បទេតិ មណ្ឌលាទិតោ សត្តមេ បទេ.

វចនន្តរេន គមេតព្ពត្ថំ នេយ្យត្ថំ, សយមេវ គមិតព្ពត្ថំ នីតត្ថំ. កិរិយតោ សមុដ្ឋាតិ, ឧទាហុ អកិរិយតោតិ តេនាធិប្បេតំ សម្បជានមុសាវាទំ សន្ធាយ បុច្ឆតិ, ន ឧបោសថក្ខន្ធកេ វុត្តំ. តត្ថ អវុត្តមេវ ហិ សោ អនរិយវោហារំ វុត្តន្តិ គហេត្វា វោហរតីតិ. វាចាគិរន្តិ វាចាសង្ខាតំ គិរំ, វាចានុច្ចារណំ វា.

ខន្ទសិវាទយោ សេដ្ឋាតិ ខន្ទាតិ កុមារា. សិវាតិ មហេស្សរា, មិច្ឆាទិដ្ឋិយា និទស្សនត្ថមិទំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. នត្ថិកទិដ្ឋាទយោ ឯវ ហិ កម្មបថប្បត្តា កម្មន្តិ. ចេតនា បនេត្ថ អព្ពោហារិកាតិ កាយទ្វារេ វចីទ្វារេ ច សមុដ្ឋិតាបិ កាយកម្មំ វចីកម្មន្តិ ច វោហារំ ន លភតិ អភិជ្ឈាទិប្បធានត្តា. ‘‘តិវិធា, ភិក្ខវេ, មនោសញ្ចេតនា អកុសលំ មនោកម្ម’’ន្តិ បន វចនតោ សភាវេនេវ សា មនោកម្មំ, ន អភិជ្ឈាទិបក្ខិកត្តាតិ ‘‘អភិជ្ឈាទិបក្ខិកាវា’’តិ ន វុត្តំ. ឥមស្មិំ បន ឋានេ កាយង្គវាចង្គានិ អចោបេត្វា ចិន្តនកាលេ ចេតនាបិ ចេតនាសម្បយុត្តធម្មាបិ មនោទ្វារេ ឯវ សមុដ្ឋហន្តិ, តស្មា ចេតនាយ អព្ពោហារិកភាវោ កថញ្ចិ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ.

‘‘តិវិធា, ភិក្ខវេ, កាយសញ្ចេតនា កុសលំ កាយកម្ម’’ន្តិអាទិវចនតោ (កថា. ៥៣៩) បាណាតិបាតាទិបដិបក្ខភូតា តព្ពិរតិវិសិដ្ឋា ចេតនាវ បាណាតិបាតវិរតិអាទិកា ហោន្តីតិ ‘‘ចេតនាបក្ខិកា វា’’តិ វុត្តំ, ន ‘‘វិរតិបក្ខិកា’’តិ. រក្ខតីតិ អវិនាសេត្វា កថេតិ. ភិន្ទតីតិ វិនាសេត្វា កថេតិ.

កម្មកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចក្ខុវិញ្ញាណទ្វារន្តិ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស ទ្វារំ. ចក្ខុ ច តំ វិញ្ញាណទ្វារញ្ចាតិ វា ចក្ខុវិញ្ញាណទ្វារំ. ចក្ខុ វិញ្ញាណទ្វារន្តិ វា អសមាសនិទ្ទេសោ. តំ បន ចក្ខុមេវ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ‘‘ចក្ខុនា សំវរោ សាធូ’’តិអាទិកាយ (ធ. ប. ៣៦០) គាថាយ បសាទកាយចោបនកាយសំវរេ ឯកជ្ឈំ កត្វា កាយេន សំវរោ វុត្តោ, តំ ឥធ ភិន្ទិត្វា អដ្ឋ សំវរា, តប្បដិបក្ខភាវេន អសំវរា អដ្ឋ កថិតា. សីលសំវរាទយោបិ បញ្ចេវ សំវរា សព្ពទ្វារេសុ ឧប្បជ្ជមានាបិ, តប្បដិបក្ខភាវេន ទុស្សីល្យាទីនិ អសំវរាតិ វុត្តានិ. តត្ថ ទុស្សីល្យំ បាណាតិបាតាទិចេតនា. មុដ្ឋស្សច្ចំ សតិបដិបក្ខា អកុសលា ធម្មា. បមាទន្តិ កេចិ. សីតាទីសុ បដិឃោ អក្ខន្តិ. ថិនមិទ្ធំ កោសជ្ជំ.

វិនា វចីទ្វារេន សុទ្ធំ កាយទ្វារសង្ខាតន្តិ ឥទំ វចីទ្វារសល្លក្ខិតស្ស មុសាវាទាទិនោបិ កាយទ្វារេ បវត្តិសព្ភាវា អសុទ្ធតា អត្ថីតិ តំនិវារណត្ថំ វុត្តំ. ន ហិ តំ កាយកម្មំ ហោតិ. សុទ្ធវចីទ្វារោបលក្ខិតំ បន វចីកម្មមេវ ហោតីតិ. ឯត្ថ អសំវរោតិ ឯតេន សុទ្ធកាយទ្វារេន ឧបលក្ខិតោ អសំវរោ ទ្វារន្តរេ ឧប្បជ្ជមានោបិ វុត្តោ. ទ្វារន្តរានុបលក្ខិតំ សព្ពំ តំទ្វារិកាកុសលញ្ចេតិ វេទិតព្ពំ. ឯវញ្ច កត្វា កម្មបថសំសន្ទនេ ‘‘ចោបនកាយអសំវរទ្វារវសេន ឧប្បជ្ជមានោ អសំវរោ អកុសលំ កាយកម្មមេវ ហោតី’’តិអាទិ ‘‘អកុសលំ កាយកម្មំ ចោបនកាយអសំវរទ្វារវសេន វចីអសំវរវសេន ច ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា សហ អវិរុទ្ធំ ហោតិ. អសំវរោ ហិ ទ្វារន្តរេ ឧប្បជ្ជមានោបិ សទ្វារេ ឯវាតិ វុច្ចតិ, សទ្វារវសេន ឧប្បន្នោតិ ច, កម្មំ អញ្ញទ្វារេ អញ្ញទ្វារវសេន ចាតិ ឯវំ អវិរុទ្ធំ.

អថ វា ឯត្ថាតិ សុទ្ធំ អសុទ្ធន្តិ ឯតំ អវិចារេត្វា ឯតស្មិំ ចោបនេតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ សតិ ទ្វារន្តរោបលក្ខិតំ កម្មបថភាវប្បត្តតាយ វចីមនោកម្មំ ចោបនកាយអសំវរទ្វារេ ឧប្បន្នំ, សេសំ សព្ពំ តំទ្វារុប្បន្នាកុសលំ វិយ ‘‘ចោបនកាយអសំវរោ’’តិ វុច្ចតិ. កម្មបថភាវប្បត្តិយា ទ្វារន្តរុប្បន្នំ កាយកម្មញ្ច តថា ន វុច្ចតីតិ កម្មបថសំសន្ទនវិរោធោ សិយា, តទវិរោធំ តត្ថេវ វក្ខាម. សីលសំវរាទយោ បញ្ច និក្ខេបកណ្ឌេ អាវិ ភវិស្សន្តិ. តត្ថ ញាណសំវរេ បច្ចយសន្និស្សិតសីលស្ស, វីរិយសំវរេ ច អាជីវបារិសុទ្ធិយា អន្តោគធតា ទដ្ឋព្ពា.

អកុសលកម្មបថកថាវណ្ណនា