នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

អភិធម្មបិដកេ

ធម្មសង្គណី-មូលដីកា

វីសតិគាថាវណ្ណនា

១. ធម្មសំវណ្ណនាយំ សត្ថរិ បណាមករណំ ធម្មស្ស ស្វាក្ខាតភាវេន សត្ថរិ បសាទជននត្ថំ, សត្ថុ ច អវិតថទេសនភាវប្បកាសនេន ធម្មេ បសាទជននត្ថំ. តទុភយប្បសាទា ហិ ធម្មសម្បដិបត្តិ មហតោ ច អត្ថស្ស សិទ្ធិ ហោតីតិ. អថ វា រតនត្តយបណាមវចនំ អត្តនោ រតនត្តយបសាទស្ស វិញ្ញាបនត្ថំ, តំ បន វិញ្ញូនំ ចិត្តារាធនត្ថំ, តំ អដ្ឋកថាយ គាហណត្ថំ, តំ សព្ពសម្បត្តិនិប្ផាទនត្ថន្តិ. ឥទំ បន អាចរិយេន អធិប្បេតប្បយោជនំ អន្តរាយវិសោសនំ. វក្ខតិ ហិ ‘‘និបច្ចការស្សេតស្ស…បេ… អសេសតោ’’តិ. រតនត្តយបណាមករណញ្ហិ អន្តរាយករាបុញ្ញវិឃាតករបុញ្ញវិសេសភាវតោ មង្គលភាវតោ ភយាទិឧបទ្ទវនិវារណតោ ច អន្តរាយវិសោសនេ សមត្ថំ ហោតិ. កថំ បនេតស្សាបុញ្ញវិឃាតករាទិភាវោ វិជានិតព្ពោតិ? ‘‘យស្មិំ មហានាម សមយេ អរិយសាវកោ តថាគតំ អនុស្សរតិ, នេវស្ស តស្មិំ សមយេ រាគបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្តំ ហោតី’’តិអាទិវចនតោ (អ. និ. ៦.១០; ១១.១១), ‘‘បូជា ច បូជនេយ្យានំ, ឯតំ មង្គលមុត្តម’’ន្តិ (ខុ. បា. ៥.៣; សុ. និ. ២៦២) ច, ‘‘ឯវំ ពុទ្ធំ សរន្តានំ, ធម្មំ សង្ឃញ្ច ភិក្ខវោ. ភយំ វា ឆម្ភិតត្តំ វា, លោមហំសោ ន ហេស្សតី’’តិ (សំ. និ. ១.២៤៩) ច វចនតោតិ.

តត្ថ យស្ស សត្ថុនោ បណាមំ កត្តុកាមោ, តស្ស គុណវិសេសទស្សនត្ថំ ‘‘ករុណា វិយា’’តិអាទិមាហ. គុណវិសេសវា ហិ បណាមារហោ ហោតិ, បណាមារហេ ច កតោ បណាមោ វុត្តប្បយោជនសិទ្ធិករោវ ហោតីតិ. ភគវតោ ច ទេសនា វិនយបិដកេ ករុណាប្បធានា, សុត្តន្តបិដកេ បញ្ញាករុណាប្បធានា. តេនេវ ច ការណេន វិនយបិដកស្ស សំវណ្ណនំ ករោន្តេន ករុណាប្បធានា ភគវតោ ថោមនា កតា, អាគមសំវណ្ណនញ្ច ករោន្តេន ឧភយប្បធានា, អភិធម្មទេសនា បន បញ្ញាប្បធានាតិ កត្វា បញ្ញាប្បធានមេវ ថោមនំ ករោន្តោ ‘‘ករុណា វិយ សត្តេសូ’’តិ ករុណំ ឧបមាភាវេន គហេត្វា បញ្ញាយ ថោមេតិ.

តត្ថ ករុណា វិយាតិ និទស្សនវចនមេតំ, យស្ស យថា ករុណា សព្ពេសុ សត្តេសុ បវត្តិត្ថ, ឯវំ សព្ពេសុ ញេយ្យធម្មេសុ បញ្ញាបិ បវត្តិត្ថាតិ អត្ថោ. សត្តេសូតិ វិសយនិទស្សនមេតំ. បញ្ញាតិ និទស្សេតព្ពធម្មនិទស្សនំ. យស្សាតិ តទធិដ្ឋានបុគ្គលនិទស្សនំ. មហេសិនោតិ តព្ពិសេសនំ. ញេយ្យធម្មេសូតិ បញ្ញាវិសយនិទស្សនំ. សព្ពេសូតិ តព្ពិសេសនំ. បវត្តិត្ថាតិ កិរិយានិទស្សនំ. យថារុចីតិ វសីភាវនិទស្សនំ.

តត្ថ កិរតីតិ ករុណា, បរទុក្ខំ វិក្ខិបតិ អបនេតីតិ អត្ថោ. រូបាទីសុ សត្តា វិសត្តាតិ សត្តា. តស្សា បន បញ្ញត្តិយា ខន្ធសន្តានេ និរុឡ្ហភាវតោ និច្ឆន្ទរាគាបិ ‘‘សត្តា’’តិ វុច្ចន្តិ. បជានាតីតិ បញ្ញា, យថាសភាវំ បការេហិ បដិវិជ្ឈតីតិ អត្ថោ. យស្សាតិ អនិយមនំ. ‘‘តស្ស បាទេ នមស្សិត្វា’’តិ ឯតេន និយមនំ វេទិតព្ពំ. មហេសីតិ មហន្តេ សីលក្ខន្ធាទយោ ឯសិ គវេសីតិ មហេសិ. ញាតព្ពាតិ ញេយ្យា, សភាវធារណាទិនា អត្ថេន ធម្មា. តត្ថ ‘‘ញេយ្យា’’តិ វចនេន ធម្មានំ អញេយ្យត្តំ បដិក្ខិបតិ. ‘‘ធម្មា’’តិ វចនេន ញេយ្យានំ សត្តជីវាទិភាវំ បដិក្ខិបតិ. ញេយ្យា ច តេ ធម្មា ចាតិ ញេយ្យធម្មា. សព្ពេសូតិ អនវសេសបរិយាទានំ. តេន អញ្ញាតាភាវំ ទស្សេតិ. បវត្តិត្ថាតិ ឧប្បជ្ជិត្ថ. យថារុចីតិ យា យា រុចិ យថារុចិ, រុចីតិ ច ឥច្ឆា, កត្តុកាមតា សា. យា យា បវត្តា តប្បភេទា, យថា វា រុចិ តថា, រុចិអនុរូបំ បវត្តា ‘‘យថារុចិ បវត្តិត្ថា’’តិ វុច្ចតិ. យថា យថា វា រុចិ បវត្តា, តថា តថា បវត្តា បញ្ញា ‘‘យថារុចិ បវត្តិត្ថា’’តិ វុច្ចតិ.

តត្ថ ភគវតិ បវត្តាវ ករុណា ភគវតោ បញ្ញាយ និទស្សនន្តិ គហេតព្ពា. សា ហិ អសាធារណា មហាករុណា, ន អញ្ញា. យស្សាតិ ច ករុណាបញ្ញានំ ឧភិន្នម្បិ អាធារបុគ្គលនិទស្សនំ. ន ហិ និរាធារា ករុណា អត្ថីតិ ‘‘ករុណា’’តិ វុត្តេ តទាធារភូតោ បុគ្គលោ និទស្សេតព្ពោ ហោតិ, សោ ច ឥធ អញ្ញោ វុត្តោ នត្ថិ, ន ច អាសន្នំ វជ្ជេត្វា ទូរស្ស គហណេ បយោជនំ អត្ថីតិ ‘‘យស្សា’’តិ និទស្សិតបុគ្គលោវ ករុណាយ អាធារោ. តេន ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘យស្ស អត្តនោ ករុណា វិយ បញ្ញាបិ បវត្តិត្ថា’’តិ. កថំ បន ករុណា សត្តេសុ បវត្តិត្ថ យថា បញ្ញាបិ ធម្មេសុ បវត្តិត្ថាតិ? និរវសេសតោ យថារុចិ ច. ភគវតោ ហិ ករុណា កញ្ចិ សត្តំ អវជ្ជេត្វា សព្ពេសុ សត្តេសុ និរវសេសេសុ បវត្តតិ, បវត្តមានា ច រុចិវសេន ឯកស្មិំ អនេកេសុ ច អញ្ញេហិ អសាធារណា បវត្តតិ. ន ហិ អញ្ញេសំ ‘‘មហោឃបក្ខន្ទានំ សត្តានំ នត្ថញ្ញោ កោចិ ឱឃា ឧទ្ធតា អញ្ញត្រ មយា’’តិ បស្សន្តានំ ករុណោក្កមនំ ហោតិ យថា ភគវតោតិ. បញ្ញាបិ ភគវតោ សព្ពេសុ ធម្មេសុ និរវសេសេសុ បវត្តតិ, បវត្តមានា ច ឯកស្មិំ អនេកេសុ ច ធម្មេសុ សភាវកិច្ចាទិជាននេន អនាវរណា អសាធារណា បវត្តតិ យថារុចិ, យថា ច បស្សន្តស្ស ភគវតោ ករុណា យថារុចិ បវត្តតិ. តំ សព្ពំ បដិសម្ភិទាមគ្គេ មហាករុណាញាណវិភង្គវសេន ជានិតព្ពំ, បញ្ញាយ ច យថារុចិ បវត្តិ សេសាសាធារណញាណវិភង្គាទិវសេន. បញ្ញាគហណេន ច តីសុ កាលេសុ អប្បដិហតញាណំ ចតុសច្ចញាណំ ចតុបដិសម្ភិទាញាណំ, ករុណាគហណេន មហាករុណាសមាបត្តិញាណស្ស គហិតត្តា តំ វជ្ជេត្វា អញ្ញានិ អសាធារណញាណានិ ចតុវេសារជ្ជញាណំ ទសពលានិ ឆ អភិញ្ញា ចតុចត្តាលីស ញាណវត្ថូនិ សត្តសត្តតិ ញាណវត្ថូនីតិ ឯវមាទយោ អនេកេ បញ្ញាប្បភេទា សង្គយ្ហន្តិ, តស្មា តស្សា តស្សា បញ្ញាយ បវត្តិវសេន យថារុចិ បវត្តិ វេទិតព្ពា. តេនាហ ‘‘ករុណា វិយ…បេ… យថារុចី’’តិ.

តត្ថ ករុណាគហណេន មហាពោធិយា មូលំ ទស្សេតិ. មហាទុក្ខសម្ពាធប្បដិបន្នញ្ហិ សត្តនិកាយំ ទិស្វា ‘‘តស្ស នត្ថញ្ញោ កោចិ សរណំ, អហមេតំ មុត្តោ មោចេស្សាមី’’តិ ករុណាយ សញ្ចោទិតមានសោ អភិនីហារំ ទីបង្ករស្ស ភគវតោ បាទមូលេ កត្វា ពោធិសម្ភារេ សមោធានេត្វា អនុបុព្ពេន សម្ពោធិំ បត្តោតិ ករុណា មហាពោធិយា មូលន្តិ. សត្តេសូតិ ឯតេន មហាពោធិយា បយោជនំ ទស្សេតិ. សត្តា ហិ មហាពោធិំ បយោជេន្តិ. សត្តសន្តារណត្ថញ្ហិ សព្ពញ្ញុតា អភិបត្ថិតា. យថាហ –

‘‘កិំ មេ ឯកេន តិណ្ណេន, បុរិសេន ថាមទស្សិនា;

សព្ពញ្ញុតំ បាបុណិត្វា, សន្តារេស្សំ សទេវក’’ន្តិ. (ពុ. វំ. ២. ៥៦);

បញ្ញាគហណេន មហាពោធិំ ទស្សេតិ. សព្ពញ្ញុតាយ ហិ បទដ្ឋានភូតំ មគ្គញាណំ, មគ្គញាណបទដ្ឋានញ្ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ‘‘មហាពោធី’’តិ វុច្ចតីតិ. ញេយ្យធម្មេសុ សព្ពេសូតិ ឯតេន សន្តារេតព្ពានំ សត្តានំ អភិញ្ញេយ្យបរិញ្ញេយ្យបហាតព្ពភាវេតព្ពសច្ឆិកាតព្ពេ ខន្ធាយតនធាតុសច្ចិន្ទ្រិយបដិច្ចសមុប្បាទសតិបដ្ឋានាទិភេទេ កុសលាទិភេទេ ច សព្ពធម្មេ ទស្សេតិ. បវត្តិត្ថ យថារុចីតិ ឯតេន បដិវេធបច្ចវេក្ខណបុព្ពង្គមទេសនាញាណប្បវត្តិទីបនេន បយោជនសម្បត្តិំ ទស្សេតិ. សព្ពធម្មានញ្ហិ បដិវេធញាណំ ពោធិបល្លង្កេ អហោសិ. មគ្គញាណមេវ ហិ តន្តិ. បច្ចវេក្ខណញាណញ្ច វិសេសេន រតនឃរសត្តាហេ អហោសិ. ឯវំ បដិវិទ្ធបច្ចវេក្ខិតានំ ធម្មានំ ធម្មចក្កប្បវត្តនាទីសុ ទេសនាញាណំ អហោសិ, វិសេសេន ច បណ្ឌុកម្ពលសិលាយំ សត្តប្បករណទេសនាយន្តិ. ទេសនាញាណេន ច ទេសេន្តោ ភគវា សត្តេសុ ហិតបដិបត្តិំ បដិបជ្ជតីតិ. ឯតេន សព្ពេន អត្តហិតបដិបត្តិំ បរហិតបដិបត្តិញ្ច ទស្សេតិ. មហាពោធិទស្សនេន ហិ អត្តហិតបដិបត្តិ, ឥតរេហិបិ បរហិតបដិបត្តិ ទស្សិតាតិ. តេន អត្តហិតបដិបន្នាទីសុ ចតូសុ បុគ្គលេសុ ភគវតោ ចតុត្ថបុគ្គលភាវំ ទស្សេតិ, តេន ច អនុត្តរទក្ខិណេយ្យភាវំ និរតិសយបណាមារហភាវញ្ច អត្តនោ ច កិរិយាយ ខេត្តង្គតភាវំ ទស្សេតិ.

ឯត្ថ ច ករុណាគហណេន លោកិយេសុ មហគ្គតភាវប្បត្តាសាធារណគុណទីបនតោ សព្ពលោកិយគុណសម្បត្តិ ភគវតោ ទស្សិតា ហោតិ, បញ្ញាគហណេនបិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានមគ្គញាណទីបនតោ សព្ពលោកុត្តរគុណសម្បត្តិ. ករុណាវចនេន ច ឧបគមនំ និរុបក្កិលេសំ, បញ្ញាវចនេន អបគមនំ ទស្សេតិ. ឧបគមនំ ទស្សេន្តោ ច លោកេ សញ្ជាតសំវឌ្ឍភាវំ ទស្សេតិ, អបគមនំ ទស្សេន្តោ លោកេន អនុបលិត្តតំ. ‘‘ករុណា វិយ សត្តេសូ’’តិ ច លោកសមញ្ញានុរូបំ ភគវតោ បវត្តិំ ទស្សេតិ, ‘‘ញេយ្យធម្មេសុ សព្ពេសុ យថារុចិ បញ្ញា បវត្តិត្ថា’’តិ ឯតេន សមញ្ញាយ អនតិធាវនំ. សព្ពធម្មសភាវានវពោធេ ហិ សតិ សមញ្ញំ អតិធាវិត្វា ‘‘សត្តោ ជីវោ អត្ថី’’តិ បរាមសនំ ហោតីតិ. សព្ពេសញ្ច ពុទ្ធគុណានំ ករុណា អាទិ តន្និទានភាវតោ, បញ្ញា បរិយោសានំ តតោ ឧត្តរិករណីយាភាវតោ. អាទិបរិយោសានទស្សនេន ច សព្ពេ ពុទ្ធគុណា ទស្សិតាវ ហោន្តិ. ករុណាគហណេន ច សីលក្ខន្ធបុព្ពង្គមោ សមាធិក្ខន្ធោ ទស្សិតោ ហោតិ. ករុណានិទានញ្ហិ សីលំ តតោ បាណាតិបាតាទិវិរតិប្បវត្តិតោ តស្សា ច ឈានត្តយសម្បយោគតោ. បញ្ញាវចនេន បញ្ញាក្ខន្ធោ. សីលញ្ច សព្ពពុទ្ធគុណានំ អាទិ, សមាធិ មជ្ឈំ, បញ្ញា បរិយោសានន្តិ ឯវម្បិ អាទិមជ្ឈបរិយោសានកល្យាណា សព្ពេ ពុទ្ធគុណា ទស្សិតា ហោន្តិ.

២. ឯវំ សង្ខេបេន សព្ពពុទ្ធគុណេហិ ភគវន្តំ ថោមេត្វា យស្សា សំវណ្ណនំ កត្តុកាមោ, តាយ អភិធម្មទេសនាយ អញ្ញេហិ អសាធារណាយ ថោមេតុំ ‘‘ទយាយ តាយា’’តិអាទិមាហ. តស្សា បន ទេសនាយ និទានញ្ច សមុដ្ឋានញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘ទយាយ តាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. និទានញ្ច ទុវិធំ អព្ភន្តរំ ពាហិរញ្ចាតិ. អព្ភន្តរំ ករុណា, ពាហិរំ ទេសកាលាទិ. សមុដ្ឋានំ ទេសនាបញ្ញា. តត្ថ អព្ភន្តរនិទានំ ទស្សេន្តោ ‘‘ទយាយ តាយ សត្តេសុ, សមុស្សាហិតមានសោ’’តិ អាហ. តត្ថ ទយាតិ ករុណា អធិប្បេតា. តាយ ហិ សមុស្សាហិតោ អភិធម្មកថាមគ្គំ សម្បវត្តយីតិ. តាយាតិ អយំ ត-សទ្ទោ បុព្ពេ វុត្តស្ស បដិនិទ្ទេសោ ហោតិ.

បុរិមគាថាយ ច បធានភាវេន បញ្ញា និទ្ទិដ្ឋា, តព្ពិសេសនភាវេន ករុណា. សា ហិ តស្សា និទស្សនភូតា អប្បធានា តំ វិសេសេត្វា វិនិវត្តា, តស្មា ‘‘តាយា’’តិ បដិនិទ្ទេសំ នារហតិ. យា ច បធានភូតា បញ្ញា, សា ទេសនាយ សមុដ្ឋានំ, ន សមុស្សាហិនីតិ តស្សា ច បដិនិទ្ទេសោ ន យុត្តោតិ? បញ្ញាយ តាវ បដិនិទ្ទេសោ ន យុត្តោតិ សុវុត្តមេតំ, ករុណាយ បន បដិនិទ្ទេសោ នោ ន យុត្តោ ‘‘ទយាយ តាយា’’តិ ទ្វិន្នំ បទានំ សមានាធិករណភាវតោ. សមានាធិករណានញ្ហិ ទ្វិន្នំ បទានំ រូបក្ខន្ធាទីនំ វិយ វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវោ ហោតិ. រូប-សទ្ទោ ហិ អញ្ញក្ខន្ធនិវត្តនត្ថំ វុច្ចមានោ វិសេសនំ ហោតិ, ខន្ធ-សទ្ទោ ច និវត្តេតព្ពគហេតព្ពសាធារណវចនភាវតោ វិសេសិតព្ពោ, ឯវមិធាបិ ‘‘ទយាយ តាយា’’តិ ទ្វិន្នំ បទានំ ឯកវិភត្តិយុត្តានំ សមានាធិករណភាវតោ វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវោ ហោតិ. តត្ថ ទយា សមុស្សាហិនីតិ បធានា, និវត្តេតព្ពគហេតព្ពសាធារណវចនញ្ចិទំ. តស្មា ‘‘ទយាយា’’តិ វិសេសិតព្ពវចនមេតំ, តស្ស ច យថា វិសេសនំ ហោតិ ‘‘តាយា’’តិ ឥទំ វចនំ, តថា តស្ស បដិនិទ្ទេសភាវោ យោជេតព្ពោ. ន ហិ បញ្ញាបដិនិទ្ទេសភាវេ ទយាវិសេសនំ ត-សទ្ទោ ហោតិ, ករុណាបដិនិទ្ទេសភាវេ ច ហោតីតិ. បធានញ្ច បញ្ញំ វជ្ជេត្វា ‘‘ទយាយា’’តិ ឯតេន សម្ពជ្ឈមានោ ‘‘តាយា’’តិ អយំ ត-សទ្ទោ អប្បធានាយ ករុណាយ បដិនិទ្ទេសោ ភវិតុមរហតិ. អយមេត្ថ អត្ថោ – យាយ ទយាយ សមុស្សាហិតោ, ន សា យា កាចិ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស បន និទស្សនភូតា មហាករុណា, តាយ សមុស្សាហិតោតិ.

កថំ បន ករុណា ‘‘ទយា’’តិ ញាតព្ពា, ននុ វុត្តំ ‘‘ទយាបន្នោ’’តិ ឯតស្ស អដ្ឋកថាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៨) ‘‘មេត្តចិត្តតំ អាបន្នោ’’តិ, តស្មា ទយា មេត្តាតិ យុជ្ជេយ្យ, ន ករុណាតិ? យទិ ឯវំ ‘‘អទយាបន្នោ’’តិ ឯតស្ស អដ្ឋកថាយំ ‘‘និក្ករុណតំ អាបន្នោ’’តិ វុត្តន្តិ ទយា មេត្តាតិ ច ន យុជ្ជេយ្យ, តស្មា ទយា-សទ្ទោ យត្ថ យត្ថ បវត្តតិ, តត្ថ តត្ថ អធិប្បាយវសេន យោជេតព្ពោ. ទយា-សទ្ទោ ហិ អនុរក្ខណត្ថំ អន្តោនីតំ កត្វា បវត្តមានោ មេត្តាយ ច ករុណាយ ច បវត្តតីតិ នោ ន យុជ្ជតិ. ឯវញ្ហិ អដ្ឋកថានំ អវិរោធោ ហោតីតិ. ករុណា ច ទេសនាយ និទានភាវេន វុត្តា, ន មេត្តា ‘‘អច្ចន្តមេវ ហិ តំ សមយំ ភគវា ករុណាវិហារេន វិហាសី’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១ មូលបរិយាយសុត្តវណ្ណនា; សំ. និ. អដ្ឋ. ១.១.១; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.១) ឯវមាទីសុ, តស្មា ឥធ ករុណាវ ទយាវចនេន គហិតាតិ វេទិតព្ពា. សា ហិ សមុស្សាហិនី, ន មេត្តា, មេត្តា បន បញ្ញាគតិកបវត្តិនី ហោតីតិ.

‘‘សត្តេសូ’’តិ កស្មា ឯវំ វុត្តំ, ននុ ‘‘តាយា’’តិ ឯតេន វចនេន សត្តវិសយា ករុណា គហិតាតិ? នោ ន គហិតា, បុរិមគាថាយ បន ‘‘សត្តេសុ ករុណា យថារុចិ បវត្តិត្ថា’’តិ សប្បទេសសត្តវិសយា និប្បទេសសត្តវិសយា ច សព្ពា វុត្តា, ឥធ បន និប្បទេសសត្តវិសយតំ គហេតុំ ‘‘សត្តេសូ’’តិ និប្បទេសសត្តវិសយភូតា ទស្សិតា. តេន សព្ពសត្តវិសយាយ ករុណាយ សមុស្សាហិតោ អភិធម្មកថាមគ្គំ ទេវានំ សម្បវត្តយិ, ន ទេវវិសយាយ ឯវ, តស្មា សព្ពសត្តហិតត្ថំ អភិធម្មកថាមគ្គំ ទេវានំ សម្បវត្តយិ, ន ទេវានំយេវ អត្ថាយាតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោវ ហោតិ. អថ វា ‘‘សត្តេសូ’’តិ ឥទំ ន ទយាយ អាលម្ពននិទស្សនំ, សមុស្សាហនវិសយោ បន ឯតេន ទស្សិតោ. អភិធម្មកថាមគ្គប្បវត្តនត្ថញ្ហិ ភគវា ករុណាយ ន ទេវេសុយេវ សមុស្សាហិតោ, សព្ពពោធនេយ្យេសុ បន សត្តេសុ សមុស្សាហិតោ សព្ពេសំ អត្ថាយ បវត្តត្តា, តស្មា សត្តេសុ សមុស្សាហិតមានសោតិ សត្តេសុ វិសយភូតេសុ និមិត្តភូតេសុ វា សមុស្សាហិតមានសោ ឧយ្យោជិតចិត្តោតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ឯវំ អព្ភន្តរនិទានំ ទស្សេត្វា ពាហិរនិទានំ ទស្សេន្តោ ‘‘បាដិហីរាវសានម្ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យស្មិំ កាលេ ភគវតា អភិធម្មកថាមគ្គោ បវត្តិតោ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘បាដិហីរាវសានម្ហិ វសន្តោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘អវសានម្ហិ វសន្តោ តិទសាលយេ’’តិ វចនតោ យស្សាវសានម្ហិ តិទសាលយេ វសិ, តំ កណ្ឌម្ពមូលេ កតំ យមកបាដិហារិយំ ឥធ ‘‘បាដិហីរ’’ន្តិ វុត្តំ, ន ពោធិមូលាទីសុ កតំ បាដិហារិយំ, នាបិ អាទេសនានុសាសនិយោតិ វិញ្ញាយតិ, បាកដត្តា ច អាសន្នត្តា ច តទេវ គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. បាដិហារិយបទស្ស វចនត្ថំ (ឧទា. អដ្ឋ. ១; ឥតិវុ. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) ‘‘បដិបក្ខហរណតោ រាគាទិកិលេសាបនយនតោ បាដិហារិយ’’ន្តិ វទន្តិ, ភគវតោ បន បដិបក្ខា រាគាទយោ ន សន្តិ យេ ហរិតព្ពា. បុថុជ្ជនានម្បិ ហិ វិគតុបក្កិលេសេ អដ្ឋង្គគុណសមន្នាគតេ ចិត្តេ ហតបដិបក្ខេ ឥទ្ធិវិធំ បវត្តតិ, តស្មា តត្ថ បវត្តវោហារេន ច ន សក្កា ឥធ ‘‘បាដិហារិយ’’ន្តិ វត្តុំ. សចេ បន មហាការុណិកស្ស ភគវតោ វេនេយ្យគតា ច កិលេសា បដិបក្ខា, តេសំ ហរណតោ ‘‘បាដិហារិយ’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវំ សតិ យុត្តមេតំ. អថ វា ភគវតោ ច សាសនស្ស ច បដិបក្ខា តិត្ថិយា, តេសំ ហរណតោ បាដិហារិយំ. តេ ហិ ទិដ្ឋិហរណវសេន ទិដ្ឋិប្បកាសនេ អសមត្ថភាវេន ច ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនីហិ ហរិតា អបនីតា ហោន្តីតិ. អថ វា បដីតិ អយំ សទ្ទោ ‘‘បច្ឆា’’តិ ឯតស្ស អត្ថំ ពោធេតិ ‘‘តស្មិំ បដិបវិដ្ឋម្ហិ, អញ្ញោ អាគញ្ឆិ ព្រាហ្មណោ’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ៩៨៥; ចូឡនិ. បារាយនវគ្គ, វត្ថុគាថា ៤) វិយ, តស្មា សមាហិតេ ចិត្តេ វិគតុបក្កិលេសេ ច កតកិច្ចេន បច្ឆា ហរិតព្ពំ បវត្តេតព្ពន្តិ បដិហារិយំ, អត្តនោ វា ឧបក្កិលេសេសុ ចតុត្ថជ្ឈានមគ្គេហិ ហរិតេសុ បច្ឆា ហរណំ បដិហារិយំ, ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនិយោ ច វិគតុបក្កិលេសេន កតកិច្ចេន ច សត្តហិតត្ថំ បុន បវត្តេតព្ពា, ហរិតេសុ ច អត្តនោ ឧបក្កិលេសេសុ បរសត្តានំ ឧបក្កិលេសហរណានិ ហោន្តីតិ បដិហារិយានិ ភវន្តិ, បដិហារិយមេវ បាដិហារិយំ. បដិហារិយេ វា ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនិសមុទាយេ ភវំ ឯកេកំ បាដិហារិយន្តិ វុច្ចតិ. បដិហារិយំ វា ចតុត្ថជ្ឈានំ មគ្គោ ច បដិបក្ខហរណតោ, តត្ថ ជាតំ, តស្មិំ វា និមិត្តភូតេ, តតោ វា អាគតន្តិ បាដិហារិយំ. បាដិហារិយមេវ ឥធ ‘‘បាដិហីរ’’ន្តិ វុត្តំ. អវសានម្ហិ វសន្តោតិ ឯតេហិ កាលំ និទស្សេតិ. បាដិហីរករណាវសានេន ហិ តិទសាលយវាសេន ច បរិច្ឆិន្នោ អភិធម្មកថាមគ្គប្បវត្តនស្ស កាលោតិ. តិទសាលយេតិ ទេសំ និទស្សេតិ. សោ ហិ អភិធម្មកថាមគ្គប្បវត្តនស្ស ទេសោ តត្ថ វសន្តេន បវត្តិតត្តាតិ.

៣. តត្ថាបិ ទេសវិសេសទស្សនត្ថំ ‘‘បារិច្ឆត្តកមូលម្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. យុគន្ធរេតិ សីតបព្ពតេស្វេកោ ទ្វេចត្តាលីសយោជនសហស្សុព្ពេធោ, អាទិច្ចោ ច តទុព្ពេធមគ្គចារី, សោ សតិ សម្ភវេ យថា យុគន្ធរេ សោភេយ្យ, ឯវំ សោភមានោ និសិន្នោតិ អត្ថោ.

៤-៥. ឥទានិ បុគ្គលេ ធម្មបដិគ្គាហកេ អបទិសន្តោ ‘‘ចក្កវាឡសហស្សេហី’’តិអាទិមាហ. សព្ពសោតិ សមន្តតោ អាគម្ម សព្ពេហិ ទិសាភាគេហិ, សន្និវេសវសេន វា សមន្តតោ សន្និវិដ្ឋេហិ ទសហិ ចក្កវាឡសហស្សេហីតិ អធិប្បាយោ, ន សព្ពសោ ចក្កវាឡសហស្សេហិ ទសហិ ទសហីតិ. ឯវំ សតិ ចត្តាលីសចក្កវាឡសហស្សេហិ អធិកេហិ វា អាគមនំ វុត្តំ សិយា, ន ចេតំ អធិប្បេតន្តិ. សមន្តតោ សន្និសិន្នេនាតិ វា យោជេតព្ពំ. សមំ, សម្មា វា និសិន្នេន សន្និសិន្នេន, អញ្ញមញ្ញំ អព្យាពាធេត្វា ភគវតិ គារវំ កត្វា សោតំ ឱទហិត្វា និសជ្ជទោសេ វជ្ជិតព្ពេ វជ្ជេត្វា និសិន្នេនាតិ អត្ថោ. មាតរំ បមុខំ កត្វា សន្និសិន្នេន ទេវានំ គណេន បរិវារិតោតិ វា, មាតរំ បមុខំ កត្វា អភិធម្មកថាមគ្គំ សម្បវត្តយីតិ វា យោជនា កាតព្ពា.

ឥទានិ ទេសនាយ សមុដ្ឋានំ ទស្សេន្តោ ‘‘តស្សា បញ្ញាយ តេជសា’’តិ អាហ. យា សា អាទិម្ហិ ករុណាយ ឧបមិតា សព្ពញេយ្យធម្មានំ យថាសភាវជាននសមត្ថា, តេសំ ទេសេតព្ពប្បការជាននសមត្ថា, ពោធេតព្ពបុគ្គលានំ អាសយាធិមុត្តិយាទិវិភាវនសមត្ថា ច បញ្ញា, តស្សា ច យថាវុត្តពលយោគតោតិ អត្ថោ. តេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមេវ អភិធម្មកថាយ សមុដ្ឋានភាវេ សមត្ថំ, នាញ្ញន្តិ ឥមមត្ថំ ទីបេន្តោ អភិធម្មកថាយ អសាធារណភាវំ ទស្សេតិ. មគ្គោតិ ឧបាយោ. ខន្ធាយតនាទីនំ កុសលាទីនញ្ច ធម្មានំ អវពោធស្ស, សច្ចប្បដិវេធស្សេវ វា ឧបាយភាវតោ ‘‘អភិធម្មកថាមគ្គោ’’តិ វុត្តោ. បពន្ធោ វា ‘‘មគ្គោ’’តិ វុច្ចតិ. សោ ហិ ទីឃត្តា មគ្គោ វិយាតិ មគ្គោ, តស្មា អភិធម្មកថាបពន្ធោ ‘‘អភិធម្មកថាមគ្គោ’’តិ វុត្តោ. ទេវានំ គណេន បរិវារិតោតិ វត្វា បុន ទេវានន្តិ វចនំ តេសំ គហណសមត្ថតំ ទីបេតិ. ន ហិ អសមត្ថានំ ភគវា ទេសេតីតិ.

៦. ឯវំ ករុណាបញ្ញាមុខេហិ គុណេហិ ភគវតោ អភិធម្មកថាមគ្គប្បវត្តនេន ច ហិតប្បដិបត្តិយា បរមបណាមារហតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អធិប្បេតំ បណាមំ ករោន្តោ អាហ ‘‘តស្ស បាទេ នមស្សិត្វា’’តិ. ភគវតោ ថោមនេនេវ ច ធម្មស្ស ស្វាក្ខាតតា សង្ឃស្ស ច សុប្បដិបន្នតា ទស្សិតា ហោតិ តប្បភវស្ស អនញ្ញថាភាវតោ, តស្មា បណាមារហំ តញ្ច រតនទ្វយំ បណមន្តោ ‘‘សទ្ធម្មញ្ចស្ស…បេ… ចញ្ជលិ’’ន្តិ អាហ. តត្ថ យស្មា ពុទ្ធោ ‘‘សទេវកេ លោកេ តថាគតោ វន្ទនីយោ’’តិ, សង្ឃោ ច ‘‘សុប្បដិបន្នោ…បេ… អញ្ជលិករណីយោ’’តិ (អ. និ. ៦.១០) វុត្តោ, តស្មា ‘‘តស្ស បាទេ នមស្សិត្វា, កត្វា សង្ឃស្ស ចញ្ជលិ’’ន្តិ វុត្តំ. ធម្មោ បន ស្វាក្ខាតតាទិគុណយុត្តោ តថានុស្សរណេន បូជេតព្ពោ ហោតិ ‘‘តមេវ ធម្មំ សក្កត្វា គរុំកត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរេយ្យ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.១៧៣; អ. និ. ៤.២១) វចនតោ, កាយវាចាចិត្តេហិ សព្ពថា បូជេតព្ពោ, តស្មា ‘‘សទ្ធម្មញ្ចស្ស បូជេត្វា’’តិ វុត្តំ. សិរីមតោតិ ឯត្ថ សិរីតិ បញ្ញាបុញ្ញានំ អធិវចនន្តិ វទន្តិ. អថ វា បុញ្ញនិព្ពត្តា សរីរសោភគ្គាទិសម្បត្តិ កតបុញ្ញេ និស្សយតិ, កតបុញ្ញេហិ វា និស្សីយតីតិ ‘‘សិរី’’តិ វុច្ចតិ, សា ច អតិសយវតី ភគវតោ អត្ថីតិ សិរីមា, ភគវា, តស្ស សិរីមតោ.

៧. និបច្ចការស្សាតិ បណាមកិរិយាយ. អានុភាវេនាតិ ពលេន. សោសេត្វាតិ សុក្ខាបេត្វា អន្តរធាបេត្វា អត្ថំ បកាសយិស្សាមីតិ សម្ពន្ធោ. អន្តរាយេតិ អត្ថប្បកាសនស្ស ឧបឃាតកេ. អសេសតោតិ និស្សេសេ សកលេ.

៨. ឥទានិ អភិធម្មស្ស គម្ភីរត្ថត្តា អត្ថប្បកាសនស្ស ទុក្ករភាវំ ទីបេតុំ ‘‘វិសុទ្ធាចារសីលេនា’’តិអាទិនា អភិយាចនំ ទស្សេតិ. ថុល្លច្ចយាទិវិសុទ្ធិយា វិសុទ្ធាចារោ, បារាជិកសង្ឃាទិសេសវិសុទ្ធិយា វិសុទ្ធសីលោ. ចារិត្តវារិត្តវិសុទ្ធិយា វា វិសុទ្ធាចារសីលោ, តេន. សក្កច្ចន្តិ ចិត្តិំ កត្វា. អភិយាចិតោតិ អភិមុខំ យាចិតោ. តេន អនាទរិយំ អត្ថប្បកាសនេ កាតុំ អសក្កុណេយ្យំ ទស្សេតិ.

៩. ឥទានិ យស្ស អត្ថំ បកាសេតុកាមោ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘យំ ទេវទេវោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យន្តិ អភិធម្មំ. ទេវទេវោតិ វិសុទ្ធិសម្មុតិឧបបត្តិទេវានំ ទេវោ. លោកេ ហិ យេ ‘‘សរណំ បរាយណ’’ន្តិ គន្តព្ពា គតិភូតា, តេ ‘‘ទេវា’’តិ វុច្ចន្តិ, ភគវា ច សព្ពទេវានំ គតិភូតោតិ. នយតោតិ សង្ខេបតោ. សមាចិក្ខីតិ សម្មា អាចិក្ខិ យថា ថេរោ ពុជ្ឈតិ. វេនេយ្យសត្តេ វិនេតីតិ វិនាយកោ, នាយកវិរហិតោ វា, សយម្ភូតិ អត្ថោ.

១០-១២. យញ្ចាតិ យញ្ច អភិធម្មំ ភិក្ខូនំ បយិរុទាហាសីតិ សម្ពន្ធោ. បយិរុទាហាសីតិ កថេសិ. ឥតីតិ ឥមិនា អនុក្កមេន. ‘‘យោ ធារិតោ’’តិ យន្តិ ឧបយោគវសេន វុត្តោ យំ-សទ្ទោ ធារិតោតិ បច្ចត្តេន សម្ពជ្ឈមានោ បច្ចត្តវសេន បរិណមតិ, តស្មា យោ ធារិតោ, យោ ច សង្គីតោ, តស្ស អត្ថំ បកាសយិស្សាមីតិ យោជនា កាតព្ពា. វេទេន បញ្ញាយ ឦហតិ បវត្តតីតិ វេទេហោ, តេន មុនិនា. អភិណ្ហសោតិ ពហុសោ. អភិធម្មស្សាតិ ឯតំ ‘‘អត្ថំ បកាសយិស្សាមី’’តិ ឯតេន យោជេតព្ពំ. ឥទានិ យោ អត្ថប្បកាសនស្ស និស្សយោ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘អាទិតោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អាទិតោតិ អាទិម្ហិ បឋមសង្គីតិយំ.

១៣. យា អដ្ឋកថា សង្គីតា, កស្ស បន សា អដ្ឋកថាតិ? អញ្ញស្ស វុត្តស្ស អភាវា ‘‘យស្ស អត្ថំ បកាសយិស្សាមី’’តិ វុត្តំ, អធិការវសេន ‘‘តស្ស អភិធម្មស្សា’’តិ វិញ្ញាយតិ. សង្គីតាតិ អត្ថំ បកាសេតុំ យុត្តដ្ឋានេ ‘‘អយំ ឯតស្ស អត្ថោ, អយំ ឯតស្ស អត្ថោ’’តិ សង្គហេត្វា វុត្តា, បច្ឆាបិ ច ទុតិយតតិយសង្គីតីសុ អនុសង្គីតា.

១៤-១៦. អភិសង្ខតាតិ រចិតា. តតោតិ អដ្ឋកថាតោ. តន្តិនយានុគន្តិ តន្តិគតិំ អនុគតំ. ភាសន្តិ មាគធភាសំ. និកាយន្តរលទ្ធីហីតិ អន្តរន្តរា អនុប្បវេសិតាហិ. អសម្មិស្សន្តិ អវោកិណ្ណំ. អនាកុលន្តិ សនិកាយេបិ អនាវិលំ បរិច្ឆិន្នំ. អសម្មិស្សោ អនាកុលោ ច យោ មហាវិហារវាសីនំ អត្ថវិនិច្ឆយោ, តំ ទីបយន្តោ អត្ថំ បកាសយិស្សាមីតិ. ឯតេន តិបិដកចូឡនាគត្ថេរាទីហិ វុត្តោ ថេរវាទោបិ សង្គហិតោ ហោតិ. អថ វា តម្ពបណ្ណិភាសំ អបនេត្វា មាគធភាសញ្ច អារោបេត្វា បកាសិយមានោ យោ អភិធម្មស្ស អត្ថោ អសម្មិស្សោ អនាកុលោយេវ ច ហោតិ មហាវិហារវាសីនញ្ច វិនិច្ឆយភូតោ, តំ អត្ថំ ‘‘ឯសោ មហាវិហារវាសីនំ វិនិច្ឆយោ’’តិ ទីបយន្តោ បកាសយិស្សាមិ. តប្បកាសនេនេវ ហិ សោ តថា ទីបិតោ ហោតីតិ.

១៧. តោសយន្តោ វិចក្ខណេតិ វិចក្ខណេ តោសយន្តោ គហេតព្ពំ គហេត្វានាតិ ឯវំ យោជេត្វា ‘‘គហេតព្ពដ្ឋានេយេវ គហិតំ សុដ្ឋុ កត’’ន្តិ ឯវំ តោសយន្តោតិ អត្ថំ វទន្តិ. ឯវំ សតិ គហេតព្ពគ្គហណេនេវ តោសនំ កតំ, ន អញ្ញេន អត្ថប្បកាសនេនាតិ ឯតំ អាបជ្ជេយ្យ. តោសយន្តោ អត្ថំ បកាសយិស្សាមីតិ ឯវំ បន យោជនាយ សតិ គហេតព្ពគ្គហណំ អញ្ញញ្ច សព្ពំ អត្ថប្បកាសនំ ហោតីតិ សព្ពេន តេន តោសនំ កតំ ហោតិ, តស្មា តោសយន្តោ អត្ថំ បកាសយិស្សាមីតិ យុត្តរូបា.

១៨-២០. ឥទានិ យំ អត្ថប្បកាសនំ កត្តុកាមោ, តស្ស មហត្តំ បរិហរិតុំ ‘‘កម្មដ្ឋានានី’’តិអាទិមាហ. អត្ថវណ្ណនន្តិ ឯត្ថ វណ្ណនា នាម វិវរិត្វា វិត្ថារេត្វា វចនំ. ឥតីតិ ‘‘អបនេត្វា តតោ ភាស’’ន្តិ ឯវមាទិនា យថាទស្សិតប្បការេន. ឥតិ សោតូនំ ឧស្សាហុប្បាទនស្ស ហេតុំ ទស្សេតិ. អភិធម្មកថន្តិ អភិធម្មដ្ឋកថំ. និសាមេថាតិ សុណាថ. ឥទានិ អវស្សំ អយំ សោតព្ពាយេវាតិ ទឡ្ហំ ឧស្សាហេន្តោ អាហ ‘‘ទុល្លភា ហិ អយំ កថា’’តិ.

វីសតិគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និទានកថាវណ្ណនា

អដ្ឋសាលិនិំ តាវ វណ្ណេន្តេហិ អាចរិយេហិ តស្សា សន្និវេសោ វិភាវេតព្ពោ. តស្មា ឥទំ វុច្ចតិ –

‘‘វចនត្ថោ បរិច្ឆេទោ, សន្និវេសោ ច បាឡិយា;

សាគរេហិ តថា ចិន្តា, ទេសនាហិ គម្ភីរតា.

‘‘ទេសនាយ សរីរស្ស, បវត្តិគ្គហណំ តថា;

ថេរស្ស វាចនាមគ្គ-តប្បភាវិតតាបិ ច.

‘‘បដិវេធា តថា ពុទ្ធ-វចនាទីហិ អាទិតោ;

អាភិធម្មិកភាវស្ស, សាធនំ សព្ពទស្សិនោ.

‘‘វិនយេនាថ គោសិង្គ-សុត្តេន ច មហេសិនា;

ភាសិតត្តស្ស សំសិទ្ធិ, និទានេន ច ទីបិតា.

‘‘បកាសេត្វា ឥមំ សព្ពំ, បដិញ្ញាតកថា កតា;

អដ្ឋសាលិនិយា ឯតំ, សន្និវេសំ វិភាវយេ’’តិ.

វចនត្ថវិជាននេន វិទិតាភិធម្មសាមញ្ញត្ថស្ស អភិធម្មកថា វុច្ចមានា សោភេយ្យាតិ អភិធម្មបរិជាននមេវ អាទិម្ហិ យុត្តរូបន្តិ តទត្ថំ បុច្ឆតិ ‘‘តត្ថ កេនដ្ឋេន អភិធម្មោ’’តិ. តត្ថ តត្ថាតិ ‘‘អភិធម្មស្ស អត្ថំ បកាសយិស្សាមី’’តិ យទិទំ វុត្តំ, តស្មិំ. ‘‘យស្ស អត្ថំ បកាសយិស្សាមី’’តិ បដិញ្ញាតំ, សោ អភិធម្មោ កេនដ្ឋេន អភិធម្មោតិ អត្ថោ. តត្ថាតិ វា ‘‘អភិធម្មកថ’’ន្តិ ឯតស្មិំ វចនេ យោ អភិធម្មោ វុត្តោ, សោ កេនដ្ឋេន អភិធម្មោតិ អត្ថោ. ធម្មាតិរេកធម្មវិសេសដ្ឋេនាតិ ឯត្ថ ធម្មោ អតិរេកោ ធម្មាតិរេកោ, សុត្តន្តាធិកា បាឡីតិ អត្ថោ. ធម្មោ វិសេសោ ធម្មវិសេសោ ធម្មាតិសយោ, វិចិត្តា បាឡីតិ អត្ថោ, ធម្មាតិរេកធម្មវិសេសា ឯវ អត្ថោ ធម្មាតិរេកធម្មវិសេសដ្ឋោ. ទ្វិន្នម្បិ អត្ថានំ អភិធម្មសទ្ទស្ស អត្ថភាវេន សាមញ្ញតោ ឯកវចននិទ្ទេសោ កតោ. តស្មាតិ យស្មា ‘‘អភិក្កមន្តិ, អភិក្កន្តវណ្ណា’’តិអាទីសុ វិយ អតិរេកវិសេសដ្ឋទីបកោ អភិសទ្ទោ, តស្មា អយម្បិ ធម្មោ ធម្មាតិរេកធម្មវិសេសដ្ឋេន ‘‘អភិធម្មោ’’តិ វុច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ.

តត្ថ សិយា – ‘‘អភិក្កមន្តិ, អភិក្កន្តវណ្ណា’’តិ ឯត្ថ ធាតុសទ្ទស្ស បុរតោ បយុជ្ជមានោ អភិសទ្ទោ កិរិយាយ អតិរេកវិសេសភាវទីបកោ ហោតីតិ យុត្តំ ឧបសគ្គភាវតោ, ធម្មសទ្ទោ បន ន ធាតុសទ្ទោតិ ឯតស្មា បុរតោ អភិសទ្ទោ បយោគមេវ នារហតិ. អថាបិ បយុជ្ជេយ្យ, កិរិយាវិសេសកា ឧបសគ្គា, ន ច ធម្មោ កិរិយាតិ ធម្មស្ស អតិរេកវិសេសភាវទីបនំ ន យុត្តន្តិ? នោ ន យុត្តំ. អញ្ញស្សបិ ហិ ឧបសគ្គស្ស អធាតុសទ្ទា បុរតោ បយុជ្ជមានស្ស អកិរិយាយបិ អតិរេកវិសេសភាវទីបកស្ស ទស្សនតោតិ ឯតមត្ថំ វិភាវេតុំ អតិឆត្តាទិឧទាហរណំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យថា’’តិអាទិ. ឯវមេវាតិ យថា ឆត្តាតិរេកឆត្តវិសេសាទិអត្ថេន អតិឆត្តាទយោ ហោន្តិ អតិសទ្ទស្ស ឧបសគ្គស្ស អធាតុសទ្ទស្សបិ បុរតោ បយុជ្ជមានស្ស អកិរិយាយ ច តព្ភាវទីបកត្តា, ឯវមយម្បិ ធម្មោ ធម្មាតិរេកធម្មវិសេសដ្ឋេន ‘‘អភិធម្មោ’’តិ វុច្ចតិ អភិ-សទ្ទស្ស ឧបសគ្គស្ស អធាតុសទ្ទស្សបិ បុរតោ បយុជ្ជមានស្ស អកិរិយាយ ច តព្ភាវទីបកត្តាតិ អធិប្បាយោ.

ឯកទេសេនេវ វិភត្តាតិ ‘‘កតមេ ច, ភិក្ខវេ, បញ្ចក្ខន្ធា? រូបក្ខន្ធោ…បេ… វិញ្ញាណក្ខន្ធោ. កតមោ ច, ភិក្ខវេ, រូបក្ខន្ធោ? យំ កិញ្ចិ រូបំ អតីតា…បេ… សន្តិកេ វា, អយំ វុច្ចតិ រូបក្ខន្ធោ’’តិឯវមាទិនា (សំ. និ. ៣.៤៨; វិភ. ២) ឧទ្ទេសនិទ្ទេសមត្តេនេវ វិភត្តា, ‘‘តត្ថ កតមំ រូបំ អតីត’’ន្តិឯវមាទិនា (វិភ. ៣) បដិនិទ្ទេសស្ស អភិធម្មភាជនីយស្ស បញ្ហបុច្ឆកស្ស ច អភាវា ន និប្បទេសេន. អភិធម្មំ បត្វា បន…បេ… និប្បទេសតោវ វិភត្តា, តស្មា អយម្បិ ធម្មោ ធម្មាតិរេកធម្មវិសេសដ្ឋេន ‘‘អភិធម្មោ’’តិ វុច្ចតិ និប្បទេសានំ តិណ្ណម្បិ នយានំ អតិរេកបាឡិភាវតោ វិសេសបាឡិភាវតោ ចាតិ អធិប្បាយោ. សុត្តន្តេ ពាវីសតិយា ឥន្ទ្រិយានំ ឯកតោ អនាគតត្តា ឥន្ទ្រិយវិភង្គេ សុត្តន្តភាជនីយំ នត្ថិ. ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា សម្ភវន្តី’’តិអាទិនា បដិច្ចសមុប្បាទេ តស្ស តស្ស បច្ចយធម្មស្ស បច្ចយុប្បន្នធម្មានំ បច្ចយភាវោ ឧទ្ទិដ្ឋោ, ឧទ្ទិដ្ឋធម្មានញ្ច កុសលាទិភាវោ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជេតព្ពោ, ន ចេត្ថ ‘‘អវិជ្ជាសង្ខារា’’តិ ឯវំ វុត្តោ ឧទ្ទេសោ អត្ថីតិ បញ្ហបុច្ឆកំ នត្ថិ. សុត្តន្តេ បញ្ច សិក្ខាបទានិ ឧទ្ទិដ្ឋានិ បាណាតិបាតា វេរមណីតិអាទីនិ. សា បន វេរមណី យទិ សភាវកិច្ចាទិវសេន វិភជីយេយ្យ, ‘‘អារតិ វិរតី’’តិអាទិនា អភិធម្មភាជនីយមេវ ហោតិ. អថាបិ ចិត្តុប្បាទវសេន វិភជីយេយ្យ, តថាបិ អភិធម្មភាជនីយមេវ ហោតិ. អញ្ញោ បន វេរមណីនំ វិភជិតព្ពប្បការោ នត្ថិ, យេន បការេន សុត្តន្តភាជនីយំ វត្តព្ពំ សិយា. តស្មា សិក្ខាបទវិភង្គេ សុត្តន្តភាជនីយំ នត្ថិ.

វចនត្ថតោ អភិធម្មេ ញាតេ បរិច្ឆេទតោ ញាបេតុំ អាហ ‘‘បករណបរិច្ឆេទតោ’’តិអាទិ. កតិបយាវ បញ្ហវារា អវសេសាតិ ធម្មហទយវិភង្គេ អនាគតា ហុត្វា មហាធម្មហទយេ អាគតា ធម្មហទយវិភង្គវចនវសេន អវសេសា កតិបយាវ បញ្ហវារាតិ អត្ថោ. ឯត្ថេវ សង្គហិតាតិ ‘‘អបុព្ពំ នត្ថី’’តិ វុត្តំ. អប្បមត្តិកាវ តន្តិ អវសេសាតិ ធម្មហទយវិភង្គេ អនាគន្ត្វា មហាធម្មហទយេ អាគតតន្តិតោ យទិ បថវីអាទីនំ វិត្ថារកថា មហាធាតុកថា រូបកណ្ឌធាតុវិភង្គាទីសុ, អថ ធាតុកថាយ វិត្ថារកថា ធាតុកថាយ អនាគន្ត្វា មហាធាតុកថាយ អាគតតន្តិ អប្បមត្តិកាវាតិ អធិប្បាយោ.

យំ បន វុត្តំ ‘‘សាវកភាសិតត្តា ឆឌ្ឌេថ ន’’ន្តិ, តំ ពុទ្ធភាសិតភាវទស្សនេន បដិសេធេតុំ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ហី’’តិអាទិមាហ. ចតូសុ បញ្ហេសូតិ ‘‘ឧបលព្ភតិ នុបលព្ភតី’’តិ បដិញ្ញាយ គហិតាយ បដិក្ខេបគហណត្ថំ ‘‘យោ សច្ចិកដ្ឋោ’’តិ វុត្តំ សច្ចិកដ្ឋំ និស្សយំ កត្វា ឧបាទាយ បវត្តា ទ្វេបិ បញ្ចកា ឯកោ បញ្ហោ, ‘‘សព្ពត្ថា’’តិ សរីរំ សព្ពំ វា ទេសំ ឧបាទាយ បវត្តា ឯកោ, ‘‘សព្ពទា’’តិ កាលមុបាទាយ ឯកោ, ‘‘សព្ពេសូ’’តិ យទិ ខន្ធាយតនាទយោ គហិតា, តេ ឧបាទាយ បវត្តា, អថ បន ‘‘យោ សច្ចិកដ្ឋោ សព្ពត្ថ សព្ពទា’’តិ ឯតេហិ ន កោចិ សច្ចិកដ្ឋោ ទេសោ កាលោ វា អគ្គហិតោ អត្ថិ, តេ បន សាមញ្ញវសេន គហេត្វា អនុយោគោ កតោ, ន ភេទវសេនាតិ ភេទវសេន គហេត្វា អនុយុញ្ជិតុំ ‘‘សព្ពេសូ’’តិ វុត្តា សច្ចិកដ្ឋទេសកាលប្បទេសេ ឧបាទាយ ច បវត្តា ឯកោតិ ឯតេសុ ចតូសុ. ទ្វិន្នំ បញ្ចកានន្តិ ឯត្ថ ‘‘បុគ្គលោ ឧបលព្ភតិ…បេ… មិច្ឆា’’តិ ឯកំ, ‘‘បុគ្គលោ នុបលព្ភតិ…បេ… មិច្ឆា’’តិ (កថា. ១៨) ឯកំ, ‘‘ត្វំ ចេ បន មញ្ញសិ…បេ… ឥទំ តេ មិច្ឆា’’តិ (កថា. ៣) ឯកំ, ‘‘ឯសេ ចេ ទុន្និគ្គហិតេ…បេ… ឥទំ តេ មិច្ឆា’’តិ ឯកំ, ‘‘ន ហេវំ និគ្គហេតព្ពេ, តេន ហិ យំ និគ្គណ្ហាសិ…បេ… សុកតា បដិបាទនា’’តិ (កថា. ១០) ឯកន្តិ ឯវំ និគ្គហករណំ, បដិកម្មករណំ, និគ្គហស្ស សុនិគ្គហភាវំ ឥច្ឆតោ បដិញ្ញាឋបនេន បដិកម្មវេឋនំ, បដិកម្មស្ស ទុប្បដិកម្មភាវំ ឥច្ឆតោ តំនិទស្សនេន និគ្គហស្ស ទុន្និគ្គហភាវទស្សនេន និគ្គហនិព្ពេឋនំ, អនិគ្គហភាវារោបនាទិនា ឆេទោតិ អយំ ឯកោ បញ្ចកោ, យោ អដ្ឋកថាយំ អនុលោមបញ្ចកបដិកម្មចតុក្កនិគ្គហចតុក្កឧបនយនចតុក្កនិគមនចតុក្ក នាមេហិ សកវាទិបុព្ពបក្ខេ អនុលោមបច្ចនីកបញ្ចកោតិ វុត្តោ, បរវាទិបុព្ពបក្ខេ ច ឯវមេវ បច្ចនីយានុលោមបញ្ចកោតិ វុត្តោ. ឯវំ ទ្វេ បញ្ចកា វេទិតព្ពា. ឯវំ សេសបញ្ហេសុបីតិ អដ្ឋ បញ្ចកា អដ្ឋមុខា វាទយុត្តីតិ វុត្តា. យុត្តីតិ ឧបាយោ, វាទស្ស យុត្តិ វាទយុត្តិ, វាទប្បវត្តនស្ស ឧបាយោតិ អត្ថោ.

អនុលោមបច្ចនីកបញ្ចកេ អាទិនិគ្គហំ ទស្សេត្វា បច្ចនីយានុលោមបញ្ចកេ ច អាទិនិគ្គហមេវ ទស្សេត្វា មាតិកំ ទីបេតុំ ‘‘សា បនេសា’’តិអាទិមាហ. បុគ្គលោតិ អត្តា សត្តោ ជីវោ. ឧបលព្ភតីតិ បញ្ញាយ ឧបគន្ត្វា លព្ភតិ. សច្ចិកដ្ឋបរមដ្ឋេនាតិ មាយាមរីចិអាទយោ វិយ នាភូតាការេន, អនុស្សវាទីហិ គហេតព្ពា វិយ ន អនុត្តមត្ថភាវេន, អថ ខោ ភូតេន ឧត្តមត្ថភាវេន ឧបលព្ភតីតិ បុច្ឆតិ. ឥតរោ តាទិសំ ឥច្ឆន្តោ បដិជានាតិ. បុន យោ សច្ចិកដ្ឋបរមដ្ឋេន ឧបលព្ភតិ, សោ សច្ចិកដ្ឋបរមដ្ឋតោ អញ្ញោ តទាធារោ, អញ្ញត្រ វា តេហិ, តេសំ វា អាធារភូតោ, អនញ្ញោ វា តតោ រុប្បនាទិសភាវតោ សប្បច្ចយាទិសភាវតោ វា ឧបលព្ភមានោ អាបជ្ជតីតិ អនុយុញ្ជតិ ‘‘យោ សច្ចិកដ្ឋោ…បេ… បរមដ្ឋេនា’’តិ. ឥតរោ បុគ្គលស្ស រូបាទីហិ អញ្ញត្តំ អនញ្ញត្តញ្ច អនិច្ឆន្តោ ‘‘ន ហេវ’’ន្តិ បដិក្ខិបតិ. បុន សកវាទី បដិញ្ញាយ ឯកត្តាបន្នំ អប្បដិក្ខិបិតព្ពំ បដិក្ខិបតីតិ កត្វា និគ្គហំ អារោបេន្តោ អាហ ‘‘អាជានាហិ និគ្គហ’’ន្តិ. ‘‘បុគ្គលោ នុបលព្ភតី’’តិ បុដ្ឋោ សកវាទី បុគ្គលទិដ្ឋិំ បដិសេធេន្តោ ‘‘អាមន្តា’’តិ បដិជានាតិ. បុន ឥតរោ យោ សច្ចិកដ្ឋេន នុបលព្ភតិ បុគ្គលោ, សោ សច្ចិកដ្ឋបរមដ្ឋតោ អញ្ញោ វា អនញ្ញោ វា នុបលព្ភតីតិ អាបជ្ជតិ អញ្ញស្ស បការស្ស អភាវាតិ អនុយុញ្ជតិ ‘‘យោ សច្ចិកដ្ឋោ…បេ… បរមដ្ឋេនា’’តិ. យស្មា បន បុគ្គលោ សព្ពេន សព្ពំ នុបលព្ភតិ, តស្មា តស្ស អញ្ញត្តានញ្ញត្តានុយោគោ អននុយោគោ បុគ្គលលទ្ធិំ បដិសេធេន្តស្ស អនាបជ្ជនតោតិ ‘‘ន ហេវ’’ន្តិ បដិក្ខិបតិ. ឥតរោ បដិញ្ញាយ អាបជ្ជនលេសមេវ បស្សន្តោ អវិបរីតំ អត្ថំ អសម្ពុជ្ឈន្តោយេវ និគ្គហំ អារោបេតិ ‘‘អាជានាហិ និគ្គហ’’ន្តិ.

ឥតីតិ យំ ទិស្វា មាតិកា ឋបិតា, ឯវំ ទេសិតត្តាតិ អធិប្បាយោ. យថា កិន្តិ យេន បការេន ពុទ្ធភាសិតំ នាម ជាតំ, តំ និទស្សនំ កិន្តិ អត្ថោ. យតោនិទានន្តិ យំការណា ឆអជ្ឈត្តិកពាហិរាយតនាទិនិទានន្តិ អត្ថោ. បបញ្ចសញ្ញាសង្ខាតិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិបបញ្ចសម្បយុត្តា សញ្ញាកោដ្ឋាសា. សមុទាចរន្តីតិ អជ្ឈាចរន្តិ. ឯត្ថ ចេតិ ឯតេសុ អាយតនាទីសុ តណ្ហាមានទិដ្ឋីហិ អភិនន្ទិតព្ពំ អភិវទិតព្ពំ អជ្ឈោសិតព្ពញ្ច នត្ថិ ចេ. ននុ នត្ថិយេវ, កស្មា ‘‘នត្ថិ ចេ’’តិ វុត្តន្តិ? សច្ចំ នត្ថិ, អប្បហីនាភិនន្ទនាភិវទនជ្ឈោសានានំ បន បុថុជ្ជនានំ អភិនន្ទិតព្ពាទិប្បការានិ អាយតនាទីនិ ហោន្តីតិ តេសំ ន សក្កា ‘‘នត្ថី’’តិ វត្តុំ, បហីនាភិនន្ទនាទីនំ បន សព្ពថា នត្ថីតិ ‘‘នត្ថិ ចេ’’តិ វុត្តំ. ឯសេវន្តោតិ អភិនន្ទនាទីនំ នត្ថិភាវករោ មគ្គោ តប្បដិប្បស្សទ្ធិភូតំ ផលំ វា រាគានុសយាទីនំ អន្តោ អវសានំ, អប្បវត្តីតិ អត្ថោ.

ជានំ ជានាតីតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន ជានិតព្ពំ ជានាតិ. ន ហិ បទេសញាណវា ជានិតព្ពំ សព្ពំ ជានាតីតិ. បស្សំ បស្សតីតិ ទិព្ពចក្ខុបញ្ញាចក្ខុធម្មចក្ខុពុទ្ធចក្ខុសមន្តចក្ខុសង្ខាតេហិ បញ្ចហិ ចក្ខូហិ បស្សិតព្ពំ បស្សតិ. អថ វា ជានំ ជានាតីតិ យថា អញ្ញេ សវិបល្លាសា កាមរូបបរិញ្ញាវាទិនោ ជានន្តាបិ វិបល្លាសវសេន ជានន្តិ, ន ឯវំ ភគវា, ភគវា បន បហីនវិបល្លាសត្តា ជានន្តោ ជានាតិយេវ, ទិដ្ឋិទស្សនស្ស ច អភាវា បស្សន្តោ បស្សតិយេវាតិ អត្ថោ. ចក្ខុភូតោតិ បញ្ញាចក្ខុមយត្តា សត្តេសុ ច តទុប្បាទនតោ លោកស្ស ចក្ខុភូតោ. ញាណភូតោតិ ឯតស្ស ច ឯវមេវ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ធម្មា ពោធិបក្ខិយា. ព្រហ្មា មគ្គោ, តេហិ ឧប្បន្នត្តា លោកស្ស ច តទុប្បាទនតោ តព្ភូតោ. វត្តាតិ ចតុសច្ចធម្មេ វទតីតិ វត្តា. បវត្តាតិ ចិរំ សច្ចប្បដិវេធំ បវត្តេន្តោ វទតីតិ បវត្តា. អត្ថស្ស និន្នេតាតិ អត្ថំ ឧទ្ធរិត្វា ទស្សេតា, បរមត្ថំ វា និព្ពានំ បាបយិតា. អមតស្ស ទាតាតិ អមតសច្ឆិកិរិយំ សត្តេសុ ឧប្បាទេន្តោ អមតំ ទទាតីតិ អមតស្ស ទាតា. ពោធិបក្ខិយធម្មានំ តទាយត្តភាវតោ ធម្មស្សាមី. សុវណ្ណាលិង្គន្តិ សុវណ្ណមយំ អាលិង្គំ ខុទ្ទកមុទិង្គំ. សុបុប្ផិតសតបត្តបទុមមិវ សស្សិរិកំ សសោភំ សុបុប្ផិតសតបត្តសស្សិរិកំ.

អនុមោទិតកាលតោ បដ្ឋាយ…បេ… ពុទ្ធភាសិតំ នាម ជាតន្តិ ឯតេន អនុមោទនា ពុទ្ធភាសិតភាវស្ស ការណន្តិ អយមត្ថោ វុត្តោ វិយ ទិស្សតិ, ឯវញ្ច សតិ កថាវត្ថុស្ស ពុទ្ធភាសិតភាវោ ន សិយា អននុមោទិតត្តា, តស្មា ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ – ‘‘មហាកច្ចាយនោ ឯវំ វិភជិស្សតី’’តិ ទិស្វា ភគវា មាតិកំ និក្ខិបិត្វា វិហារំ បវិដ្ឋោ, តថេវ ច ថេរោ ភគវតា ទិន្ននយេន ឋបិតមាតិកាយ វិភជីតិ ពុទ្ធភាសិតំ នាម ជាតំ, តំ បន អនុមោទនាយ បាកដំ ជាតន្តិ ឯតមត្ថំ សន្ធាយ ‘‘ឯវំ សត្ថារា…បេ… នាម ជាត’’ន្តិ វុត្តន្តិ.

ឥទានិ បាឡិយា សន្និវេសំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ ធម្មសង្គណីបករណេ’’តិអាទិមាហ. កាមាវចរកុសលតោ អដ្ឋាតិ កាមាវចរកុសលេ ចត្តារោ ខន្ធេ គហេត្វា តតោ អដ្ឋ ចិត្តានិ ឧទ្ធរតិ. បឋមា វិភត្តីតិបិ វទន្តិ. ឯកូននវុតិ ចិត្តានីតិ យត្ថ ឯតានិ ចិត្តានិ វិភត្តានិ, តេ បាឡិប្បទេសា ‘‘ឯកូននវុតិ ចិត្តានី’’តិ វុត្តា. តេសញ្ច សមុទាយោ ចិត្តវិភត្តិ, តស្មា ឧបបន្នមេតំ ‘‘ឯកូននវុតិ ចិត្តានិ ចិត្តវិភត្តី’’តិ. មាតិកញ្ច ឧទ្ទិសិត្វា តត្ថ ឯកេកំ បទំ ឧទ្ធរិត្វា យស្មា ចិត្តានិ វិភត្តានិ, តស្មា មាតិកាបិ ចិត្តវិភត្តិអន្តោគធាយេវាតិ ចិត្តុប្បាទកណ្ឌំ មាតិកាបទភាជនីយវសេន ទុវិធន្តិ ឥទម្បិ វចនំ យុជ្ជតិ.

មូលតោតិ ‘‘តីណិ កុសលមូលានី’’តិអាទិនា (ធ. ស. ៩៨៥) កុសលាទីនំ មូលវសេន សង្ខិបិត្វា វចនំ. ‘‘វេទនាក្ខន្ធោ’’តិអាទិនា ខន្ធតោ. ‘‘កាយកម្ម’’ន្តិអាទិនា ទ្វារតោ. ‘‘សុខភូមិយំ កាមាវចរេ’’តិអាទិនា (ធ. ស. ៩៨៨) ភូមិតោ. អត្ថោតិ ហេតុផលំ. ធម្មោតិ ហេតុ. ‘‘តីណិ កុសលមូលានិ តីណិ អកុសលមូលានី’’តិអាទិនា (ធ. ស. ៩៨៥-៩៨៦) ហេតុវសេន សង្គហោ ធម្មតោ និក្ខេបោ. ‘‘តំសម្បយុត្តោ, តំសមុដ្ឋានា តទេកដ្ឋា ច កិលេសា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ៩៨៥-៩៨៦) ហេតុផលវសេន សង្គហោ អត្ថតោ និក្ខេបោ. អថ វា ធម្មោតិ ភាសិតោ. អត្ថោតិ ភាសិតត្ថោ. ‘‘តយោ កុសលហេតូ’’តិ (ធ. ស. ១០៥៩) ធម្មោ. ‘‘តត្ថ កតមេ តយោ កុសលហេតូ អលោភោ’’តិអាទិ (ធ. ស. ១០៦០) អត្ថោ, សោ ច ធម្មោ. ‘‘តត្ថ កតមោ អលោភោ’’តិអាទិ (ធ. ស. ១០៦១) អត្ថោតិ ឯវំ អត្ថធម្មវសេន និក្ខេបោ វេទិតព្ពោ. នាមតោតិ ‘‘តីណិ កុសលមូលានី’’តិ វុត្តធម្មានំ អលោភោតិអាទិនាមវសេន. លិង្គតោតិ ឧទ្ទិដ្ឋស្ស ឯកស្សេវ ធម្មស្ស ‘‘អលោភោ អលុព្ភនា អលុព្ភិតត្ត’’ន្តិ (ធ. ស. ១០៦១) បុរិសាទិលិង្គវសេន និក្ខេបោ.

គណនចារន្តិ គណនប្បវត្តិំ. សមានេន្តីតិ សមានំ ករោន្តិ បូរេន្តិ, តថា សមានេតព្ពន្តិ ឯត្ថាបិ. ‘‘វិជ្ជាភាគិនោ អវិជ្ជាភាគិនោ’’តិ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ១០១) ឯវមាទីសុ ឯត្ថ វិញ្ញាតេសុ អាភិធម្មិកត្ថេរា សុត្តន្តំ សុណន្តា ចិន្តេន្តា ច សុត្តន្តេសុ ‘‘វិជ្ជាភាគិនោ’’តិអាទីសុ អាគតេសុ អត្ថស្ស វិញ្ញាតត្តា ន កិលមន្តីតិ ឯតមត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អាភិធម្មិកត្ថេរានំ…បេ… អកិលមត្ថំ ឋបិតា’’តិ.

អនមតគ្គោតិ អញ្ញាតគ្គោ. ខន្ធន្តរន្តិ ខន្ធនានត្តំ, ខន្ធមេវ វា. គហេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា សណ្ហំ, សុខុមាយ បញ្ញាយ គហេតព្ពតោ សុខុមញ្ច ធម្មំ សណ្ហសុខុមធម្មំ. ពលវតា ញាណវេគេន បវត្តត្តា ពលវតោ ញាណវេគស្ស និមិត្តភាវតោ ច ពលវំ. គម្ភីរមេវ គម្ភីរគតំ, គម្ភីរានិ វា គតានិ គមនានិ ឯតស្ស សន្តីតិ គម្ភីរគតំ. យថានុបុព្ពន្តិ យថានុបុព្ពេន. និខិលេនាតិ និរវសេសេន ទេសិតំ, បញ្ចខិលរហិតេន វា ភគវតា ទេសិតំ. រូបគតំវាតិ ហត្ថគតំ រូបំ វិយ ចក្ខុនា. ‘‘បដិវេធញាណេន សមន្តបដ្ឋានំ យោ បស្សតិ, សោ អត្ថេវ, នោ នត្ថី’’តិ អត្តានំ សន្ធាយ ថេរោ វទតីតិ.

ខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គេ អាគតេសុ ឯកាធិកេសុ អដ្ឋសុ កិលេសសតេសុ អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតានិ អបនេត្វា សេសា ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ ច ឧប្បន្នានុប្បន្នភាវេន ទិគុណិតានិ ទិយឌ្ឍកិលេសសហស្សានិ ទសាធិកានិ ហោន្តិ, អប្បកំ បន ឩនមធិកំ វា ន គណនូបគំ ហោតីតិ ‘‘ទិយឌ្ឍកិលេសសហស្ស’’ន្តិ វុត្តំ. ឥតរេសំ អតីតាទិភាវាមសនា អគ្គហណំ ខេបនេ ទដ្ឋព្ពំ.

មេចកបដាតិ នីលនិភា បដា. ចិត្តសមុដ្ឋានា វណ្ណធាតូតិ ចិត្តបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានា វណ្ណធាតូតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. កស្មា? ន ហិ ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ ពហិ និគច្ឆតីតិ, ចិត្តសមុដ្ឋានរូបបរម្បរាយ អាគតត្តា បន ឯវំ វុត្តំ. អថ វា ចិត្តសមុដ្ឋានា វណ្ណធាតូតិ ឯត្ថ បច្ចយឧតុសទ្ទានំ លោបំ កត្វា សោយេវ បុព្ពេ វុត្តោ អត្ថោ សុវណ្ណតា សុស្សរតា វិយ. ឯត្ថ ហិ ‘‘សុស្សរតា’’តិ ឧបាទិន្នកាធិការេ អាគតំ, ន ច សទ្ទោ ឧបាទិន្នកោ អត្ថិ, តស្មា ឧបាទិន្នករូបឱដ្ឋតាលុអាទិនិស្សយត្តា ឯវំ វុត្តន្តិ, ឯវមេត្ថាបិ ចិត្តបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានំ សន្ធាយ ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានា វណ្ណធាតូ’’តិ វទតិ.

កាយសក្ខិន្តិ បច្ចក្ខំ. ទន្តាវរណន្តិ ឱដ្ឋទ្វយំ. មុខាទានន្តិ មុខវិវរំ. សិលិដ្ឋន្តិ សំគតំ សុសណ្ឋិតំ. សរេ និមិត្តំ គហេត្វាតិ ‘‘ធម្មោ ឯសោ វុច្ចតី’’តិ ធម្មស្សរវសេន និមិត្តំ គហេត្វា, ន កិលេសានុព្យញ្ជនវសេន. ឯកប្បហារេនាតិ ឯត្ថ បហារោតិ ទិវសស្ស តតិយោ ភាគោ វុច្ចតិ. ឯវំ សន្តេតិ បុព្ពេ វុត្តមគ្គហេត្វា វាចនាមគ្គស្ស ថេរប្បភវត្តវចនមេវ គហេត្វា តេន បុរិមវចនញ្ច បដិក្ខិបន្តោ ចោទេតិ.

តេនេតមេតស្សាតិ វិនយស្ស. អត្តត្ថបរត្ថាទិភេទេតិ យោ តំ សុត្តំ សជ្ឈាយតិ សុណាតិ វាចេតិ ចិន្តេតិ ទេសេតិ, សុត្តេន សង្គហិតោ សីលាទិអត្ថោ តស្សបិ ហោតិ, តេន បរស្ស សាធេតព្ពតោ បរស្សបិ ហោតីតិ តទុភយំ តំ សុត្តំ សូចេតិ ទីបេតិ. តថា ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកត្ថេ លោកិយលោកុត្តរត្ថេតិ ឯវមាទិភេទេ អត្ថេ អាទិសទ្ទេន សង្គណ្ហាតិ. អត្ថសទ្ទោ ចាយំ ហិតបរិយាយវចនំ, ន ភាសិតត្ថវចនំ. យទិ សិយា, សុត្តំ អត្តនោបិ ភាសិតត្ថំ សូចេតិ បរសុត្តស្សបីតិ អយមត្ថោ សិយា, សុត្តេន ច យោ អត្ថោ បកាសិតោ, សោ តស្សេវ ហោតីតិ ន តេន បរត្ថោ សូចិតោ ហោតិ, តេន ច សូចេតព្ពស្ស បរត្ថស្ស និវត្តេតព្ពស្ស អភាវា អត្តគ្គហណំ ន កត្តព្ពំ, អត្តត្ថបរត្ថវិនិមុត្តស្ស ភាសិតត្ថស្ស អភាវា អាទិគ្គហណញ្ច ន កត្តព្ពំ, តស្មា យថាវុត្តស្ស អត្ថស្ស សុត្តេ អសម្ភវតោ សុត្តាធារស្ស បុគ្គលស្ស វសេន អត្តត្ថបរត្ថា វុត្តា.

អថ វា សុត្តំ អនបេក្ខិត្វា យេ អត្តត្ថាទយោបិ អត្ថប្បភេទា វុត្តា និទ្ទេសេ (មហានិ. ៦៩; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៥) ‘‘អត្តត្ថោ បរត្ថោ ឧភយត្ថោ ទិដ្ឋធម្មិកោ អត្ថោ សម្បរាយិកោ អត្ថោ ឧត្តានោ អត្ថោ គម្ភីរោ អត្ថោ គុឡ្ហោ អត្ថោ បដិច្ឆន្នោ អត្ថោ នេយ្យោ អត្ថោ នីតោ អត្ថោ អនវជ្ជោ អត្ថោ និក្កិលេសោ អត្ថោ វោទានោ អត្ថោ បរមត្ថោ អត្ថោ’’តិ, តេ សុត្តំ សូចេតីតិ អត្ថោ. អថ វា ‘‘អត្តនា ច អប្បិច្ឆោ ហោតី’’តិ អត្តត្ថំ, ‘‘អប្បិច្ឆកថញ្ច បរេសំ កត្តា ហោតី’’តិ បរត្ថំ សូចេតីតិ. ឯវំ ‘‘អត្តនា ច បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតី’’តិអាទិសុត្តានិ (អ. និ. ៤.៩៩) យោជេតព្ពានិ. វិនយាភិធម្មេហិ ច វិសេសេត្វា សុត្តសទ្ទស្ស អត្ថោ វត្តព្ពោ, តស្មា វេនេយ្យជ្ឈាសយវសប្បវត្តាយ ទេសនាយ អត្តហិតបរហិតាទីនិ សាតិសយំ បកាសិតានិ ហោន្តិ, ន អាណាធម្មសភាវវសប្បវត្តាយាតិ ឥទមេវ ‘‘អត្ថានំ សូចនតោ សុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ.

សុត្តេ ច អាណាធម្មសភាវា វេនេយ្យជ្ឈាសយំ អនុវត្តន្តិ, ន វិនយាភិធម្មេសុ វិយ វេនេយ្យជ្ឈាសយោ អាណាធម្មសភាវេ អនុវត្តតិ, តស្មា វេនេយ្យានំ ឯកន្តហិតបដិលាភសំវត្តនិកា សុត្តន្តទេសនា ហោតីតិ ‘‘សុវុត្តា ចេត្ថ អត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. បសវតីតិ ផលតិ. ‘‘សុត្តាណា’’តិ ឯតស្ស អត្ថំ បកាសេតុំ ‘‘សុដ្ឋុ ច នេ តាយតី’’តិ វុត្តំ. អត្តត្ថបរត្ថាទិវិធានេសុ ច សុត្តស្ស បមាណភាវោ តេសញ្ច សង្គាហកត្តំ យោជេតព្ពំ, តទត្ថប្បកាសនេ បធានត្តា សុត្តស្ស ឥតរេហិ វិសេសនញ្ច. ឯតន្តិ ‘‘អត្ថានំ សូចនតោ’’តិអាទិកំ អត្ថវចនំ. ឯតស្សាតិ សុត្តស្ស.

អភិក្កមន្តីតិ ឯត្ថ អភិ-សទ្ទោ កមនស្ស វុទ្ធិភាវំ អតិរេកត្តំ ទីបេតិ. អភិក្កន្តេនាតិ ច ឯត្ថ កន្តិយា អធិកត្តំ វិសេសភាវន្តិ យុត្តំ កិរិយាវិសេសកត្តា ឧបសគ្គស្ស. អភិញ្ញាតា, អភិរាជា, អភិវិនយេតិ ឯត្ថ លក្ខណបូជិតបរិច្ឆិន្នេសុ រត្តិអាទីសុ អភិ-សទ្ទោ វត្តតីតិ កថមេតំ យុជ្ជេយ្យាតិ? លក្ខណករណញាណបូជនបរិច្ឆេទកិរិយាទីបនតោ តាហិ ច កិរិយាហិ រត្តិរាជវិនយានំ យុត្តត្តា. ភាវនាផរណវុទ្ធីហិ វុទ្ធិមន្តោ. អារម្មណាទីហីតិ អារម្មណសម្បយុត្តកម្មទ្វារបដិបទាទីហិ. អវិសិដ្ឋន្តិ អញ្ញមញ្ញវិសិដ្ឋេសុ វិនយសុត្តន្តាភិធម្មេសុ អវិសិដ្ឋំ សមានំ បិដកសទ្ទន្តិ អត្ថោ. យថាវុត្តេនេវាតិ ‘‘ឯវំ ទុវិធត្ថេនា’’តិអាទិនា នយេន.

កថេតព្ពានំ អត្ថានំ ទេសកាយត្តេន អាណាទិវិធិនា អតិសជ្ជនំ បពោធនំ ទេសនា. សាសិតព្ពបុគ្គលគតេន យថាបរាធាទិនា សាសិតព្ពភាវេន អនុសាសនំ វិនយនំ សាសនំ. កថេតព្ពស្ស សំវរាសំវរាទិនោ អត្ថស្ស កថនំ វចនបដិពទ្ធករណំ កថា. ភេទ-សទ្ទោ វិសុំ វិសុំ យោជេតព្ពោ ‘‘ទេសនាភេទំ សាសនភេទំ កថាភេទញ្ច យថារហំ បរិទីបយេ’’តិ. ភេទន្តិ នានត្តំ, នានាករណន្តិ អត្ថោ. សិក្ខា ច បហានានិ ច គម្ភីរភាវោ ច សិក្ខាបហានគម្ភីរភាវំ, តញ្ច បរិទីបយេ. យន្តិ បរិយត្តិអាទិំ. យថាតិ ឧបារម្ភាទិហេតុ បរិយាបុណនាទិប្បការេហិ.

តីសុបិ ចេតេសុ ឯតេ ធម្មត្ថទេសនាបដិវេធាតិ ឯត្ថ តន្តិអត្ថោ តន្តិទេសនា តន្តិអត្ថបដិវេធោ ច តន្តិវិសយា ហោន្តីតិ វិនយបិដកាទីនំ អត្ថទេសនាបដិវេធាធារភាវោ យុត្តោ, បិដកានិ បន តន្តិយោយេវាតិ ធម្មាធារភាវោ កថំ យុជ្ជេយ្យាតិ? តន្តិសមុទាយស្ស អវយវតន្តិយា អាធារភាវតោ, ធម្មាទីនញ្ច ទុក្ខោគាហភាវតោ តេហិ វិនយាទយោ គម្ភីរាតិ វិនយាទីនញ្ច ចតុព្ពិធោ គម្ភីរភាវោ វុត្តោ, តស្មា ‘‘ធម្មាទយោ ឯវ ទុក្ខោគាហត្តា គម្ភីរា, ន វិនយាទយោ’’តិ ន ចោទេតព្ពមេតំ. តត្ថ បដិវេធស្ស ទុក្ករភាវតោ ធម្មត្ថានំ, ទេសនាញាណស្ស ទុក្ករភាវតោ ទេសនាយ ច ទុក្ខោគាហភាវោ វេទិតព្ពោ. បដិវេធស្ស បន ឧប្បាទេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា តព្ពិសយញាណុប្បត្តិយា ច ទុក្ករភាវតោ ទុក្ខោគាហតា វេទិតព្ពា.

ហេតុម្ហិ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទាតិ ឯតេន វចនត្ថេន ធម្មស្ស ហេតុភាវោ កថំ ញាតព្ពោតិ? ‘‘ធម្មបដិសម្ភិទា’’តិ ឯតស្ស សមាសបទស្ស អវយវបទត្ថំ ទស្សេន្តេន ‘‘ហេតុម្ហិ ញាណ’’ន្តិ វុត្តត្តា. ‘‘ធម្មេ បដិសម្ភិទា’’តិ ឯត្ថ ហិ ‘‘ធម្មេ’’តិ ឯតស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តេន ‘‘ហេតុម្ហី’’តិ វុត្តំ, ‘‘បដិសម្ភិទា’’តិ ឯតស្ស ច អត្ថំ ទស្សេន្តេន ‘‘ញាណ’’ន្តិ, តស្មា ហេតុធម្មសទ្ទា ឯកត្ថា ញាណបដិសម្ភិទាសទ្ទា ចាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តេន សាធិតោ ធម្មស្ស ហេតុភាវោ. អត្ថស្ស ហេតុផលភាវោ ច ឯវមេវ ទដ្ឋព្ពោ. យថាធម្មន្តិ ឯត្ថ ធម្ម-សទ្ទោ ហេតុំ ហេតុផលញ្ច សព្ពំ គណ្ហាតិ. សភាវវាចកោ ហេស, ន បរិយត្តិហេតុភាវវាចកោ, តស្មា យថាធម្មន្តិ យោ យោ អវិជ្ជាសង្ខារាទិធម្មោ, តស្មិំ តស្មិន្តិ អត្ថោ. ធម្មាភិលាបោតិ អត្ថព្យញ្ជនកោ អវិបរីតាភិលាបោ. ឯតេន ‘‘តត្រ ធម្មនិរុត្តាភិលាបេ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា’’តិ (វិភ. ៧១៨-៧២០) ឯត្ថ វុត្តធម្មនិរុត្តិំ ទស្សេតិ. អនុលោមាទិវសេន វា កថនន្តិ ឯតេន តស្សា ធម្មនិរុត្តិយា អភិលាបំ កថនំ តស្ស វចនស្ស បវត្តនំ ទស្សេតិ. អធិប្បាយោតិ ឯតេន ‘‘ទេសនាតិ បញ្ញត្តី’’តិ ឯតំ វចនំ ធម្មនិរុត្តាភិលាបំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន តព្ពិនិមុត្តំ បញ្ញត្តិំ សន្ធាយាតិ ទស្សេតិ.

សោ ច លោកិយលោកុត្តរោតិ ឯវំ វុត្តំ អភិសមយំ យេន បការេន អភិសមេតិ, យញ្ច អភិសមេតិ, យោ ច តស្ស សភាវោ, តេហិ បាកដំ កាតុំ ‘‘វិសយតោ អសម្មោហតោ ច អត្ថាទិអនុរូបំ ធម្មាទីសុ អវពោធោ’’តិ អាហ. តត្ថ ហិ វិសយតោ អត្ថាទិអនុរូបំ ធម្មាទីសុ អវពោធោ អវិជ្ជាទិធម្មសង្ខារាទិអត្ថតទុភយបញ្ញាបនារម្មណោ លោកិយោ អភិសមយោ. អសម្មោហតោ អត្ថាទិអនុរូបំ ធម្មាទីសុ អវពោធោ និព្ពានារម្មណោ មគ្គសម្បយុត្តោ យថាវុត្តធម្មត្ថបញ្ញត្តីសុ សម្មោហវិទ្ធំសនោ លោកុត្តរោ អភិសមយោតិ. អភិសមយតោ អញ្ញម្បិ បដិវេធត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘តេសំ តេសំ វា’’តិអាទិមាហ. ‘‘បដិវេធនំ បដិវេធោ’’តិ ឥមិនា ហិ វចនត្ថេន អភិសមយោ, បដិវិជ្ឈីយតីតិ បដិវេធោតិ ឥមិនា តំតំរូបាទិធម្មានំ អវិបរីតសភាវោ ច បដិវេធោតិ យុជ្ជតិ.

យថាវុត្តេហិ ធម្មាទីហិ បិដកានំ គម្ភីរភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥទានិ យស្មា ឯតេសុ បិដកេសូ’’តិអាទិមាហ. យោ ចេត្ថាតិ ឯតេសុ តំតំបិដកគតេសុ ធម្មាទីសុ យោ បដិវេធោ ឯតេសុ ច បិដកេសុ តេសំ តេសំ ធម្មានំ យោ អវិបរីតសភាវោតិ យោជេតព្ពោ. ទុក្ខោគាហតា ច វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា. អយំ បនេត្ថ វិសេសោ ‘‘អវិបរីតសភាវសង្ខាតោ បដិវេធោ ទុព្ពិញ្ញេយ្យតាយ ឯវ ទុក្ខោគាហោ’’តិ.

យន្តិ បរិយត្តិទុគ្គហណំ សន្ធាយ វុត្តំ. អត្ថន្តិ ភាសិតត្ថំ បយោជនត្ថញ្ច. ន ឧបបរិក្ខន្តីតិ ន វិចារេន្តិ. ន និជ្ឈានំ ខមន្តីតិ និជ្ឈានបញ្ញំ ន ខមន្តិ, និជ្ឈាយិត្វា បញ្ញាយ ទិស្វា រោចេត្វា ន គហេតព្ពា ហោន្តីតិ អធិប្បាយោ. ឥតីតិ ឯវំ ឯតាយ បរិយត្តិយា វាទប្បមោក្ខានិសំសា អត្តនោ ឧបរិ បរេហិ អារោបិតវាទស្ស និគ្គហស្ស បមោក្ខប្បយោជនា ហុត្វា ធម្មំ បរិយាបុណន្តិ. វាទប្បមោក្ខោតិ វា និន្ទាបមោក្ខោ. យស្ស ចត្ថាយាតិ យស្ស ច សីលាទិបរិបូរណស្ស អនុបាទាវិមោក្ខស្ស វា អត្ថាយ. ធម្មំ បរិយាបុណន្តីតិ ញាយេន បរិយាបុណន្តីតិ អធិប្បាយោ. អស្សាតិ អស្ស ធម្មស្ស. នានុភោន្តីតិ ន វិន្ទន្តិ. តេសំ តេ ធម្មា ទុគ្គហិតត្តា ឧបារម្ភមានទប្បមក្ខបលាសាទិហេតុភាវេន ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តន្តិ. ភណ្ឌាគារេ និយុត្តោ ភណ្ឌាគារិកោ, ភណ្ឌាគារិកោ វិយាតិ ភណ្ឌាគារិកោ, ធម្មរតនានុបាលកោ. អញ្ញំ អត្ថំ អនបេក្ខិត្វា ភណ្ឌាគារិកស្សេវ សតោ បរិយត្តិ ភណ្ឌាគារិកបរិយត្តិ.

តាសំយេវាតិ អវធារណំ បាបុណិតព្ពានំ ឆឡភិញ្ញាចតុបដិសម្ភិទានំ វិនយេ បភេទវចនាភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. វេរញ្ជកណ្ឌេ ហិ តិស្សោ វិជ្ជាវ វិភត្តាតិ. ទុតិយេ តាសំយេវាតិ អវធារណំ ចតស្សោ បដិសម្ភិទា អបេក្ខិត្វា កតំ, ន តិស្សោ វិជ្ជា. តា ហិ ឆសុ អភិញ្ញាសុ អន្តោគធាតិ សុត្តេ វិភត្តាយេវាតិ. ញត្វា សង្គយ្ហមានន្តិ យោជនា. តេសន្តិ តេសំ បិដកានំ. សព្ពម្បីតិ សព្ពម្បិ ពុទ្ធវចនំ.

អត្ថានុលោមនាមតោ អនុលោមិកោ. អនុលោមិកត្តំយេវ វិភាវេតុំ ‘‘កស្មា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯកនិកាយម្បីតិ ឯកសមូហម្បិ. បោណិកា ច ចិក្ខល្លិកា ច ខត្តិយា, តេសំ និវាសោ បោណិកនិកាយោ ចិក្ខល្លិកនិកាយោ ច. ឯវំ ធម្មក្ខន្ធតោ ចតុរាសីតិ ធម្មក្ខន្ធសហស្សានីតិ ពុទ្ធវចនបិដកាទីនិ និដ្ឋាបេត្វា អនេកច្ឆរិយបាតុភាវបដិមណ្ឌិតាយ សង្គីតិយា បឋមពុទ្ធវចនាទិកោ សព្ពោ វុត្តប្បភេទោ អញ្ញោបិ ឧទ្ទានសង្គហាទិភេទោ សង្គីតិយា ញាយតីតិ ឯតស្ស ទស្សនត្ថំ ‘‘ឯវមេតំ សព្ពម្បី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. អយំ អភិធម្មោ បិដកតោ អភិធម្មបិដកន្តិអាទិនា បិដកាទិភាវទស្សនេនេវ មជ្ឈិមពុទ្ធវចនភាវោ តថាគតស្ស ច អាទិតោ អាភិធម្មិកភាវោ ទស្សិតោតិ វេទិតព្ពោ.

ឯត្ថ សិយា ‘‘យទិ តថាគតភាសិតភាវោ អភិធម្មស្ស សិទ្ធោ សិយា, មជ្ឈិមពុទ្ធវចនភាវោ ច សិទ្ធោ ភវេយ្យ, សោ ឯវ ច ន សិទ្ធោ’’តិ តស្ស វិនយាទីហិ ពុទ្ធភាសិតភាវំ សាធេតុំ វត្ថុំ ទស្សេន្តោ ‘‘តំ ធារយន្តេសុ ភិក្ខូសូ’’តិអាទិមាហ. សព្ពសាមយិកបរិសាយាតិ សព្ពនិកាយិកបរិសាយ បញ្ចបិ និកាយេ បរិយាបុណន្តិយា. ន ឧគ្គហិតន្តិ សកលស្ស វិនយបិដកស្ស អនុគ្គហិតត្តា អាហ. វិនយមត្តំ ឧគ្គហិតន្តិ វិភង្គទ្វយស្ស ឧគ្គហិតត្តា អាហ. វិនយំ អវិវណ្ណេតុកាមតាយ ‘‘អភិធម្មំ បរិយាបុណស្សូ’’តិ ភណន្តស្ស អនាបត្តិំ, អភិធម្មេ អនោកាសកតំ ភិក្ខុំ បញ្ហំ បុច្ឆន្តិយា បាចិត្តិយញ្ច វទន្តេន ភគវតា អភិធម្មស្ស ពុទ្ធភាសិតភាវោ ទីបិតោ ពុទ្ធភាសិតេហិ សុត្តាទីហិសហ វចនតោ, ពាហិរកភាសិតេសុ ច ឦទិសស្ស វចនស្ស អភាវា.

ឥតោបិ ពលវតរំ អាភិធម្មិកស្ស សាធុការទានេន វិចិកិច្ឆាវិច្ឆេទស្ស កតត្តា. កម្មតោ អញ្ញំ កម្មំ កម្មន្តរំ, តំ កាមាវចរាទិំ រូបាវចរាទិភាវេន, កណ្ហវិបាកាទិំ សុក្កវិបាកាទិភាវេន កថេន្តោ អាលោឡេតិ.

ជិនចក្កេតិ ជិនសាសនេ. វិសំវាទេតីតិ វិប្បលម្ភេតិ. ភេទករវត្ថូសុ ឯកស្មិន្តិ ‘‘ភាសិតំ លបិតំ តថាគតេន អភាសិតំ អលបិតំ តថាគតេនាតិ ទីបេតី’’តិ ឯកស្មិំ សន្ទិស្សតិ. ឧត្តរិបិ ឯវំ វត្តព្ពោ…បេ… ន អញ្ញេសំ វិសយោ…បេ… និទានកិច្ចំ នាម នត្ថីតិ អបាកដានំ កាលទេសទេសកបរិសានំ បាកដភាវករណត្ថំ តទុបទេសសហិតេន និទានេន ភវិតព្ពំ, អញ្ញេសំ អវិសយត្តា ទេសកោ បាកដោ, ឱក្កន្តិកាលាទីនំ បាកដត្តា កាលោ ច, ទេវលោកេ ទេសិតភាវស្ស បាកដត្តា ទេសបរិសា ច បាកដាតិ កិំ និទានកិច្ចំ សិយាតិ.

យត្ថ ខន្ធាទយោ និប្បទេសេន វិភត្តា, សោ អភិធម្មោ នាម, តស្មា តស្ស និទានេន ខន្ធាទីនំ និប្បទេសតោបិ បដិវិទ្ធដ្ឋានេន ភវិតព្ពន្តិ អធិប្បាយេន ថេរោ ‘‘មហាពោធិនិទានោ អភិធម្មោ’’តិ ទស្សេតិ. ‘‘សោ ឯវំ បជានាមិ សម្មាទិដ្ឋិបច្ចយាបិ វេទយិត’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. ៥.១២) នយេន បច្ចយាទីហិ វេទនំ ឧបបរិក្ខន្តោ ខន្ធាទិបទេសានំ វេទនាក្ខន្ធាទីនំ វសេន វិហាសិ. ធម្មេតិ កុសលាទិអរណន្តេ.

ធម្មំ បរិវត្តេន្តោតិ សាដ្ឋកថំ បាឡិំ បរិវត្តេន្តោ ឯតំ បរវាទីចោទនំ បត្វា ‘‘អយំ បរវាទី’’តិអាទិមាហ. អម្ហាទិសេសុ និទានំ ជានន្តេសុ បដិសរណេសុ វិជ្ជមានេសុ អប្បដិសរណោ អរញ្ញេ កន្ទន្តោ វិយ និទានសព្ភាវេ សក្ខិភូតេសុបិ អម្ហេសុ វិជ្ជមានេសុ អសក្ខិកំ អឌ្ឌំ ករោន្តោ វិយ ហោតិ, និទានស្ស អត្ថិភាវម្បិ ន ជានាតិ, ននុ ឯតំ និទានន្តិ កថេន្តោ ឯវមាហ. ឯកមេវាតិ ទេសនានិទានមេវ អជ្ឈាសយានុរូបេន ទេសិតត្តា. ទ្វេ និទានានីតិ អធិគន្តព្ពទេសេតព្ពធម្មានុរូបេន ទេសិតត្តា. អភិធម្មាធិគមស្ស មូលំ អធិគមំ និទេតីតិ អធិគមនិទានំ. ពោធិអភិនីហារសទ្ធាយាតិ យាយ សទ្ធាយ ទីបង្ករទសពលស្ស សន្តិកេ ពោធិយា ចិត្តំ អភិនីហរិ បណិធានំ អកាសិ.

សុមេធកថាវណ្ណនា

ចតុរោ ច អសង្ខិយេតិ (ពុ. វំ. អដ្ឋ. ២.១-២) ឧទ្ធំ អារោហនវសេន អតិក្កមិត្វា អមរំ នាម នគរំ អហោសីតិ វចនសេសយោជនា កាតព្ពា. ទសហីតិ ហត្ថិអស្សរថភេរីសង្ខមុទិង្គវីណាគីតសម្មតាឡេហិ ‘‘អស្នាថ បិវថ ខាទថា’’តិ ទសមេន សទ្ទេន. តេ បន ឯកទេសេន ទស្សេតុំ ‘‘ហត្ថិសទ្ទ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ហត្ថិសទ្ទន្តិ ករណត្ថេ ឧបយោគោ ទដ្ឋព្ពោ. ភេរីសង្ខរថានញ្ច សទ្ទេហិ អវិវិត្តន្តិ វា ឃោសិតន្តិ វា យោជេតព្ពំ. ហត្ថិសទ្ទន្តិ វា ហត្ថិសទ្ទវន្តំ នគរំ. ខាទថ បិវថ ចេវាតិ ឥតិ-សទ្ទោ ញាតត្ថត្តា អប្បយុត្តោ ទដ្ឋព្ពោ.

សព្ពង្គសម្បន្នំ ឧយ្យានបោក្ខរណីអាទិសម្បន្នត្តា. លក្ខណេតិ ឥត្ថិលក្ខណេ បុរិសលក្ខណេ ច. ឥតិហាសេតិ បោរាណេ. សធម្មេតិ អត្តនោ តេវិជ្ជធម្មេ ច យញ្ញវិធិអាទិកេ ច. បារមិន្តិ បារញាណំ បារាធិគមំ គតោ. ចិន្តេសហន្តិ ចិន្តេសិំ អហំ សុមេធភូតោតិ សត្ថា វទតិ. អត្ថិ ហេហិតីតិ សោ វិជ្ជមានោ ភវិស្សតិ. ន ហេតុយេតិ អភវិតុំ. ឯវមេវាតិ ឯវមេវំ. ន គវេសតីតិ ន គន្តុំ ឯសតិ ន ឥច្ឆតិ នានុគច្ឆតិ វា. ធោវេតិ ធោវន្តេ. សេរីតិ សាយត្តិកោ. សយំវសីតិ សវសោ. មហាចោរសមោ វិយាតិ កាយសារាគវសេន ទុច្ចរិតានេសនេហិ កុសលភណ្ឌច្ឆេទនា. នាថាតិ នាថវន្តោ. បញ្ចទោសវិវជ្ជិតន្តិ ឯវមាទិកស្ស អត្ថោ កេសុចិ អដ្ឋកថាបោត្ថកេសុ លិខិតោតិ កត្វា ន វក្ខាម.

សាសនេតិ ឯត្ថ តាបសសាសនំ ឈានាភិញ្ញា ច. វសីភូតស្ស សតោ. មយិ ឯវំភូតេ ទីបង្ករោ ជិនោ ឧប្បជ្ជិ. សោធេតិ ជនោ. អញ្ជសំ វដុមាយនន្តិ បរិយាយវចនេហិ មគ្គមេវ វទតិ. មា នំ អក្កមិត្ថាតិ ឯត្ថ នន្តិ បទបូរណមត្តេ និបាតោ. ឃាតិយាមហន្តិ ឯត្ថ ច អ-ឥតិ ច ហំ-ឥតិ ច និបាតា, អហំ-ឥតិ វា ឯកោ និបាតោ សានុនាសិកោ កតោ. អាហុតីនន្តិ ទក្ខិណាហុតីនំ. មន្តិ មម, មំ វា អព្រ្វិ.

កប្បេ អតិក្កមិត្វា វុត្តេបិ ពោធិម្ហិ មាតាទិសំកិត្តនេ សង្គណ្ហិតុំ ‘‘ពោធិ តស្ស ភគវតោ’’តិអាទិមាហ. សុខេនាតិ ឧត្តមេន សុខេន. អសមោតិ តាបសេហិ អសមោ. អភិញ្ញាសុខតោបិ វិសិដ្ឋំ ឦទិសំ ពុទ្ធត្តព្យាករណជំ សុខំ អលភិំ. យាតិ យានិ និមិត្តានិ. អាភុជតីតិ អាវត្តតិ. អភិរវន្តីតិ សទ្ទំ ករោន្តិ. ឆុទ្ធាតិ និក្ខន្តា. នុទ្ធំសតីតិ ន ឧទ្ធំ គច្ឆតិ. ឧភយន្តិ ឧភយវចនំ. ធុវសស្សតន្តិ ឯកន្តសស្សតំ, អវិបរីតមេវាតិ អត្ថោ. អាបន្នសត្តានន្តិ គព្ភិនីនំ. យាវតាទស ទិសា, តត្ថ. ធម្មធាតុយាតិ ធម្មធាតុយំ, សព្ពេសុ ធម្មេសុ វិចិនាមីតិ អត្ថោ.

យស្ស សម្បុណ្ណោ, តំ វមតេវ ឧទកំ និស្សេសំ. ឯតេតិ ឯកិស្សាបិ ទានបារមិតាយ អនេកប្បការតាយ ពហុវចននិទ្ទេសោ កតោ. បដិលគ្គិតំ រក្ខតីតិ វចនសេសោ, ភុម្មត្ថេ វា ឧបយោគោ. ចតូសុ ភូមីសូតិ បាតិមោក្ខាទីសុ សំវរភូមីសុ. អទ្វេជ្ឈមានសោតិ កទាចិ ខមនំ កទាចិ អក្ខមនំ, កស្សចិ ខមនំ កស្សចិ អក្ខមនន្តិ ឯវំ ទ្វេធាភាវំ អនាបន្នមានសោ ហុត្វា. សច្ចស្ស វីថិ នាម ទិដ្ឋាទិ ច អទិដ្ឋាទិ ច យថាភូតំវ វត្ថុ. អធិដ្ឋានន្តិ កុសលសមាទានាធិដ្ឋានំ, សមាទិន្នេសុ កុសលេសុ អចលតា អធិដ្ឋានំ នាម. បថវិយា ឧបេក្ខនំ នាម វិការានាបត្តិ. អញ្ញត្រាតិ អញ្ញំ. សភាវរសលក្ខណេតិ ឯត្ថ ភាវោតិ អវិបរីតតា វិជ្ជមានតា, សហ ភាវេន សភាវោ, អវិបរីតោ អត្តនោ ពោធិបរិបាចនកិច្ចសង្ខាតោ រសោ, អនវជ្ជវត្ថុបរិច្ចាគាទិសង្ខាតំ លក្ខណញ្ច សភាវរសលក្ខណំ, តតោ សម្មសតោ. ធម្មតេជេនាតិ ញាណតេជេន. ចលតាតិ ចលតាយ កម្បនតាយ. សេសីតិ សយិ. មា ភាថាតិ មា ភាយិត្ថ. សព្ពីតិយោតិ សព្ពា ឦតិយោ ឧបទ្ទវា តំ វិវជ្ជន្តុ.

សុមេធកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បវច្ឆតីតិ ទេតិ. យោគេនាតិ ឧបាយេន. សមិំសូតិ សន្និបតិំសុ. អប្បត្តមានសាតិ អប្បត្តអរហត្តា ភិក្ខូ គរហិតា ភវន្តិ. រិត្តាតិ សុញ្ញា អន្តរហិតា. សាលកល្យាណី នាម ឯកោ រុក្ខោ. ពុទ្ធចក្កវត្តិកាលេយេវ កិរ ឯកាហេនេវ ឧប្បជ្ជតិ.

លិង្គសម្បត្តីតិ បុរិសលិង្គតា. ហេតូតិ តិហេតុកបដិសន្ធិតា. គុណសម្បត្តីតិ អភិញ្ញាសមាបត្តិលាភិតា. អធិការោតិ ពុទ្ធានំ សក្ការករណំ. ឆន្ទតាតិ ពុទ្ធត្តប្បត្តិយំ ឆន្ទសមាយោគោ. សព្ពង្គសម្បន្នាតិ អដ្ឋង្គានិ សមោធានេត្វា កតបណិធានា. បក្ខិកាតិ បីឋសប្បិកា. បណ្ឌកាតិ ឧភយលិង្គរហិតា. ពោធិសត្តា ច ព្រហ្មលោកូបបត្តិបឋមកប្បិកេសុ កាលេសុ ឧភយលិង្គរហិតា ហោន្តិ, ន បន បណ្ឌកបរិយាបន្នាតិ ឯតមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘បរិយាបន្នា ន ភវន្តី’’តិ វុត្តំ, យថាវុត្តេសុ វា ទោសេសុ សព្ពេសុ បរិយាបន្នា ន ភវន្តិ, ពោធិសត្តេសុ វា បរិយាបន្នា តទន្តោគធា, បរិច្ឆិន្នសំសារត្តា វា បរិយាបន្នា ពោធិសត្តា ឧភតោព្យញ្ជនបណ្ឌកា ន ភវន្តីតិ អត្ថោ. សព្ពត្ថ សុទ្ធគោចរា យស្មា, តស្មា មិច្ឆាទិដ្ឋិំ ន សេវន្តិ. មិច្ឆាទិដ្ឋិន្តិ នត្ថិកាហេតុកាកិរិយទិដ្ឋិំ. ភវាភវេតិ ខុទ្ទកេ ចេវ មហន្តេ ច ភវេ. ភោជបុត្តេតិ លុទ្ទកេ. លគនន្តិ សង្គោ. អញ្ញថាតិ លីនតា. គាមណ្ឌលាតិ គាមទារកា. រូបន្តិ វិប្បការំ. អយំ តាវ និទានកថា យាយ អភិធម្មស្ស ពុទ្ធភាសិតតាសិទ្ធីតិ អត្ថយោជនា កាតព្ពា.

និទានកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១. ចិត្តុប្បាទកណ្ឌំ

តិកមាតិកាបទវណ្ណនា

ឥទានិ បដិញ្ញាតកថំ កាតុំ ‘‘ឥទានិ ឥតិ មេ…បេ… កថនោកាសោ សម្បត្តោ’’តិអាទិមាហ. ឥតោ បដ្ឋាយាតិ កុសលធម្មបទតោ បដ្ឋាយ.

១. សព្ពបទេហិ លទ្ធនាមោតិ តីសុបិ បទេសុ វេទនាសទ្ទស្ស វិជ្ជមានត្តា តេន លទ្ធនាមោ សព្ពបទេហិ លទ្ធនាមោ ហោតិ. ននុ សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា ធម្មាតិ ចត្តារិ បទានិ, ឯវំ សេសេសុបីតិ ទ្វាទសេតានិ បទានិ, ន តីណីតិ វេទនាសទ្ទស្ស បទត្តយាវយវត្តំ សន្ធាយ ‘‘សព្ពបទេហី’’តិ វុច្ចេយ្យ, ន យុត្តំ. ‘‘វេទនាយា’’តិ ហិ វិសុំ បទំ ន កស្សចិ បទស្ស អវយវោ ហោតិ, នាបិ សុខាទិបទភាវំ ភជតីតិ តេន លទ្ធនាមោ កថំ សព្ពបទេហិ លទ្ធនាមោ សិយាតិ? អធិប្បេតប្បការត្ថគមកស្ស បទសមុទាយស្ស បទត្តា. បជ្ជតិ អវពុជ្ឈីយតិ ឯតេនាតិ ហិ បទំ, ‘‘សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា ធម្មា’’តិ ឯតេន ច បទសមុទាយេន យថាធិប្បេតោ អត្ថោ សមត្តោ វិញ្ញាយតិ, តស្មា សោ បទសមុទាយោ ‘‘បទ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឯវំ ឥតរេបិ វេទិតព្ពា. តស្មា តេសំ តិណ្ណំ សមុទាយានំ អវយវេន លទ្ធនាមោ សព្ពបទេហិ លទ្ធនាមោតិ យុត្តោ.

គន្ថតោ ច អត្ថតោ ចាតិ ឯត្ថ ហេតុបទសហេតុកបទាទីហិ សម្ពន្ធត្តា គន្ថតោ ច ហេតុអត្ថសហេតុកត្ថាទីហិ សម្ពន្ធត្តា អត្ថតោ ច អញ្ញមញ្ញសម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. សហេតុកហេតុសម្បយុត្តទុកា ហិ ហេតុទុកេ ហេតូហិ សម្ពន្ធត្តា ហេតុទុកសម្ពន្ធា, ហេតុសហេតុកទុកោ ហេតុទុកសហេតុកទុកសម្ពន្ធោ ឧភយេកបទវសេន. តថា ហេតុហេតុសម្បយុត្តទុកោ ហេតុទុកហេតុសម្បយុត្តទុកសម្ពន្ធោ, នហេតុសហេតុកទុកោ ឯកទ្វិបទវសេន ហេតុទុកសហេតុកទុកសម្ពន្ធោតិ. កណ្ណិកា វិយាតិ បុប្ផមយកណ្ណិកា វិយ. ឃដា វិយាតិ បុប្ផហត្ថកាទីសុ បុប្ផាទីនំ សមូហោ វិយ. កណ្ណិកាឃដាទីសុ ហិ បុប្ផាទីនិ វណ្ដាទីហិ អញ្ញមញ្ញសម្ពន្ធានិ ហោន្តីតិ តថាសម្ពន្ធតា ឯតេសំ ទុកានំ វុត្តា. ទុកសាមញ្ញតោតិ អញ្ញេហិ ហេតុទុកាទីហិ ទុកវសេន សមានភាវា. អញ្ញេហីតិ សារម្មណទុកាទីហិ. អសង្គហិតោ បទេសោ យេសំ អត្ថិ, តេ សប្បទេសា. យេសំ បន នត្ថិ, តេ និប្បទេសា.

‘‘កច្ចិ នុ ភោតោ កុសល’’ន្តិ ឯវំ បុច្ឆិតមេវត្ថំ បាកដំ កត្វា បុច្ឆិតុំ ‘‘កច្ចិ ភោតោ អនាមយ’’ន្តិ វុត្តំ, តស្មា កុសលសទ្ទោ អនាមយត្ថោ ហោតិ. ពាហិតិកសុត្តេ (ម. និ. ២.៣៦១) ភគវតោ កាយសមាចារាទយោ វណ្ណេន្តេន ធម្មភណ្ឌាគារិកេន ‘‘យោ ខោ, មហារាជ, កាយសមាចារោ អនវជ្ជោ’’តិ កុសលោ កាយសមាចារោ វុត្តោ. ន ហិ ភគវតោ សុខវិបាកំ កម្មំ អត្ថីតិ សព្ពសាវជ្ជរហិតា កាយសមាចារាទយោ កុសលាតិ វុត្តា. កុសលេសុ ធម្មេសូតិ ច ពោធិបក្ខិយធម្មា ‘‘កុសលា’’តិ វុត្តា. តេ ច វិបស្សនាមគ្គផលសម្បយុត្តា ន ឯកន្តេន សុខវិបាកាយេវាតិ អនវជ្ជត្ថោ កុសលសទ្ទោ. អង្គបច្ចង្គានន្តិ កុសលសទ្ទយោគេន ភុម្មត្ថេ សាមិវចនំ, អង្គបច្ចង្គានំ វា នាមកិរិយាបយោជនាទីសូតិ អត្ថោ. នច្ចគីតស្សាតិ ច សាមិវចនំ ភុម្មត្ថេ, នច្ចគីតស្ស វិសេសេសូតិ វា យោជេតព្ពំ. កុសលានំ ធម្មានំ សមាទានហេតុ ឯវមិទំ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតីតិ បុញ្ញវិបាកនិព្ពត្តកកម្មំ ‘‘កុសល’’ន្តិ វុត្តំ. ធម្មា ហោន្តីតិ សុញ្ញធម្មត្តា សភាវមត្តា ហោន្តីតិ អត្ថោ. ឯវំ ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សីតិ ឯត្ថាបិ សុញ្ញតត្ថោ ធម្មសទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ.

សលយន្តិ…បេ… វិទ្ធំសេន្តីតិ ឯត្ថ បុរិមស្ស បុរិមស្ស បច្ឆិមំ បច្ឆិមំ អត្ថវចនំ. អថ វា សលនស្ស អត្ថទីបនានិ ចលនាទីនិ តីណិ តទង្គប្បហានាទីហិ យោជេតព្ពានិ. អប្បហីនភាវេន សន្តានេ សយមានា អកុសលា ធម្មា រាគាទិអសុចិសម្បយោគតោ នានាវិធទុក្ខហេតុតោ ច កុច្ឆិតេន អាការេន សយន្តិ. ញាណវិប្បយុត្តានម្បិ ញាណំ ឧបនិស្សយបច្ចយោ ហោតីតិ សព្ពេបិ កុសលា ធម្មា កុសេន ញាណេន បវត្តេតព្ពាតិ កុសលា. ឧប្បន្នំសានុប្បន្នំសភាគេសុ សង្គហិតត្តា ឧភយភាគគតំ សំកិលេសបក្ខំ បហានានុប្បាទនេហិ លុនន្តិ សម្មប្បធានទ្វយំ វិយ.

សត្តាទិគាហកានំ ចិត្តានំ គោចរា សត្តាទយោ វិយ បញ្ញាយ ឧបបរិក្ខិយមានា ន និស្សភាវា, កិន្តុ អត្តនោ សភាវំ ធារេន្តីតិ ធម្មា. ន ច ធារិយមានសភាវា អញ្ញោ ធម្មោ នាម អត្ថិ. ន ហិ រុប្បនាទីហិ អញ្ញេ រូបាទយោ, កក្ខឡាទីហិ ច អញ្ញេ បថវីអាទយោ ធម្មា វិជ្ជន្តីតិ. អញ្ញថា បន អវពោធេតុំ ន សក្កាតិ នាមវសេន វិញ្ញាតាវិញ្ញាតេ សភាវធម្មេ អញ្ញេ វិយ កត្វា ‘‘អត្តនោ សភាវំ ធារេន្តី’’តិ វុត្តំ. សប្បច្ចយធម្មេសុ វិសេសំ ទស្សេន្តោ ‘‘ធារីយន្តិ វា បច្ចយេហី’’តិ អាហ. ធារីយន្តីតិ ឧបធារីយន្តិ, លក្ខីយន្តីតិ អត្ថោ.

អកុសលាតិ កុសលបដិសេធនមត្តំ កុសលាភាវមត្តវចនំ តទញ្ញមត្តវចនំ វា ឯតំ ន ហោតិ, កិន្តុ តប្បដិបក្ខវចនន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘មិត្តបដិបក្ខា អមិត្តា វិយា’’តិអាទិ វុត្តំ. តប្បដិបក្ខវចនតា ច អព្យាកតតតិយរាសិវចនេន វិញ្ញាយតិ. យទិ ហិ កុសលាភាវមត្តវចនំ អកុសលសទ្ទោ, តេន ន កោចិ ធម្មោ វុត្តោតិ អព្យាកតវចនេនេវ ច តតិយោ រាសិ វុត្តោ ន សិយា, កុសលា ចេវ ធម្មា អព្យាកតា ចាតិ ទុកោវាយំ អាបជ្ជតិ, ន តិកោ, ឯវញ្ច សតិ អកុសលវចនេន ន កោចិ អត្ថោ. អថ សិយា, ‘‘អនព្យាកតា’’តិ ច វត្តព្ពំ សិយា កុសលានំ វិយ អព្យាកតានញ្ច អភាវមត្តសម្ភវា, តស្មា អភាវមត្តវចនេ អព្យាកតភាវមត្តំ វិយ កុសលាភាវមត្តំ អកុសលំ ន កោចិ រាសីតិ ‘‘អព្យាកតា’’តិ តតិយោ រាសិ ន សិយា. តតិយរាសិភាវេន ច អព្យាកតា វុត្តាតិ អកុសលោ ច ឯកោ រាសីតិ វិញ្ញាយតិ. តស្មា នាភាវវចនតា, សភាវធារណាទិអត្ថេន ធម្មសទ្ទេន សមានាធិករណភាវតោ ច អកុសលសទ្ទស្ស កុសលាភាវមត្តវចនតា ន ហោតិ, នាបិ តទញ្ញមត្តវចនតា តតិយរាសិវចនតោ ឯវ. យទិ ហិ កុសលេហិ អញ្ញេ អកុសលា ចេតសិកេហិ អញ្ញេ អចេតសិកា វិយ, កុសលាកុសលវចនេហិ សព្ពេសំ ធម្មានំ សង្គហិតត្តា អសង្គហិតស្ស តតិយរាសិស្ស អភាវា ចេតសិកទុកោ វិយ អយញ្ច ទុកោ វត្តព្ពោ សិយា ‘‘កុសលា ធម្មា អកុសលា ធម្មា’’តិ, ន ‘‘អព្យាកតា’’តិ តតិយោ រាសិ វត្តព្ពោ, វុត្តោ ច សោ, តស្មា ន តទញ្ញមត្តវចនំ អកុសលសទ្ទោ, បារិសេសេន តប្បដិបក្ខេសុ អ-ការស្ស បយោគទស្សនតោ លោកេ ‘‘អមិត្តា’’តិ សាសនេ ‘‘អលោភោ’’តិ ឥធាបិ តប្បដិបក្ខវចនតា អកុសលសទ្ទស្ស សិទ្ធា, តត្ថ និរុឡ្ហត្តា ច ន ឥតរវចនតា, តប្បដិបក្ខភាវោ ច វិរុទ្ធសភាវត្តា តប្បហេយ្យភាវតោ ច វេទិតព្ពោ, ន កុសលវិនាសនតោ. ន ហិ កុសលា អកុសលេហិ បហាតព្ពា, មហាពលវតាយ បន កុសលាយេវ បយោគនិប្ផាទិតា សទានុសយិតេ អកុសលេ តទង្គវិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទវសេន បជហន្តីតិ.

ន ព្យាកតាតិ អកថិតា. កថំ បនេតេ អកថិតា ហោន្តិ, ននុ ‘‘សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា’’តិអាទីហិ តិកទុកបទេហិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទិវចនេហិ ផស្សាទិវចនេហិ ច កថិតាតិ? នោ ន កថិតា, តានិ បន វចនានិ ឥធ អនធិប្បេតានិ អវុត្តត្តា អននុវត្តនតោ. ន ហិ ‘‘សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា ធម្មា’’តិអាទិំ វត្វា ‘‘អព្យាកតា’’តិ វុត្តំ, តស្មា ន តានិ ឥធ អនុវត្តន្តីតិ តព្ពចនីយភាវេន អកថិតតា ន ហោតិ, កុសលាកុសលវចនានិ បន ឥធ វុត្តត្តា អនុវត្តន្តីតិ តព្ពចនីយភាវេន អកថិតតា ញាយតីតិ ‘‘កុសលាកុសលភាវេន អកថិតាតិ អត្ថោ’’តិ អាហ. ន ព្យាកតាតិ វា អវិបាកា, អព្យាកតវចនេនេវ ច អវិបាកត្ថា ញាយន្តិ. ន ហិ ភគវតោ វចនំ ញាបកសាធនីយំ, អាសយានុសយចរិយាទិកុសលេន ភគវតា យេសំ អវពោធនត្ថំ ធម្មា វុត្តា តេសំ វចនានន្តរំ តទត្ថបដិវេធតោ, បច្ឆិមេហិ បន យថា តេសំ អវពោធនត្ថំ ភគវតា តំ តំ វចនំ វុត្តំ, យថា ច តេហិ តទត្ថោ បដិវិទ្ធោ, តំ សព្ពំ អាចរិយេ បយិរុបាសិត្វា សុត្វា វេទិតព្ពំ ហោតិ, តស្មា ការណំ អវត្វា ‘‘កុសលាកុសលភាវេន អកថិតាតិ អត្ថោ’’តិ អាហ. យោ ច វទេយ្យ ‘‘អកុសលវិបាកភាវេន អកថិតត្តា, កុសលា អព្យាកតាតិ អាបជ្ជន្តិ, កុសលវិបាកភាវេន អកថិតត្តា អកុសលាបី’’តិ, សោបិ ‘‘អញ្ញាបកសាធនីយវចនោ ភគវា’’តិ និវារេតព្ពោ អនុវត្តមានវចនវចនីយភាវេន អកថិតស្ស ច អព្យាកតភាវតោ. ន ហិ អវិបាកវចនំ វុត្តំ កុសលវចនញ្ច អវុត្តំ, យតោ អវិបាកវចនស្ស អធិកតភាវោ កុសលស្ស ច តព្ពចនីយភាវេន អកថិតភាវោ សិយា, តស្មា ន កុសលានំ អព្យាកតតា, ឯវំ អកុសលានញ្ច អនព្យាកតភាវេ យោជនា កាតព្ពា.

អថ វា វិ-សទ្ទោ វិរោធវចនោ, អា-សទ្ទោ អភិមុខភាវប្បកាសនោ, តស្មា អត្តនោ បច្ចយេហិ អញ្ញមញ្ញវិរោធាភិមុខា កតា, លក្ខណវិរោធតោ វិនាសកវិនាសិតព្ពតោ ចាតិ ព្យាកតា, កុសលាកុសលា. ន ព្យាកតាតិ អព្យាកតា. តេ ហិ លក្ខណតោ កុសលាកុសលា វិយ វិរុទ្ធា ន ហោន្តិ. ន ហិ អវិបាកតា ទុក្ខវិបាកតា វិយ សុខវិបាកតាយ សុខវិបាកតា វិយ ច ទុក្ខវិបាកតាយ សុខទុក្ខវិបាកតាហិ វិរុជ្ឈតីតិ នាបិ តេ កិញ្ចិ បជហន្តិ, ន ច តេ កេនចិ បហាតព្ពាតិ អយមេត្ថ អត្តនោមតិ.

អនវជ្ជសុខវិបាកលក្ខណាតិ ឯត្ថ នត្ថិ ឯតេសំ អវជ្ជន្តិ អនវជ្ជា, គរហិតព្ពភាវរហិតា និទ្ទោសាតិ អត្ថោ. តេន នេសំ អគរហិតព្ពភាវំ ទស្សេតិ, ន គារយ្ហវិរហមត្តំ. អញ្ញេបិ អត្ថិ និទ្ទោសា អព្យាកតាតិ អនវជ្ជវចនមត្តេន តេសម្បិ កុសលតាបត្តិទោសំ ទិស្វា តំ បរិហរិតុំ សុខវិបាកវចនំ អាហ. អវជ្ជបដិបក្ខា វា ឥធ អនវជ្ជាតិ វុត្តា, ន ពាហិតិកសុត្តេ (ម. និ. ២.៣៦១) វិយ បដិប្បស្សទ្ធាវជ្ជា វិរហិតាវជ្ជមត្តា វា, តស្មា អនវជ្ជវចនេន អវជ្ជវិនាសនភាវោ ទស្សិតោ. អព្យាកតេហិ បន វិសិដ្ឋំ កុសលាកុសលានំ សាធារណំ សវិបាកតាលក្ខណន្តិ តស្មិំ លក្ខណេ វិសេសទស្សនត្តំ សុខវិបាកវចនំ អវោច. សិទ្ធោ ហិ បុរិមេនេវ អកុសលាព្យាកតេហិ កុសលានំ វិសេសោតិ. សុខោ វិបាកោ ឯតេសន្តិ សុខវិបាកា. តេន កុសលាកុសលានំ សាមញ្ញេ វិបាកធម្មភាវេ សុខវិបាកវិបច្ចនសភាវំ ទស្សេតិ, ន តេសំ សុខវិបាកសព្ភាវមេវ. អនវជ្ជា ច តេ សុខវិបាកា ចាតិ អនវជ្ជសុខវិបាកា. កុសលា លក្ខីយន្តិ ឯតេនាតិ លក្ខណំ, អនវជ្ជសុខវិបាកលក្ខណំ ឯតេសន្តិ អនវជ្ជសុខវិបាកលក្ខណា. ននុ តេ ឯវ កុសលា អនវជ្ជសុខវិបាកា, កថំ តេ សយមេវ អត្តនោ លក្ខណំ ហោន្តីតិ? វិញ្ញាតាវិញ្ញាតសទ្ទត្ថភាវេន លក្ខណលក្ខិតព្ពភាវយុត្តិតោ. កុសលសទ្ទត្ថវសេន ហិ អវិញ្ញាតា កុសលា លក្ខិតព្ពា ហោន្តិ, អនវជ្ជសុខវិបាកសទ្ទត្ថភាវេន វិញ្ញាតា លក្ខណន្តិ យុត្តមេតំ. អថ វា លក្ខីយតីតិ លក្ខណំ, សភាវោ. អនវជ្ជសុខវិបាកា ច តេ លក្ខណញ្ចាតិ អនវជ្ជសុខវិបាកលក្ខណា, អនវជ្ជសុខវិបាកា ហុត្វា លក្ខិយមានា សភាវា កុសលា នាមាតិ អត្ថោ.

អថ វា អនវជ្ជវចនេន អនវជ្ជត្តំ អាហ, សុខវិបាកវចនេន សុខវិបាកត្តំ, តស្មា អនវជ្ជញ្ច សុខវិបាកោ ច អនវជ្ជសុខវិបាកំ, តំ លក្ខណំ ឯតេសំ ករណត្ថេ ច កម្មត្ថេ ច លក្ខណសទ្ទេ សភាវភូតន្តិ អនវជ្ជសុខវិបាកលក្ខណា, អនវជ្ជសុខវិបាកសភាវេន លក្ខិយមានា តំសភាវវន្តោ ច កុសលាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ អនវជ្ជវចនេន បវត្តិសុខតំ កុសលានំ ទស្សេតិ, សុខវិបាកវចនេន វិបាកសុខតំ. បុរិមញ្ហិ អត្តនោ បវត្តិសភាវវសេន លក្ខណតាវចនំ, បច្ឆិមំ កាលន្តរេ វិបាកុប្បាទនសមត្ថតាយាតិ. តថា បុរិមេន កុសលានំ អត្តសុទ្ធិំ ទស្សេតិ, បច្ឆិមេន វិសុទ្ធវិបាកតំ. បុរិមេន ច កុសលំ អកុសលសភាវតោ និវត្តេតិ, បច្ឆិមេន អព្យាកតសភាវតោ សវិបាកត្តទីបកត្តា បច្ឆិមស្ស. បុរិមេន វា វជ្ជបដិបក្ខភាវទស្សនតោ កិច្ចដ្ឋេន រសេន អកុសលវិទ្ធំសនរសតំ ទីបេតិ, បច្ឆិមេន សម្បត្តិអត្ថេន ឥដ្ឋវិបាករសតំ. បុរិមេន ច ឧបដ្ឋានាការដ្ឋេន បច្ចុបដ្ឋានេន វោទានបច្ចុបដ្ឋានតំ ទស្សេតិ, បច្ឆិមេន ផលត្ថេន សុខវិបាកបច្ចុបដ្ឋានតំ. បុរិមេន ច យោនិសោមនសិការំ កុសលានំ បទដ្ឋានំ វិភាវេតិ. តតោ ហិ តេ អនវជ្ជា ជាតាតិ. បច្ឆិមេន កុសលានំ អញ្ញេសំ បទដ្ឋានភាវំ ទស្សេតិ. តេ ហិ សុខវិបាកស្ស ការណំ ហោន្តីតិ. ឯត្ថ ច សុខវិបាកសទ្ទេ សុខសទ្ទោ ឥដ្ឋបរិយាយវចនន្តិ ទដ្ឋព្ពោ. ឥដ្ឋចតុក្ខន្ធវិបាកា ហិ កុសលា, ន សុខវេទនាវិបាកាវ. សង្ខារទុក្ខោបសមសុខវិបាកតាយ ច សម្ភវោ ឯវ នត្ថិ. ន ហិ តំវិបាកោតិ. យទិ បន វិបាកសទ្ទោ ផលបរិយាយវចនំ, និស្សន្ទវិបាកេន ឥដ្ឋរូបេនាបិ សុខវិបាកតា យោជេតព្ពា.

សាវជ្ជទុក្ខវិបាកលក្ខណាតិ ឯត្ថ ច វុត្តវិធិអនុសារេន អត្ថោ ច យោជនា ច យថាសម្ភវំ វេទិតព្ពា. វិបាការហតា កុសលាកុសលានំ លក្ខណភាវេន វុត្តា, តព្ភាវេន អកថិតា អព្យាកតា អវិបាការហសភាវា ហោន្តីតិ អាហ ‘‘អវិបាកលក្ខណា អព្យាកតា’’តិ. យថេវ ហិ សុខទុក្ខវិបាការហា សុខទុក្ខវិបាកាតិ ឯវំលក្ខណតា កុសលាកុសលានំ វុត្តា, ឯវមិធាបិ អវិបាការហា អវិបាកាតិ ឯវំលក្ខណតា អព្យាកតានំ វុត្តា. តស្មា ‘‘អហោសិ កម្មំ នាហោសិ កម្មវិបាកោ ន ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ នត្ថិ កម្មវិបាកោ, អត្ថិ កម្មំ នត្ថិ កម្មវិបាកោ ន ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ, ភវិស្សតិ កម្មំ ន ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ’’តិ (បដិ. ម. ១.២៣៤) ឯវំបការានំ កុសលាកុសលានំ កុសលាកុសលភាវានាបត្តិ អព្យាកតភាវាបត្តិ វា ន ហោតិ. ន ហិ តេ សុខទុក្ខវិបាការហា ន ហោន្តិ វិបាកធម្មត្តា, អវិបាការហា វា ន ហោន្តិ អវិបាកធម្មត្តាភាវាតិ.

កុសលាតិ វា ធម្មាតិ វាតិអាទីនីតិ កុសលធម្មបទានិ ទ្វេ, អកុសលធម្មបទានិ ទ្វេ, អព្យាកតធម្មបទានិ ទ្វេតិ. ឯកត្ថនានត្ថានីតិ វិសុំ វិសុំ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ អញ្ញមញ្ញាបេក្ខំ ឯកត្ថនានត្ថតំ ចោទេតិ, ន ឆន្នំ. ទោសមេត្ថ វត្តុកាមោ ចោទកោ បុច្ឆតីតិ ញត្វា អាចរិយោ អាហ ‘‘កិញ្ចេត្ថា’’តិ. ឯត្ថ ឯកត្ថនានត្ថតាយំ កិញ្ចិ វត្តព្ពំ អសមត្តា តេ ចោទនា, អវសិដ្ឋំ តាវ ព្រូហីតិ វុត្តំ ហោតិ. យទិ ឯកត្ថានិ ឥន្ទសក្កសទ្ទានំ វិយ សទ្ទមត្តេ ឯវ ភេទោ, ឯវំ កុសលធម្មសទ្ទានំ, ន អត្ថេតិ. យថា ‘‘ឥន្ទោ សក្កោ’’តិ វុត្តេ ‘‘ឥន្ទោ ឥន្ទោ’’តិ វុត្តសទិសំ ហោតិ, ឯវំ ‘‘កុសលា ធម្មា’’តិ ឥទំ វចនំ ‘‘កុសលា កុសលា’’តិ វុត្តសទិសំ ហោតិ. ឯវំ ឥតរេសុបិ ‘‘អកុសលា អកុសលា’’តិ វុត្តសទិសតា ‘‘អព្យាកតា អព្យាកតា’’តិ វុត្តសទិសតា ច យោជេតព្ពា. អថ នានត្ថានិ, ឥន្ទកុវេរសទ្ទានំ វិយ សទ្ទតោ អត្ថតោ ច កុសលធម្មសទ្ទានំ ភេទោ, តថា អកុសលធម្មសទ្ទាទីនន្តិ ឆហិ បទេហិ ចតូហិ បទេហិ ច ឆ ចត្តារោ ច អត្ថា ភិន្នា វុត្តាតិ កុសលត្តិកាទីនំ កុសលឆក្កាទិភាវោ, ហេតុទុកាទីនញ្ច ហេតុចតុក្កាទិភាវោ អាបជ្ជតីតិ.

ននុ តិណ្ណំ ធម្មសទ្ទានំ តិណ្ណំ ឥន្ទសទ្ទានំ វិយ រូបាភេទា អត្ថាភេទោតិ ឆក្កភាវោ ន ភវិស្សតិ, តស្មា ឯវមិទំ វត្តព្ពំ សិយា ‘‘តិកទុកានំ ចតុក្កតិកភាវោ អាបជ្ជតី’’តិ, ន វត្តព្ពំ, តិណ្ណំ ធម្មសទ្ទានំ ឯកត្ថានំ តិណ្ណំ ឥន្ទសទ្ទានំ វិយ វចនេ បយោជនាភាវា វុត្តានំ តេសំ មាសសទ្ទានំ វិយ អភិន្នរូបានញ្ច អត្ថភេទោ ឧបបជ្ជតីតិ, ឯវមបិ យថា ឯកោ មាសសទ្ទោ អភិន្នរូបោ កាលំ អបរណ្ណវិសេសំ សុវណ្ណមាសញ្ច វទតិ, ឯវំ ធម្មសទ្ទោបិ ឯកោ ភិន្នេ អត្ថេ វត្តុមរហតីតិ កាលាទីនំ មាសបទត្ថតាយ វិយ តព្ពចនីយភិន្នត្ថានំ ធម្មបទត្ថតាយ អភេទោតិ ចតុក្កតិកភាវោ ឯវ អាបជ្ជតីតិ, នាបជ្ជតិ ឯកស្ស សទ្ទស្ស ជាតិគុណកិរិយាភិន្នានំ អនភិធានតោ. ន ហិ មាស-សទ្ទោ ឯកោ ជាតិភិន្នានំ កាលាទីនំ អន្តរេន សរូបេកសេសំ វាចកោ ហោតិ. ឥធ ច យទិ សរូបេកសេសោ កតោ សិយា, ទុតិយោ តតិយោ ច ធម្ម-សទ្ទោ ន វត្តព្ពោ សិយា, វុត្តោ ច សោ, តស្មា កុសលាទិ-សទ្ទា វិយ អភិន្នកុសលាទិជាតីសុ រូបសាមញ្ញេបិ មាស-សទ្ទា វិយ តយោ វិនិវត្តអញ្ញជាតីសុ វត្តមានា តយោ ទ្វេ ច ធម្ម-សទ្ទា អាបន្នាតិ តិកទុកានំ ឆក្កចតុក្កភាវោ ឯវ អាបជ្ជតីតិ.

បទានញ្ច អសម្ពន្ធោតិ កុសលធម្មបទានំ អញ្ញមញ្ញំ តថា អកុសលធម្មបទានំ អព្យាកតធម្មបទានញ្ច អសម្ពន្ធោ អាបជ្ជតីតិ អត្ថោ. ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នញ្ហិ ឥច្ឆិតោ សម្ពន្ធោ, ន សព្ពេសំ ឆន្នំ ចតុន្នំ វា អញ្ញមញ្ញន្តិ. ឥទំ បន កស្មា ចោទេតិ, ននុ នានត្ថត្តេ សតិ អត្ថន្តរទស្សនត្ថំ វុច្ចមានេសុ ធម្ម-សទ្ទេសុ កុសលាកុសលាព្យាកត-សទ្ទានំ វិយ អសម្ពន្ធោ វុត្តោ យុត្តោ ឯវាតិ? សច្ចមេតំ, អសម្ពន្ធំ បន សិទ្ធំ កត្វា បុរិមចោទនា កតា ‘‘តិកទុកានំ ឆក្កចតុក្កភាវោ អាបជ្ជតី’’តិ, ឥធ បន តំ អសម្ពន្ធំ សាធេតុំ ឥទំ ចោទិតន្តិ វេទិតព្ពំ. អថ វា ឯវមេត្ថ យោជនា កាតព្ពា – យទិ បន ឆក្កចតុក្កភាវំ ន ឥច្ឆសិ, បទានំ សម្ពន្ធេន ភវិតព្ពំ យថាវុត្តនយេន, សោ ច សមានវិភត្តីនំ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ សម្ពន្ធោ ឯកត្ថត្តេ សតិ យុជ្ជេយ្យ, ត្វំ បន នានត្ថតំ វទសីតិ បទានញ្ច តេ អសម្ពន្ធោ អាបជ្ជតិ, នេវ នាបជ្ជតីតិ. និយមនត្ថោ ច-សទ្ទោ. បុព្ពាបរ…បេ… និប្បយោជនានិ នាម ហោន្តីតិ ឆក្កចតុក្កភាវំ អនិច្ឆន្តស្ស, នានត្ថតំ បន ឥច្ឆន្តស្សាតិ អធិប្បាយោ. អវស្សញ្ច សម្ពន្ធោ ឥច្ឆិតព្ពោ បុព្ពាបរវិរោធាបត្តិតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘យាបិ ចេសា’’តិអាទិមាហ. បុច្ឆា ហិ បទវិបល្លាសករណេន ធម្មា ឯវ កុសលាតិ កុសលធម្ម-សទ្ទានំ ឥធ ឧទ្ទិដ្ឋានំ ឯកត្ថតំ ទីបេតិ, តវ ច នានត្ថតំ វទន្តស្ស នេវ ហិ ធម្មា កុសលាតិ កត្វា តាយបិ បុច្ឆាយ វិរោធោ អាបជ្ជតិ, វុច្ចតិ ច តថា សា បុច្ឆាតិ ន នានត្ថតា យុជ្ជតិ.

អបរោ នយោតិ ‘‘កុសលា ធម្មា’’តិអាទីនំ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ ឯកត្ថត្តមេវ តិណ្ណំ ធម្មសទ្ទានំ ឯកត្ថនានត្ថត្តេហិ ចោទេតិ. តិណ្ណំ ធម្មានំ ឯកត្តាតិអាទិម្ហិ យថា តីហិ ឥន្ទ-សទ្ទេហិ វុច្ចមានានំ ឥន្ទត្ថានំ ឥន្ទភាវេន ឯកត្តា តតោ អនញ្ញេសំ សក្កបុរិន្ទទសហស្សក្ខសទ្ទត្ថានំ ឯកត្តំ, ឯវំ តិណ្ណំ ធម្ម-សទ្ទត្ថានំ ធម្មភាវេន ឯកត្តា តតោ អនញ្ញេសំ កុសលាកុសលាព្យាកត-សទ្ទត្ថានំ ឯកត្តំ អាបជ្ជតីតិ អត្ថោ. ធម្មោ នាម ភាវោតិ សភាវធារណាទិនា អត្ថេន ធម្មោតិ វុត្តោ, សោ ច សភាវស្សេវ ហោតិ, នាសភាវស្សាតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន វទតិ. ហោតុ ភាវោ, តតោ កិន្តិ? យទិ តិណ្ណំ ធម្មសទ្ទានំ នានត្ថតា, តីសុ ធម្មេសុ យោ កោចិ ឯកោ ធម្មោ ភាវោ, តតោ អនញ្ញំ កុសលំ អកុសលំ អព្យាកតំ វា ឯកេកមេវ ភាវោ. ភាវភូតា បន ធម្មា អញ្ញេ ទ្វេ អភាវា ហោន្តីតិ តេហិ អនញ្ញេ កុសលាទីសុ ទ្វេ យេ កេចិ អភាវា. យោបិ ច សោ ឯកោ ធម្មោ ភាវោតិ គហិតោ, សោបិ សមានរូបេសុ តីសុ ធម្មសទ្ទេសុ អយមេវ ភាវត្ថោ ហោតីតិ និយមស្ស អភាវា អញ្ញស្ស ភាវត្ថត្តេ សតិ អភាវោ ហោតីតិ តតោ អនញ្ញស្សបិ អភាវត្តំ អាបន្នន្តិ កុសលាទីនំ សព្ពេសម្បិ អភាវត្តាបត្តិ ហោតិ. ន ហិ ឥន្ទស្ស អមនុស្សត្តេ តតោ អនញ្ញេសំ សក្កាទីនំ មនុស្សត្តំ អត្ថីតិ.

ននុ ឯវមបិ ឯកស្ស ភាវត្តំ វិនា អញ្ញេសំ អភាវត្តំ ន សក្កា វត្តុំ, តត្ថ ច ឯកេនេវ ភាវេន ភវិតព្ពន្តិ និយមាភាវតោ តិណ្ណម្បិ ភាវត្តេ សិទ្ធេ តេហិ អនញ្ញេសំ កុសលាទីនម្បិ ភាវត្តំ សិទ្ធំ ហោតីតិ? ន ហោតិ តិណ្ណំ ធម្ម-សទ្ទានំ នានត្ថភាវស្ស អនុញ្ញាតត្តា. ន ហិ តិណ្ណំ ភាវត្តេ នានត្ថតា អត្ថិ, អនុញ្ញាតា ច សា តយាតិ. ននុ តិណ្ណំ ធម្មានំ អភាវត្តេបិ នានត្ថតា ន សិយាតិ? មា ហោតុ នានត្ថតា, តវ បន នានត្ថតំ បដិជានន្តស្ស ‘‘ឯសោ ទោសោ’’តិ វទាមិ, ន បន មយា នានត្ថតា ឯកត្ថតា វា អនុញ្ញាតាតិ កុតោ មេ វិរោធោ សិយាតិ. អថ វា អភាវត្តំ អាបន្នេហិ ធម្មេហិ អនញ្ញេ កុសលាទយោបិ អភាវា ឯវ សិយុន្តិ ឥទំ វចនំ អនិយមេន យេ កេចិ ទ្វេ ធម្មា អភាវត្តំ អាបន្នា, តេហិ អនញ្ញេសំ កុសលាទីសុ យេសំ កេសញ្ចិ ទ្វិន្នំ កុសលាទីនំ អភាវត្តាបត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ ឯកស្ស ភាវត្តា. យម្បិ វុត្តំ ‘‘តេហិ ច អញ្ញោ កុសលបរោបិ អភាវោ សិយា’’តិ, តំ អនិយមទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ន សព្ពេសំ អភាវសាធនត្ថំ. អយញ្ហិ តត្ថ អត្ថោ អកុសលបរស្ស វា អព្យាកតបរស្ស វា ធម្មស្ស ភាវត្តេ សតិ តេហិ អញ្ញោ កុសលបរោបិ អភាវោ សិយាតិ.

សព្ពមេតំ អការណន្តិ ឯត្ថ ការណំ នាម យុត្តិ. កុសលកុសលសទ្ទានំ វិយ ឯកន្តឯកត្ថតំ, កុសលរូបចក្ខុម-សទ្ទានំ វិយ ឯកន្តនានត្ថតញ្ច វិកប្បេត្វា យាយំ បុនរុត្តិ ឆក្កចតុក្កាបត្តិ អសម្ពន្ធវិរោធាភាវាបត្តិ ទោសារោបនយុត្តិ វុត្តា, សព្ពា សា អយុត្តិ, តថា ឯកត្ថនានត្ថតាភាវតោតិ វុត្តំ ហោតិ. យា យា អនុមតិ យថានុមតិ អនុមតិយា អនុមតិយា វោហារសិទ្ធិតោ. អនុមតិយា អនុរូបំ វា យថានុមតិ, យថា អនុមតិ បវត្តា, តថា តទនុរូបំ វោហារសិទ្ធិតោតិ អត្ថោ. អនុមតិ ហិ វិសេសនវិសេសិតព្ពាភាវតោ អច្ចន្តមភិន្នេសុ កត្ថចិ កិរិយាគុណាទិបរិគ្គហវិសេសេន អវិវដសទ្ទត្ថវិវរណត្ថំ បវត្តា យថា ‘‘សក្កោ ឥន្ទោ បុរិន្ទទោ’’តិ. កត្ថចិ អច្ចន្តំ ភិន្នេសុ យថា ‘‘ធវោ ខទិរោ បលាសោ ច អានីយន្តូ’’តិ. កត្ថចិ វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវតោ ភេទាភេទវន្តេសុ សេយ្យថាបិ ‘‘នីលុប្បលំ បណ្ឌិតបុរិសោ’’តិ, តាយ តាយ អនុមតិយា តទនុរូបញ្ច តេ តេ វោហារា សិទ្ធា. តស្មា ឥហាបិ កុសលធម្ម-សទ្ទានំ វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវតោ វិសេសត្ថសាមញ្ញត្ថបរិគ្គហេន សមានេ អត្ថេ ភេទាភេទយុត្តេ បវត្តិ អនុមតាតិ តាយ តាយ អនុមតិយា តទនុរូបញ្ច សិទ្ធោ ឯសោ វោហារោ. តស្មា វុត្តំ ‘‘សព្ពមេតំ អការណ’’ន្តិ.

អត្តនោ អត្តនោ អត្ថវិសេសំ តស្ស ទីបេន្តីតិ អត្តនា បរិគ្គហិតំ អត្តនា វុច្ចមានំ អនវជ្ជសុខវិបាកាទិកុសលាទិភាវំ ធម្ម-សទ្ទស្ស ទីបេន្តិ តទត្ថស្ស តព្ភាវទីបនវសេនាតិ អធិប្បាយោ. ន ហិ ធម្ម-សទ្ទោ កុសលាទិភាវោ ហោតីតិ. ឥមិនាវាតិ ‘‘ធម្ម-សទ្ទោ បរិយត្តិអាទីសុ ទិស្សតី’’តិអាទិនា ‘‘អត្តនោ សភាវំ ធារេន្តី’’តិអាទិនា ច នយេន. សោ ហិ សព្ពត្ថ សមានោ, ន កុសល-សទ្ទោ អារោគ្យាទីសុ ទិស្សតីតិ ‘‘កុច្ឆិតេ សលយន្តី’’តិអាទិកោ, សោ ច វិសេសនយោ ‘‘ឥតោ បរំ វិសេសមត្តមេវ វក្ខាមា’’តិ ឯតេន អបនីតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ន ហិ កុសលាទិវិសេសំ គហេត្វា បវត្តា សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តាតិអាទយោ វិសេសាតិ.

២. សុខស្ស ច បហានាតិ ឯត្ថ សុខិន្ទ្រិយំ ‘‘សុខ’’ន្តិ វុត្តំ, តញ្ច សុខវេទនាវ ហោតីតិ ‘‘សុខវេទនាយំ ទិស្សតី’’តិ វុត្តំ, ន បន ‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, វេទនា សុខា វេទនា’’តិឯវមាទីសុ (សំ. និ. ៤.២៤៩ អាទយោ) សុខ-សទ្ទោ វិយ សុខវេទនាសទ្ទេន សមានត្ថត្តា. អយញ្ហិ សុខិន្ទ្រិយត្ថោ សុខ-សទ្ទោ កាយសុខនំ កាយានុគ្គហំ សាតវិសេសំ គហេត្វា បវត្តោ, ន បន សុខា វេទនា ‘‘យំ កិញ្ចិ វេទនំ វេទេតិ សុខំ វា (ម. និ. ១.៤០៩), យោ សុខំ ទុក្ខតោ’’តិឯវមាទីសុ (សំ. និ. ៤.២៥៣) សុខ-សទ្ទោ វិយ សាតសាមញ្ញំ គហេត្វា បវត្តោតិ. យស្មិំ សតិ សុខហេតូនំ បវត្តិ, តំ សុខមូលំ. ពុទ្ធុប្បាទេ ច កាមសមតិក្កមាទិកេ វិរាគេ ច សតិ សុខហេតូនំ បុញ្ញបស្សទ្ធិអាទីនំ បវត្តិ ហោតីតិ តំ ‘‘សុខមូលំ សុខ’’ន្តិ វុត្តំ. សុខស្ស ច អារម្មណត្តា ‘‘រូបំ សុខ’’ន្តិ វុត្តំ. បុញ្ញានីតិ យទិទំ វចនំ, តំ សុខស្ស ច អធិវចនំ ឥដ្ឋវិបាកស្ស អធិវចនំ តទត្ថស្ស ឥដ្ឋវិបាកវិបច្ចនតោតិ អត្ថោ. សុខបច្ចយានំ រូបាទីនំ ឥដ្ឋានំ ឋានំ ឱកាសោ សគ្គា នន្ទនញ្ចាតិ ‘‘សុខា សគ្គា សុខំ នន្ទន’’ន្តិ វុត្តំ. ទិដ្ឋធម្មេតិ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ. សុខវិហារាតិ បឋមជ្ឈានវិហារាទី. នីវរណាទិព្យាពាធរហិតត្តា ‘‘អព្យាពជ្ឈា’’តិ វុត្តា. សព្ពសង្ខារទុក្ខនិព្ពាបនតោ តំនិរោធត្តា វា ‘‘និព្ពានំ សុខ’’ន្តិ វុត្តំ. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘អទុក្ខមសុខំ សន្តំ, សុខមិច្ចេវ ភាសិត’’ន្តិ អទុក្ខមសុខេ. ‘‘ទ្វេបិ មយា, អានន្ទ, វេទនា វុត្តា បរិយាយេន សុខា វេទនា ទុក្ខា វេទនា’’តិ (សំ. និ. ៤.២៦៧) សុខោបេក្ខាសុ ច ឥដ្ឋាសូតិ ឯវមាទីសុ បវត្តិ សង្គហិតា.

ទុក្ខវត្ថូតិ ទុក្ខស្ស ឱកាសោ. អត្តនោ បច្ចយេហិ ឧប្បជ្ជមានម្បិ ហិ តំ ទុក្ខំ ជាតិអាទីសុ វិជ្ជមានេសុ តព្ពត្ថុកំ ហុត្វា ឧប្បជ្ជតិ. ទុក្ខបច្ចយេតិ ទុក្ខហេតុម្ហិ, ទុក្ខស្ស ជនកេតិ អត្ថោ. ទុក្ខបច្ចយដ្ឋានេតិ ទុក្ខជនកកម្មស្ស សហាយភូតានំ អនិដ្ឋរូបាទិបច្ចយានំ ឋានេ. បច្ចយសទ្ទោ ហិ ជនកេ ជនកសហាយេ ច បវត្តតីតិ. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. ៣.១៥, ៤៥-៤៦, ៧៦) សង្ខារទុក្ខាទីសុ បវត្តិ ទដ្ឋព្ពា. សម្បយុត្តេ វត្ថុញ្ច ករជកាយំ សុខយតិ លទ្ធស្សាទេ អនុគ្គហិតេ ករោតីតិ សុខា. សុខាតិ វេទនាសទ្ទមបេក្ខិត្វា សុខភាវមត្តស្ស អប្បកាសនេន នបុំសកលិង្គតា ន កតា. សភាវតោ សង្កប្បតោ ច យំ ឥដ្ឋំ, តទនុភវនំ ឥដ្ឋាការានុភវនំ វា ឥដ្ឋានុភវនំ.

សមន្តិ អវិសមំ. សមា ឯកីភាវូបគតា វិយ យុត្តា, សមំ វា សហ យុត្តាតិ យោជេតព្ពំ. ឯកុប្បាទាតិ ឯកោ សមានោ ឧប្បាទោ ឯតេសន្តិ ឯកុប្បាទា, សមានបច្ចយេហិ សហុប្បត្តិកាតិ អត្ថោ. សហុប្បត្តិកានំ រូបារូបានញ្ច អញ្ញមញ្ញសម្បយុត្តតា អាបជ្ជេយ្យាតិ ‘‘ឯកនិរោធា’’តិ វុត្តំ, យេ សមានុប្បាទា សមាននិរោធា ច, តេ សម្បយុត្តាតិ រូបារូបានំ អញ្ញមញ្ញសម្បយោគោ និវារិតោ ហោតិ. ឯវមបិ អវិនិព្ភោគរូបានំ អញ្ញមញ្ញសម្បយុត្តតា អាបជ្ជេយ្យាតិ ‘‘ឯកវត្ថុកា’’តិ វុត្តំ, យេ ឯកុប្បាទា ឯកនិរោធា ឯកវត្ថុកា ច, តេ សម្បយុត្តាតិ. ឯវមបិ អវិនិព្ភោគរូបេសុ ឯកំ មហាភូតំ សេសមហាភូតោបាទារូបានំ និស្សយបច្ចយោ ហោតីតិ តេន តានិ ឯកវត្ថុកានីតិ, ចក្ខាទិនិស្សយភូតានិ វា ភូតានិ ឯកំ វត្ថុ ឯតេសុ សន្និស្សិតន្តិ ឯកវត្ថុកានីតិ កប្បេន្តស្ស តេសំ សម្បយុត្តតាបត្តិ សិយាតិ តន្និវារណត្ថំ ‘‘ឯការម្មណា’’តិ វុត្តំ, យេ ឯកុប្បាទា…បេ… ឯការម្មណា ច ហោន្តិ, តេ សម្បយុត្តាតិ. បដិលោមតោ វា ឯការម្មណាតិ វុត្តេ ឯកវីថិយញ្ច បញ្ចវិញ្ញាណសម្បដិច្ឆនានំ នានាវីថិយំ បរសន្តានេ ច ឯកស្មិំ អារម្មណេ ឧប្បជ្ជមានានំ ភិន្នវត្ថុកានំ សម្បយុត្តតា អាបជ្ជេយ្យាតិ ‘‘ឯកវត្ថុកា’’តិ វុត្តំ, យេ ឯកវត្ថុកា ហុត្វា ឯការម្មណា, តេ សម្បយុត្តាតិ. ឯវមបិ សម្បដិច្ឆនសន្តីរណាទីនំ សម្បយុត្តតា អាបជ្ជេយ្យាតិ ‘‘ឯកនិរោធា’’តិ វុត្តំ, យេ ឯកនិរោធា ហុត្វា ឯកវត្ថុកា ឯការម្មណា, តេ សម្បយុត្តាតិ. កិំ បន នានុប្បាទាបិ ឯវំ តិវិធលក្ខណា ហោន្តិ, អថ ឯកុប្បាទា ឯវាតិ វិចារណាយ ឯកុប្បាទា ឯវ ឯវំ តិវិធលក្ខណា ហោន្តីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘ឯកុប្បាទា’’តិ វុត្តំ.

៣. វិបក្កភាវមាបន្នានំ អរូបធម្មានន្តិ យថា សាលិពីជាទីនំ ផលានិ តំសទិសានិ និព្ពត្តានិ វិបក្កានិ នាម ហោន្តិ, វិបាកនិរុត្តិញ្ច លភន្តិ, ន មូលង្កុរបត្តខន្ធនាឡានិ, ឯវំ កុសលាកុសលានំ ផលានិ អរូបធម្មភាវេន សារម្មណភាវេន សុក្កកណ្ហាទិភាវេន ច តំសទិសានិ វិបក្កភាវមាបន្នានីតិ វិបាកនិរុត្តិំ លភន្តិ, ន រូបធម្មា កម្មនិព្ពត្តាបិ កម្មាសទិសាតិ ទស្សេតុំ វុត្តំ. ជាតិជរាសភាវាតិ ជាយនជីរណសភាវា. វិបាកបកតិកាតិ វិបច្ចនបកតិកា. វិបច្ចនសភាវតា ច អនុបច្ឆិន្នាវិជ្ជាតណ្ហាមានសន្តានេ សព្យាបារតា, តេន អភិញ្ញាទិកុសលានំ ភាវនាយបហាតព្ពាទិអកុសលានញ្ច វិបាកានុប្បាទនេបិ វិបាកធម្មតា សិទ្ធា ហោតិ. វិបក្កភាវន្តិ ចេត្ថ ភាវ-សទ្ទេន សភាវោ ឯវ វុត្តោ. តំ យថាវុត្តំ វិបក្កសភាវំ ទុតិយស្ស វុត្តំ វិបច្ចនសភាវញ្ច គហេត្វា ‘‘ឧភយសភាវបដិក្ខេបវសេនា’’តិ អាហ.

៤. ឧបេតេន អាទិន្នា ឧបាទិន្នា. កិំ បន តំ ឧបេតំ, កេន ច ឧបេតំ, កថញ្ច ឧបេតំ, កេ ច តេន អាទិន្នាតិ? សតិ ច លោកុត្តរានំ កេសញ្ចិ អារម្មណភាវេ តន្និវត្តនត្ថំ ឧបេតសទ្ទសម្ពន្ធិនា ឧបយ-សទ្ទេន វុច្ចមានាហិ ចតុព្ពិធុបាទានភូតាហិ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ ឧបេតំ, តេហិ ច អារម្មណករណវសេន ឧបេតំ, ន សមន្នាគមវសេន. សតិ ច សព្ពតេភូមកធម្មានំ ឧបាទានារម្មណត្តេ យេហិ វិបាកកដត្តារូបានិ អម្ហេហិ និព្ពត្តត្តា អម្ហាកំ ឯតានិ ផលានីតិ គណ្ហន្តេហិ វិយ អាទិន្នានិ, តានិ តេភូមកកម្មានិ កម្មភាវេន ឯកត្តំ ឧបនេត្វា ឧបេតន្តិ ឥធ គហិតានិ. តេហិ ច និព្ពត្តានិ វិបាកកដត្តារូបានិ ឧបាទិន្នា ធម្មាតិ សព្ពមេតំ ទស្សេតុំ ‘‘អារម្មណករណវសេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. អយញ្ច អត្ថនយោ យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពោ, ន វចនានុបុព្ពេនាតិ. ឯត្ថាហ – យទិ អារម្មណករណវសេន តណ្ហាទិដ្ឋីហិ ឧបេតេន អាទិន្នា ឧបាទិន្នា, សព្ពតេភូមកធម្មា ច តណ្ហាទីនំ អារម្មណា ហោន្តិ, ន ច ឧបេតសទ្ទោ កម្មេ ឯវ និរុឡ្ហោ, តេន កម្មស្សេវ គហណេ ការណំ នត្ថិ, តស្មា សព្ពតេភូមកធម្មបច្ចយុប្បន្នានំ អវិជ្ជាទិហេតូហិ និព្ពត្តានំ សង្ខារាទិផលានំ ឧបាទិន្នត្តំ អាបជ្ជតិ តេសម្បិ តេហិផលភាវេន គហិតត្តា. ឧប-សទ្ទេន ច ឧបេតតាមត្តំ ជោតិតំ, ន អារម្មណករណំ សមន្នាគមនិវត្តកំ, អាទិន្ន-សទ្ទេន ច គហិតតាមត្តំ វុត្តំ, ន កម្មសមុដ្ឋានតាវិសេសោ. តស្មា សព្ពបច្ចយុប្បន្នានំ ឧបាទិន្នត្តំ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ ពោធនេយ្យជ្ឈាសយវសេន ទេសនាបវត្តិតោ. យេសញ្ហិ ពោធនត្ថំ ‘‘ឧបាទិន្នា’’តិ ឯតំ វុត្តំ, តេ តេនេវ វចនេន យថាវុត្តប្បការេ ធម្មេ ពុជ្ឈិំសុ, ឯតរហិ បន តាវតា ពុជ្ឈិតុំ អសក្កោន្តេន សុត្វា តទត្ថោ វេទិតព្ពោតិ ឯសា អត្ថវិភាវនា កតា ‘‘កម្មុនា’’តិ.

អយំ បន អបរោ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ – ឧប-សទ្ទោ ឧបេតំ ទីបេតិ. អយញ្ហិ ឧប-សទ្ទោ សមាសេ បយុជ្ជមានោ ‘‘អតិមាលា’’តិអាទីសុ អតិ-សទ្ទោ វិយ អតិក្កមនំ សសាធនំ ឧបគមនំ សសាធនំ វទតិ, ឧបគមនញ្ច ឧបាទានឧបយោ, តេន ឧបគតំ ឧបេតំ. កិំ បន តន្តិ? យំ អសតិ ឧបាទានេ ន ហោតិ, តំ ‘‘ឧបាទានបច្ចយា ភវោ’’តិ ឯវំ វុត្តំ តេភូមកកម្មំ បច្ចយភាវេន បុរិមជាតុប្បន្នេន ឧបាទានេន ឧបគតត្តា ‘‘ឧបេត’’ន្តិ វុច្ចតិ. ន ហិ កោចិ អនុបគ្គម្ម អនិច្ឆន្តោ កម្មំ ករោតីតិ. តេន ឧបេតេន កម្មុនា បុនព្ភវស្ស អាទានំ ហោតិ. កម្មុនា ហិ សាសវេន សត្តា អាទិយន្តិ បុនព្ភវំ, តស្មា អាទាតព្ពភាវេន បាកដោ បុនព្ភវោ. សោ ច ឧបបត្តិភវោ តេភូមកវិបាកកដត្តារូបសង្គហោ ‘‘ភវបច្ចយា ជាតី’’តិ ឯត្ថ ជាតិវចនេ សមវរុទ្ធោតិ ឧបាទិន្នវចនេន ឧបបត្តិភវោ វុច្ចតិ, ឧបបត្តិភវោ ច តេភូមកវិបាកកដត្តារូបានីតិ ធាតុកថាយំ បកាសិតមេតំ. តស្មា ឧបេតេន អាទិន្នាតិ តេ ឯវ ធម្មា វុច្ចន្តីតិ សិទ្ធោ អយមត្ថោតិ. ឧបាទិន្ន-សទ្ទស្ស អត្ថំ វត្វា តំ វិស្សជ្ជេត្វា ឧបាទានិយ-សទ្ទស្ស វិសុំ ឧបាទិន្នសទ្ទានបេក្ខំ អត្ថំ វត្តុំ ‘‘អារម្មណភាវំ ឧបគន្ត្វា’’តិអាទិមាហ. តស្មា ឯវ អវិសេសេត្វា ‘‘ឧបាទានស្ស អារម្មណបច្ចយភូតានមេតំ អធិវចន’’ន្តិ វុត្តំ. តំ បន ឧបាទានិយំ ឧបាទិន្នំ អនុបាទិន្នន្តិ ទុវិធំ. តស្មា តំ វិសេសនេន ទស្សេន្តោ ‘‘ឧបាទិន្នា ច តេ ឧបាទានិយា ចា’’តិអាទិមាហ.

៥. សំកិលេសោតិ ទស កិលេសវត្ថូនិ វុច្ចន្តិ. សំកិលិដ្ឋាតិ តេហិ វិពាធិតា ឧបតាបិតា ច. តេ បន យស្មា សំកិលេសសម្បយុត្តា ឯកុប្បាទាទីហិ និន្នានត្តា ឯកីភាវមិវ គតា វិសាទីហិ វិយ សប្បិអាទយោ វិទូសិតា មលីនា វិពាធិតា ឧបតាបិតា ច នាម ហោន្តិ, តស្មា អាហ ‘‘សំកិលេសេន សមន្នាគតា សំកិលិដ្ឋា’’តិ. សំកិលេសំ អរហន្តីតិ សំកិលេសស្ស អារម្មណភាវេន តំ លទ្ធុំ អរហន្តីតិ អត្ថោ. អារម្មណភាវានតិក្កមនតោតិ ឯតេន សំកិលេសានតិក្កមនមេវ ទស្សេតិ, វត្ថយុគិកសុង្កសាលិកសទ្ទានំ វិយ សំកិលេសិក-សទ្ទស្ស បវត្តិ វេទិតព្ពា.

៦. សហ វិតក្កេន ហោន្តីតិ វចនសេសោ យោជេតព្ពោ អវុច្ចមានស្សបិ ភវតិ-អត្ថស្ស វិញ្ញាយមានត្តា. មត្តាតិ បមាណវាចកំ ឯកំ បទន្តិ គហេត្វា ‘‘វិចារោវ មត្តា ឯតេស’’ន្តិ អត្ថោ វុត្តោ. អញ្ញត្ថ អវិប្បយោគីសុ វិតក្កវិចារេសុ វិចារោវ ឯតេសំ មត្តា, តតោ ឧទ្ធំ វិតក្កេន សម្បយោគំ ន គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. អយមបរោ អត្ថោ – មត្ត-សទ្ទោ វិសេសនិវត្តិអត្ថោ. សវិតក្កសវិចារា ធម្មា ហិ វិតក្កវិសិដ្ឋេន វិចារេន សវិចារា, ឯតេ បន វិចារមត្តេន វិតក្កសង្ខាតវិសេសរហិតេន, តស្មា ‘‘វិចារមត្តា’’តិ វុច្ចន្តិ, វិចារមត្តវន្តោតិ អត្ថោ. វិចារមត្តវចនេន អវិតក្កត្តេ សិទ្ធេ អវិតក្កានំ អញ្ញេសម្បិ អត្ថិភាវជោតនត្ថំ អវិតក្កវចនំ. អវិតក្កា ហិ វិចារមត្តា ច សន្តិ អវិចារា ចាតិ និវត្តេតព្ពា គហេតព្ពា ច ហោន្តិ, តេសុ អវុច្ចមានេសុ និវត្តេតព្ពគហេតព្ពស្ស អទស្សិតត្តា វិចារមត្តាវអវិតក្កាតិ អាបជ្ជេយ្យាតិ. វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវោ បន យថាកាមំ ហោតីតិ សាមញ្ញេន អវិតក្កភាវេន សហ វិចារមត្តតាយ ធម្មវិសេសនភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘អវិតក្កវិចារមត្តា’’តិ បទានុក្កមោ កតោ.

អថ វា សវិចារា ទុវិធា សវិតក្កា អវិតក្កា ច, តេសុ អវិតក្កេ និវត្តេតុំ អាទិបទំ វុត្តំ. អវិចារា ច ទុវិធា សវិតក្កា អវិតក្កា ច, តេសុ សវិតក្កេ និវត្តេតុំ តតិយបទំ វុត្តំ. យេ បន ទ្វីហិបិ និវត្តិតា អវិតក្កា សវិតក្កា ច សវិចារា អវិចារា ច, តេសុ អញ្ញតរទស្សនំ វា កត្តព្ពំ សិយា ឧភយទស្សនំ វា. ឧភយទស្សនេ ករិយមានេ យទិ ‘‘សវិតក្កសវិចារា’’តិ វុច្ចេយ្យ, អាទិបទត្ថតាវ អាបជ្ជតិ. អថ ‘‘អវិតក្កអវិចារា’’តិ វុច្ចេយ្យ, អន្តបទត្ថតា. អថ បន ‘‘អវិតក្កសវិចារា សវិតក្កអវិចារា’’តិ វុច្ចេយ្យ, អជ្ឈត្តពហិទ្ធានំ វិយ អត្ថន្តរាភាវោ វា សង្ករទោសោ វា ឯកស្សេវ សវិតក្កាវិតក្កតាសវិចារាវិចារតាវិរោធោ វា អាបជ្ជេយ្យ, តស្មា អញ្ញតរទស្សនេន ឥតរម្បិ បកាសេតុំ អវិតក្កវចនេន ទ្វិប្បការេសុ វត្តព្ពេសុ សវិតក្កអវិចារេ និវត្តេត្វា អវិតក្កសវិចារេ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អវិតក្កវិចារមត្តា’’តិ. អថ វា វិតក្កាភាវេន ឯតេ វិចារមត្តា, ន វិចារតោ អញ្ញស្ស កស្សចិ ធម្មស្ស អភាវាតិ ទស្សេតុំ អវិតក្កវចនេន វិចារមត្តា វិសេសិតា.

៧. ឧបេក្ខតីតិ វេទយមានាបិ មជ្ឈត្តវេទនា សុខាការេ ទុក្ខាការេ ច ឧទាសិនា ហោតីតិ អត្ថោ. អថ វា ឧបេតា យុត្តា សុខទុក្ខានំ អវិរុទ្ធា ឥក្ខា អនុភវនំ ឧបេក្ខា. វិសេសទស្សនវសេនាតិ នានត្តទស្សនវសេន. យទិ ហិ បីតិសហគតា ឯវ សុខសហគតា សិយុំ, ‘‘បីតិសហគតា’’តិ ឯតេនេវ សិទ្ធត្តា ‘‘សុខសហគតា’’តិ ឥទំ ន វត្តព្ពំ សិយា, ‘‘សុខសហគតា’’តិ វា វុច្ចមានេ ‘‘បីតិសហគតា’’តិ ន វត្តព្ពំ, តតោ តិកំ បូរេន្តេន ទុក្ខសហគតបទំ វត្តព្ពំ សិយា, ឯវញ្ច សតិ ‘‘វេទនាត្តិកោ ឯវាយ’’ន្តិ វុត្តវចនំ អាបជ្ជតិ, តស្មា ‘‘បីតិសហគតា’’តិ វត្វា ‘‘សុខសហគតា’’តិ វទន្តោ បីតិវិប្បយុត្តម្បិ សុខំ អត្ថីតិ តតិយជ្ឈានកាយវិញ្ញាណសម្បយុត្តំ សុខំ សប្បីតិកសុខតោ ភិន្នំ កត្វា ទស្សេតីតិ អធិប្បាយោ. អថ វា បីតិសុខានំ ទុព្ពិញ្ញេយ្យនានត្តានំ នានត្តទស្សនត្ថំ អយំ តិកោ វុត្តោ. ‘‘បីតិសហគតា’’តិ ឯត្ថ ហិ សុខេកទេសោ សង្គហិតោ, ន បីតិ. ‘‘សុខសហគតា’’តិ ឯត្ថ បីតិ សង្គហិតា, ន សុខំ. បីតិវិប្បយុត្តសុខសហគតា ច បុរិមេន អសង្គហិតា បច្ឆិមេន សង្គហិតាតិ សិទ្ធោ បីតិសុខានំ វិសេសោតិ.

៨. និព្ពានំ ទស្សនតោតិ និព្ពានារម្មណតំ សន្ធាយាហ. អថ វា ធម្មចក្ខុ បុនប្បុនំ និព្ពត្តនេន ភាវនាភាវំ អប្បត្តំ ទស្សនំ នាម, ធម្មចក្ខុ ច បរិញ្ញាទិកិច្ចករណេន ចតុសច្ចធម្មទស្សនំ តទតិសយោ, តស្មា នត្ថេត្ថ គោត្រភុស្ស ទស្សនភាវាបត្តីតិ. ឧភយបដិក្ខេបវសេនាតិ ទ្វីហិ បទេហិ វុត្តធម្មបដិក្ខេបវសេន, ន បហាយកបដិក្ខេបវសេន. តថា ហិ សតិ ទស្សនភាវនាហិ អញ្ញោ សមុច្ឆេទវសេន បហាយកោ អត្ថិ, តេន បហាតព្ពា នេវ ទស្សនេន ន ភាវនាយ បហាតព្ពាតិ អយមត្ថោ អាបជ្ជតិ, ន ច អញ្ញោ បហាយកោ អត្ថិ អញ្ញេហិ វិក្ខម្ភិតានញ្ច បុនប្បវត្តិសព្ភាវា, នាបិ បហាតព្ពា តតិយបទេន សង្គយ្ហន្តិ, កិន្តុ អប្បហាតព្ពា ឯវាតិ. តស្មា បហាតព្ពបទំ បច្ចេកំ យោជេត្វា នេវ ទស្សនេន បហាតព្ពា ន ភាវនាយ បហាតព្ពាតិ ទស្សនេន ភាវនាយ បហាតព្ពេហិ អញ្ញេ គហិតាតិ វេទិតព្ពា.

៩. ឯវមត្ថំ អគ្គហេត្វាតិ អត្ថាយុត្តិតោ ច សទ្ទាយុត្តិតោ ច អគ្គហេតព្ពតំ ទស្សេតិ. ទស្សនភាវនាហិ អប្បហាតព្ពហេតុមត្តេសុ ហិ គយ្ហមានេសុ អហេតុកា អសង្គហិតាតិ យថាធិប្បេតស្ស អត្ថស្ស អបរិបុណ្ណត្តា អត្ថាយុត្តិ, បហាតព្ពសទ្ទស្ស និច្ចសាបេក្ខត្តេ ច សតិ ន សម្ពន្ធីសទ្ទតោ បហាយកតោ អញ្ញំ បដិសេធំ អបេក្ខមានស្ស ហេតុសទ្ទេន សមាសោ ឧបបជ្ជតីតិ សទ្ទាយុត្តិ ច វេទិតព្ពា. ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោតិ បហាតព្ព-សទ្ទំ បដិសេធេន អយោជេត្វា យេសំ អញ្ញបទត្ថេ សមាសោ, តព្ពិសេសនំ អត្ថីតិ ឥទំ បដិសេធេន យោជេត្វា ទស្សនភាវនាហិ បហាតព្ពោ ហេតុ ឯតេសំ នេវត្ថីតិ អត្ថោ គហេតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវញ្ច សតិ យថាធិប្បេតត្ថោ សព្ពោ សង្គហិតោតិ. អត្ថាយុត្តិ មា ហោតុ, សទ្ទោ បន ឥធាបិ ន យុត្តោ. ឯកន្តយោគីនំ អត្ថិ-សទ្ទមេវ ហិ អបេក្ខមានានំ ឧភិន្នំ បហាតព្ពហេតុ-សទ្ទានំ សមាសោ យុត្តោ, ន បដិសេធំ អបេក្ខមានានន្តិ, តស្មា គហេតព្ពត្ថទស្សនមត្តំ ឯតំ កតំ, សទ្ទោ បន យថា យុជ្ជតិ, តថា យោជេតព្ពោ. ឯវំ បន យុជ្ជតិ – បហាតព្ពោ ហេតុ ឯតេសំ អត្ថីតិ បហាតព្ពហេតុកា. កេន បហាតព្ពោតិ? ទស្សនេន ភាវនាយ ច. តយិទំ បហាតព្ពហេតុកបទំ ទស្សនភាវនាបទេហិ វិសុំ វិសុំ យោជេត្វា តេហិ យុត្តេន យេ ទស្សនេន បហាតព្ពហេតុកា នេវ ហោន្តិ, ភាវនាយ បហាតព្ពហេតុកា ច ន ហោន្តីតិ បដិសេធញ្ច វិសុំ វិសុំ យោជេត្វា តេ នេវ ទស្សនេន ន ភាវនាយ បហាតព្ពហេតុកាតិ វុច្ចន្តិ. នេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មវចនំ វិយ ហិ បុរិមបទទ្វយសង្គហិតធម្មបដិសេធនេន តទញ្ញធម្មនិទស្សនមេតំ ហោតិ, ន អហេតុកបទំ វិយ ហេតុវិរហប្បកាសនេនាតិ. ឯវញ្ច កត្វា ទ្វេ បដិសេធា យុត្តា ហោន្តិ.

ហេតុយេវ ហិ តេសំ នត្ថិ, យោ ទស្សនភាវនាហិ បហាតព្ពោ សិយាតិ បុរិមស្មិញ្ហិ អត្ថេ ហេតូនំ ទស្សនភាវនាហិ បហាតព្ពតា បដិក្ខិត្តា, បដិក្ខេបោ ច បហាតព្ពាសង្កាសព្ភាវេ ហោតិ, បហាតព្ពាសង្កា ច ហេតុម្ហិ សតិ សិយា, តេសំ បន អហេតុកានំ ហេតុយេវ នត្ថិ, យោ ទស្សនភាវនាហិ បហាតព្ពោ សិយា, តទភាវា បហាតព្ពាសង្កា នត្ថីតិ តំនិវារណត្ថោ បដិក្ខេបោ ន សម្ភវតិ, តស្មា ‘‘នេវទស្សនេន ន ភាវនាយ បហាតព្ពោ ហេតុ ឯតេស’’ន្តិ ឯវំ អហេតុកានំ គហណំ ន ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. អថ វា ឥតរថា ហិ អហេតុកានំ អគ្គហណំ ភវេយ្យាតិ អត្ថស្ស បាកដត្តា ន ការណសាធនីយោ ឯសោតិ គហេតព្ពត្ថស្សេវ ការណំ វទន្តោ ‘‘ហេតុយេវ ហិ តេសំ នត្ថី’’តិអាទិមាហ. តេសញ្ហិ នេវទស្សនេន ន ភាវនាយបហាតព្ពហេតុកបទវចនីយានំ យោ ទស្សនភាវនាហិ បហាតព្ពោ សិយា, សោ ឯវំបការោ ហេតុ នត្ថិ. តេ ហិ អនេកប្បការា សហេតុកា អហេតុកា ចាតិ, តស្មា នេវទស្សនេន ន ភាវនាយ បហាតព្ពោ ហេតុ ឯតេសំ អត្ថីតិ អយមត្ថោ គហេតព្ពោតិ អត្ថោ.

១០. តំ អារម្មណំ កត្វាតិ ឥទំ ចតុកិច្ចសាធនវសេន អារម្មណករណំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អញ្ញថា គោត្រភុផលបច្ចវេក្ខណាទីនម្បិ អបចយគាមិតា អាបជ្ជេយ្យាតិ. អថ វា ហេតុភាវេន អបចយំ និព្ពានំ គច្ឆន្តីតិ អបចយគាមិនោ. និព្ពានស្ស ហិ អនិព្ពត្តនិយត្តេបិ សមុទយប្បហានសមុទយនិរោធានំ អធិគមអធិគន្តព្ពភាវតោ ហេតុហេតុផលភាវោ មគ្គនិព្ពានានំ យុជ្ជតិ. យថាហ ‘‘ទុក្ខនិរោធេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា, ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា’’តិ (វិភ. ៧១៩). អត្ថោតិ ហិ ហេតុផលំ. ធម្មោតិ ហេតូតិ. បុរិមបច្ឆិមានំ បុរិមេ សសម្បយុត្តា វុត្តា, បច្ឆិមេ កេវលា. បុរិមេ វិយ បន បច្ឆិមេ អត្ថេបិ អរិយមគ្គសីសេន សព្ពលោកុត្តរកុសលចិត្តុប្បាទា គហេតព្ពា. ទុតិយេ អត្ថវិកប្បេ ‘‘អាចយំ គាមិនោ’’តិ វត្តព្ពេ អនុនាសិកលោបោ កតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. អាចិនន្តីតិ វា អាចយា, អាចយា ហុត្វា គច្ឆន្តិ បវត្តន្តីតិបិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

១១. សត្ត បន សេក្ខា សិក្ខនសីលាតិ សេក្ខា, តេសំ ឥមេតិ សេក្ខា, អញ្ញាសាធារណា មគ្គផលត្តយធម្មា. សយមេវ សិក្ខន្តីតិ សិក្ខនសីលានមេតំ និទស្សនំ. យេ ហិ ធម្មា សិក្ខន្តិ, តេ សិក្ខនសីលា ហោន្តីតិ. អក្ខរត្ថោ បន សិក្ខា ឯតេសំ សីលន្តិ សេក្ខាតិ. ន សេក្ខាតិ យត្ថ សេក្ខភាវាសង្កា អត្ថិ, តត្ថាយំ បដិសេធោតិ លោកិយនិព្ពានេសុ អសេក្ខភាវានាបត្តិ ទដ្ឋព្ពា. សីលសមាធិបញ្ញាសង្ខាតា ហិ សិក្ខា អត្តនោ បដិបក្ខកិលេសេហិ វិប្បមុត្តា បរិសុទ្ធា ឧបក្កិលេសានំ អារម្មណភាវម្បិ អនុបគមនតោ ឯតា សិក្ខាតិ វត្តុំ យុត្តា អដ្ឋសុ មគ្គផលេសុ វិជ្ជន្តិ, តស្មា ចតុមគ្គហេដ្ឋិមផលត្តយធម្មា វិយ អរហត្តផលធម្មាបិ តាសុ សិក្ខាសុ ជាតាតិ ច, តំសិក្ខាសមង្គិនោ អរហតោ ឥតរេសំ វិយ សេក្ខត្តេ សតិ សេក្ខស្ស ឯតេតិ ច, សិក្ខា សីលំ ឯតេសន្តិ ច សេក្ខាតិ អាសង្កិតព្ពា សិយុន្តិ តទាសង្កានិវត្តនត្ថំ ‘‘អសេក្ខា’’តិ យថាវុត្តសេក្ខភាវបដិសេធោ កតោ. អរហត្តផលេ ហិ បវត្តមានា សិក្ខា បរិនិដ្ឋិតសិក្ខាកិច្ចត្តា ន សិក្ខាកិច្ចំ ករោន្តិ, កេវលំ សិក្ខាផលភាវេនេវ បវត្តន្តិ, តស្មា តា ន សិក្ខាវចនំ អរហន្តិ, នាបិ តំសមង្គិនោ សេក្ខវចនំ, ន ច តំសម្បយុត្តា សិក្ខនសីលាតិ សិក្ខាសុ ជាតាតិអាទិអត្ថេហិ អគ្គផលធម្មា សេក្ខា ន ហោន្តិ, ហេដ្ឋិមផលេសុ បន សិក្ខា សកទាគាមិមគ្គវិបស្សនាទីនំ ឧបនិស្សយភាវតោ សិក្ខាកិច្ចំ ករោន្តីតិ សិក្ខាវចនំ អរហន្តិ, តំសមង្គិនោ ច សេក្ខវចនំ, តំសម្បយុត្តា ច សិក្ខនសីលវុត្តីតិ តត្ថ ធម្មា យថាវុត្តេហិ អត្ថេហិ សេក្ខា ហោន្តិ ឯវ.

សេក្ខាតិ វា អបរិយោសិតសិក្ខា ទស្សិតា. អនន្តរមេវ ‘‘អសេក្ខា’’តិ វចនំ បរិយោសិតសិក្ខានំ ទស្សនន្តិ ន លោកិយនិព្ពានានំ អសេក្ខតាបត្តិ. វុទ្ធិប្បត្តា វា សេក្ខាតិ ឯតស្មិំ អត្ថេ សេក្ខធម្មេសុ ឯវ កេសញ្ចិ វុទ្ធិប្បត្តានំ អសេក្ខតា អាបជ្ជតិ, តេន អរហត្តមគ្គធម្មា វុទ្ធិប្បត្តា ច យថាវុត្តេហិ ច អត្ថេហិ សេក្ខាតិ កត្វា អសេក្ខា អាបន្នាតិ? ន, តំសទិសេសុ តព្ពោហារា. អរហត្តមគ្គតោ ហិ និន្នានាករណំ អរហត្តផលំ ឋបេត្វា បរិញ្ញាទិកិច្ចករណំ វិបាកភាវញ្ច, តស្មា តេ ឯវ សេក្ខា ធម្មា អរហត្តផលភាវំ អាបន្នាតិ សក្កា វត្តុំ, កុសលសុខតោ ច វិបាកសុខំ សន្តតរតាយ បណីតតរន្តិ វុទ្ធិប្បត្តា ច តេ ធម្មា ហោន្តីតិ អសេក្ខាតិ វុច្ចន្តីតិ.

១២. កិលេសវិក្ខម្ភនាសមត្ថតាទីហិ បរិត្តា. ‘‘កិលេស…បេ… តាយា’’តិ អត្ថត្តយម្បិ កុសលេសុ យុជ្ជតិ, វិបាកកិរិយេសុ ទីឃសន្តានតាវ. បមាណករេហិ វា ឱឡារិកេហិ កាមតណ្ហាទីហិ បរិច្ឆិន្នា បរិត្តា. តេហិ អបរិច្ឆិន្នត្តា សុខុមេហិ រូបតណ្ហាទីហិ បរិច្ឆិន្នា បមាណមហត្តំ គតាតិ មហគ្គតា. អបរិច្ឆិន្នា អប្បមាណា.

១៤. អតប្បកដ្ឋេនាតិ ទិវសម្បិ បច្ចវេក្ខិយមានា លោកុត្តរធម្មា តិត្តិំ ន ជនេន្តិ សមាបជ្ជិយមានាបិ ផលធម្មាតិ.

១៥. មាតុឃាតាទីសុ បវត្តមានាបិ ហិតសុខំ ឥច្ឆន្តាវ បវត្តន្តីតិ តេ ធម្មា ហិតសុខាវហា មេ ភវិស្សន្តីតិ អាសីសិតា ហោន្តិ, តថា អសុភាសុខានិច្ចានត្តេសុ សុភាទិវិបរិយាសទឡ្ហតាយ អានន្តរិយកម្មនិយតមិច្ឆាទិដ្ឋីសុ បវត្តិ ហោតីតិ តេ ធម្មា អសុភាទីសុ សុភាទិវិបរីតប្បវត្តិកា ហោន្តិ. មិច្ឆាសភាវាតិ មុសាសភាវា. អនេកេសុ អានន្តរិយេសុ កតេសុ យំ តត្ថ ពលវំ, តំ វិបច្ចតិ, ន ឥតរានីតិ ឯកន្តវិបាកជនកតាយ និយតតា ន សក្កា វត្តុន្តិ ‘‘វិបាកទានេ សតី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ខន្ធភេទានន្តរន្តិ ចុតិអនន្តរំ. ចុតិ ហិ មរណនិទ្ទេសេ (វិភ. ១៩៣) ‘‘ខន្ធានំ ភេទោ’’តិ វុត្តាតិ. ឯតេន វចនេន សតិ ផលទានេ ចុតិអនន្តរោ ឯវ, ន អញ្ញោ ឯតេសំ ផលកាលោតិ ផលកាលនិយមេនេវ និយតតា វុត្តា ហោតិ, ន ផលទាននិយមេនាតិ និយតផលកាលានំ អញ្ញេសម្បិ ឧបបជ្ជវេទនីយានំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយានម្បិ និយតតា អាបជ្ជតិ, តស្មា វិបាកធម្មធម្មានំ បច្ចយន្តរវិកលតាទីហិ អវិបច្ចមានានម្បិ អត្តនោ សភាវេន វិបាកធម្មតា វិយ ពលវតា អានន្តរិយេន វិបាកេ ទិន្នេ អវិបច្ចមានានម្បិ អានន្តរិយានំ ផលទានេ និយតសភាវា អានន្តរិយសភាវា ច បវត្តីតិ អត្តនោ សភាវេន ផលទាននិយមេនេវ និយតតា អានន្តរិយតា ច វេទិតព្ពា. អវស្សញ្ច និយតសភាវា អានន្តរិយសភាវា ច តេសំ បវត្តីតិ សម្បដិច្ឆិតព្ពមេតំ អញ្ញស្ស ពលវតោ អានន្តរិយស្ស អភាវេ ចុតិអនន្តរំ ឯកន្តេន ផលទានតោ.

ននុ ឯវំ អញ្ញេសម្បិ ឧបបជ្ជវេទនីយានំ អញ្ញស្មិំ វិបាកទាយកេ អសតិ ចុតិអនន្តរមេវ ឯកន្តេន ផលទានតោ អានន្តរិយសភាវា និយតសភាវា ច បវត្តិ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ អសមានជាតិកេន ចេតោបណិធិវសេន ឧបឃាតកេន ច និវត្តេតព្ពវិបាកត្តា អនន្តរេកន្តផលទាយកត្តាភាវា, ន បន អានន្តរិយកានំ បឋមជ្ឈានាទីនំ ទុតិយជ្ឈានាទីនិ វិយ អសមានជាតិកំ ផលនិវត្តកំ អត្ថិ សព្ពានន្តរិយកានំ អវីចិផលត្តា, ន ច ហេដ្ឋុបបត្តិំ ឥច្ឆតោ សីលវតោ ចេតោបណិធិ វិយ ឧបរូបបត្តិជនកកម្មផលំ អានន្តរិយកផលំ និវត្តេតុំ សមត្ថោ ចេតោបណិធិ អត្ថិ អនិច្ឆន្តស្សេវ អវីចិបាតនតោ, ន ច អានន្តរិយកោបឃាតកំ កិញ្ចិ កម្មំ អត្ថិ, តស្មា តេសំយេវ អនន្តរេកន្តវិបាកជនកសភាវា បវត្តីតិ.

អនេកានិ ច អានន្តរិយកានិ កតានិ ឯកន្តេ វិបាកេ សន្និយតត្តា ឧបរតាវិបច្ចនសភាវាសង្កត្តា និច្ឆិតានិ សភាវតោ និយតានេវ. ចុតិអនន្តរំ បន ផលំ អនន្តរំ នាម តស្មិំ អនន្តរេ និយុត្តានិ តន្និព្ពត្តនេន អនន្តរករណសីលានិ អនន្តរប្បយោជនានិ ចាតិ សភាវតោ អានន្តរិយកានេវ ច ហោន្តិ. តេសុ បន សមានសភាវេសុ ឯកេន វិបាកេ ទិន្នេ ឥតរានិ អត្តនា កត្តព្ពស្ស កិច្ចស្ស តេនេវ កតត្តា ន ទុតិយំ តតិយម្បិ ច បដិសន្ធិំ ករោន្តិ, ន សមត្ថតាវិឃាតត្តាតិ នត្ថិ តេសំ និយតានន្តរិយតានិវត្តីតិ. ន ហិ សមានសភាវំ សមានសភាវស្ស សមត្ថតំ វិហនតីតិ. ឯកស្ស បន អញ្ញានិបិ ឧបត្ថម្ភកានិ ហោន្តីតិ ទដ្ឋព្ពានីតិ. សម្មា សភាវាតិ សច្ចសភាវា.

១៦. បរិបុណ្ណមគ្គកិច្ចត្តា ចត្តារោ អរិយមគ្គាវ ឥធ ‘‘មគ្គា’’តិ វុត្តា. បច្ចយដ្ឋេនាតិ មគ្គបច្ចយដ្ឋេន. និក្ខេបកណ្ឌេបិ ហិ យេ មគ្គបច្ចយំ លភន្តិ, ន បន សយំ មគ្គបច្ចយភាវំ គច្ឆន្តិ, តេ មគ្គហេតុកាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អរិយមគ្គសមង្គិស្ស មគ្គង្គានិ ឋបេត្វា’’តិអាទិ (ធ. ស. ១០៣៩) វុត្តំ. យោ បន តត្ថេវ ‘‘អរិយមគ្គសមង្គិស្ស អលោភោ អទោសោ អមោហោ, ឥមេ ធម្មា មគ្គហេតូ’’តិ អាទិនយោ វុត្តោ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘មគ្គសម្បយុត្តា វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘អរិយមគ្គសមង្គិស្ស សម្មាទិដ្ឋិ មគ្គោ ចេវ ហេតុ ចា’’តិអាទិនា បន វុត្តនយំ ទស្សេតុំ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិ សយ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ បន អសង្គហិតសង្គណ្ហនវសេន បដិបាដិយា តយោ នយា វុត្តា, ហេតុពហុតាវសេន តតិយោ នយោ ឥធ ទុតិយោ វុត្តោ.

អភិភវិត្វា បវត្តនដ្ឋេនាតិ សហជាតាធិបតិបិ បុព្ពាភិសង្ខារវសេន ជេដ្ឋកភាវេ បវត្តមានោ សហជាតេ អត្តនោ វសេ អនុវត្តយមានោ តេ អភិភវិត្វា បវត្តតិ, អារម្មណាធិបតិបិ តទារម្មណេ ធម្មេ តថេវ អត្តានំ អនុវត្តយមានោ តេ ធម្មេ អភិភវិត្វា អារម្មណភាវេន បវត្តតិ, ន បច្ចុប្បន្នភាវេន, តស្មា អធិបតិទ្វយម្បិ សង្គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘មគ្គោ អធិបតិ ឯតេស’’ន្តិ អយញ្ច អត្ថោ និក្ខេបកណ្ឌេ ឧទាហរណវសេន អាគតំ អត្ថនយំ គហេត្វា វុត្តោ. យស្មា បន បដ្ឋានេ (បដ្ឋា. ២.១៦.១១) ‘‘មគ្គាធិបតិំ ធម្មំ បដិច្ច មគ្គាធិបតិ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ នាធិបតិបច្ចយា, មគ្គាធិបតី ខន្ធេ បដិច្ច មគ្គាធិបតិ អធិបតី’’តិ វុត្តំ, តស្មា មគ្គោ អធិបតិ មគ្គាធិបតីតិ អយម្បិ អត្ថោ បាឡិយំ សរូបេកសេសវសេន សមានសទ្ទត្ថវសេន វា សង្គហិតោតិ វេទិតព្ពោ.

១៧. អនុប្បន្នាតិ ឯតេន សព្ពោ ឧប្បន្នភាវោ បដិសិទ្ធោ, ន ឧប្បន្នធម្មភាវោ ឯវាតិ តេន ឧប្បន្នា វិគតា អតីតាបិ ន សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. យទិ ហិ សង្គហិតា សិយុំ, ‘‘អនុប្បន្នោ ធម្មោ ឧប្បន្នស្ស ធម្មស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិឯវមាទិ វុច្ចេយ្យ, ន តុ វុត្តន្តិ. អនាគតានិ វិបាកកដត្តារូបានិ អតីតេ អនាគតេ វា កម្មេ បុរិមនិប្ផន្នេ ឯវ ឧប្បជ្ជិស្សន្តិ, នានិប្ផន្នេតិ បរិនិដ្ឋិតការណេកទេសានេវ ហោន្តិ, តស្មា តានិ ‘‘អវស្សំ ឧប្បជ្ជិស្សន្តីតិ ឧប្បាទិនោ ធម្មា’’តិ វុច្ចន្តិ.

១៨. អត្តនោ សភាវន្តិ កក្ខឡផុសនាទិសភាវំ.

២០. ឯវំ បវត្តមានាតិ ឯវំ ចក្ខាទិភាវេន ផុសនាទិភាវេន ច ឯកសន្តតិបរិយាបន្នតាវសេន បវត្តមានា. អត្តានំ អធិ អជ្ឈត្តាតិ អធិ-សទ្ទោ សមាសវិសយេ អធិការត្ថំ បវត្តិអត្ថញ្ច គហេត្វា បវត្តតីតិ អត្តានំ អធិកិច្ច ឧទ្ទិស្ស បវត្តា អជ្ឈត្តា. តេនាតិ យស្ស ឈានា វុដ្ឋហិត្វា អជ្ឈត្តំ ពហិទ្ធា អជ្ឈត្តពហិទ្ធា ច សុញ្ញតំ អានេញ្ជញ្ច មនសិករោតោ អជ្ឈត្តសុញ្ញតាទីសុ ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតិ ន បសីទតិ ន សន្តិដ្ឋតិ នាធិមុច្ចតិ, យោ ច ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ, តេន ភិក្ខុនា. តស្មិំយេវ បុរិមស្មិំ សមាធិនិមិត្តេតិ បឋមជ្ឈានាទិសមាធិនិមិត្តេ. អជ្ឈត្តមេវាតិ ឈានគោចរេ កសិណាទិម្ហិ. ចិត្តំ សណ្ឋបេតព្ពន្តិ បឋមជ្ឈានាទិចិត្តំ សណ្ឋបេតព្ពំ. អជ្ឈត្តរតោតិ គោចរជ្ឈត្តេ និព្ពានេ រតោ, សមាធិគោចរេ កម្មដ្ឋានេ វា រតោ. ‘‘សមាហិតោ ឯកោ សន្តុសិតោ តមាហុ ភិក្ខុ’’ន្តិ (ធ. ប. ៣៦២) គាថាសេសោ.

អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនន្តិ ឯត្ថ ឈានំ សកសន្តតិបរិយាបន្នត្តា ‘‘អជ្ឈត្ត’’ន្តិ វុត្តន្តិ និយកជ្ឈត្តត្ថោ អជ្ឈត្ត-សទ្ទោ ហោតិ. អជ្ឈត្តន្តិ សកសន្តតិនិយកំ. អជ្ឈត្តេ ភវា អជ្ឈត្តិកាតិ និយកជ្ឈត្តេសុបិ អព្ភន្តរា ចក្ខាទយោ វុច្ចន្តិ. ឯត្ថ បន អជ្ឈត្តិក-សទ្ទោ ចក្ខាទីសុ បវត្តមានោ ទស្សិតោ, ន អជ្ឈត្តសទ្ទោ, អត្ថិ ច អជ្ឈត្តអជ្ឈត្តិកសទ្ទានំ ពហិទ្ធាពាហិរ-សទ្ទានំ វិយ វិសេសោ. អជ្ឈត្តិកសទ្ទោ ហិ សបរសន្តានិកេសុ សព្ពេសុ ចក្ខាទីសុ រូបាទីសុ ពាហិរ-សទ្ទោ វិយ បវត្តតិ, អជ្ឈត្ត-សទ្ទោ បន សកសន្តានិកេស្វេវ ចក្ខុរូបាទីសុ តតោ អញ្ញេស្វេវ ពហិទ្ធា-សទ្ទោ វិយ បវត្តតីតិ តស្មា សទ្ទតោ អត្ថតោ ច អសមានត្តា ន ឥទមេត្ថ ឧទាហរណំ យុត្តន្តិ. អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ ទដ្ឋព្ពោ – អជ្ឈត្តេ ភវា អជ្ឈត្តិកាតិ អយញ្ហិ វចនត្ថោ. យញ្ច អជ្ឈត្តេ ភវំ, តេន អជ្ឈត្តេនេវ ភវិតព្ពំ, តេន តំវាចកស្ស អជ្ឈត្ត-សទ្ទស្ស អជ្ឈត្តិក-សទ្ទស្ស ច សមានត្ថតា. ឧភិន្នម្បិ សទ្ទានំ សមានត្ថភាវតោ អជ្ឈត្តជ្ឈត្តេ បវត្តមានេ អជ្ឈត្តិក-សទ្ទេ អជ្ឈត្ត-សទ្ទោ តត្ថ បវត្តោតិ សក្កា វត្តុន្តិ.

អយំ ខោ បនានន្ទ, វិហារោតិ វិហារសុញ្ញតាសុត្តេ (ម. និ. ៣.១៨៧) សង្គណិការាមតាយ រូបាទិរតិយា ច អាទីនវំ វត្វា តប្បដិបក្ខវិហារទស្សនត្ថំ វុត្តំ. អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតន្តិ វិសយភូតំ ឥស្សរិយដ្ឋានភូតំ សុញ្ញតំ, សុញ្ញតាផលសមាបត្តិន្តិ អត្ថោ. ចិត្តិស្សរា ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ ធម្មំ ទេសេន្តាបិ យំ មុហុត្តំ តុណ្ហី ភវិតព្ពំ ហោតិ, តំ មុហុត្តំ ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជន្តិ, បគេវ អញ្ញស្មិំ កាលេ, តស្មា សព្ពត្ថាបិ ឥស្សរិយានំ ពហុលំ ផលសមាបត្តិយំ ឥស្សរិយស្ស បវត្តនតោ ផលសមាបត្តិ ‘‘ឥស្សរិយដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តា. អរហត្តផលាធិគមេន វា តថាគតានំ ឥស្សរិយំ និព្ពត្តំ តំជនកេនេវ មគ្គេនាតិ តំ តេសំ ឥស្សរិយដ្ឋានំ. វិសយោ ច អនញ្ញត្ថភាវោវ យថា ‘‘អាកាសេ សកុណា ឧទកេ មច្ឆា’’តិ, ពុទ្ធា ច អញ្ញត្ថ ទិស្សមានាបិ វិវេកបព្ភារតាយ ផលសមាបត្តិនិន្នាវ, តេន តស្សា តស្សា កិរិយាយ អនន្តរំ ផលសមាបត្តិយំយេវ ភវន្តីតិ សា តេសំ វិសយោ, តព្ពិសយតា ច សច្ចកសុត្តេន (ម. និ. ១.៣៦៤ អាទយោ) ទីបេតព្ពា.

២២. យេសំ ទដ្ឋព្ពភាវោ អត្ថិ, តេ សនិទស្សនា. ចក្ខុវិញ្ញាណគោចរភាវោវ ទដ្ឋព្ពភាវោ, តស្ស រូបាយតនា អនញ្ញត្តេបិ អញ្ញេហិ ធម្មេហិ រូបាយតនំ វិសេសេតុំ អញ្ញំ វិយ កត្វា ‘‘សហ និទស្សនេនាតិ សនិទស្សនា’’តិ វុត្តំ. ធម្មសភាវសាមញ្ញេន ហិ ឯកីភូតេសុ ធម្មេសុ យោ នានត្តករោ សភាវោ, សោ អញ្ញោ វិយ កត្វា ឧបចរិតុំ យុត្តោ. ឯវញ្ហិ អត្ថវិសេសាវពោធោ ហោតីតិ. សយញ្ច និស្សយវសេន ច សម្បត្តានំ អសម្បត្តានញ្ច បដិមុខភាវោ អញ្ញមញ្ញបតនំ បដិហននភាវោ, យេន ព្យាបារាទិវិការបច្ចយន្តរសហិតេសុ ចក្ខាទីនំ វិសយេសុ វិការុប្បត្តិ.

តិកមាតិកាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុកមាតិកាបទវណ្ណនា

១-៦. មូលដ្ឋេនាតិ សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនេន មូលភាវេន, ន បច្ចយមត្តដ្ឋេន ហេតុធម្មា ហេតូ ធម្មាតិ សមាសាសមាសនិទ្ទេសភាវោ ទ្វិន្នំ បាឋានំ វិសេសោ. តថេវាតិ សម្បយោគតោវ. សហេតុកានំ ហេតុសម្បយុត្តភាវតោ ‘‘សម្បយោគតោ’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ, ន សហសទ្ទស្ស សម្បយោគត្ថត្តា. សហ-សទ្ទោ បន ឯកបុញ្ជេ ឧប្បាទតោ យាវ ភង្គា សហេតុកានំ ហេតូហិ សមានទេសគហណានំ ហេតុអាទិសព្ភាវំ ទីបេតិ, សម្បយុត្ត-សទ្ទោ ឯកុប្បាទាទិវសេន សហ ហេតូហិ ឯកីភាវុបគមនំ, តតោ ឯវ ច ទ្វិន្នំ ទុកានំ នានត្តំ វេទិតព្ពំ. ធម្មនានត្តាភាវេបិ ហិ បទត្ថនានត្តេន ទុកន្តរំ វុច្ចតិ. ន ហិ ហេតុទុកសង្គហិតេហិ ធម្មេហិ អញ្ញេ សហេតុកទុកាទីហិ វុច្ចន្តិ, តេ ឯវ បន សហេតុកាហេតុកាទិភាវតោ សហេតុកទុកាទីហិ វុត្តា. ឯវំ សហេតុកទុកសង្គហិតា ឯវ ហេតុសម្បយុត្តវិប្បយុត្តភាវតោ ហេតុសម្បយុត្តទុកេន វុត្តា. ន ហិ ធម្មានំ អវុត្តតាបេក្ខំ ទុកន្តរវចនន្តិ នត្ថិ បុនរុត្តិទោសោ. ទេសេតព្ពប្បការជាននញ្ហិ ទេសនាវិលាសោ តថា ទេសនាញាណញ្ចាតិ. តេន ធម្មានំ តប្បការតា វុត្តា ហោតិ. សកលេកទេសវសេន បឋមទុកំ ទុតិយតតិយេហិ សទ្ធិំ យោជេត្វា ចតុត្ថាទយោ តយោ ទុកា វុត្តា. សកលញ្ហិ បឋមទុកំ ទុតិយទុកេកទេសេន សហេតុកបទេន តតិយទុកេកទេសេន ហេតុសម្បយុត្តបទេន ច យោជេត្វា យថាក្កមំ ចតុត្ថបញ្ចមទុកា វុត្តា, តថា បឋមទុកេកទេសំ នហេតុបទំ សកលេន ទុតិយទុកេន យោជេត្វា ឆដ្ឋទុកោ វុត្តោ. ឥទម្បិ សម្ភវតីតិ ឯតេន អវុត្តម្បិ សម្ភវវសេន ទីបិតន្តិ ទស្សេតិ. សម្ភវោ ហិ គហណស្ស ការណន្តិ. យថា ហេតុសហេតុកាតិ ឥទំ សម្ភវតីតិ កត្វា គហិតំ, ឯវំ ហេតុអហេតុកាតិ ឥទម្បិ សម្ភវតីតិ កត្វា គហេតព្ពមេវាតិ ឯវំ អញ្ញត្ថាបិ យោជេតព្ពំ.

ឯវំ បឋមទុកំ ទុតិយតតិយទុកេសុ ទុតិយបទេហិ យោជេត្វា ‘‘ហេតូ ចេវ ធម្មា អហេតុកា ច, អហេតុកា ចេវ ធម្មា ន ច ហេតូ, ហេតូ ចេវ ធម្មា ហេតុវិប្បយុត្តា ច, ហេតុវិប្បយុត្តា ចេវ ធម្មា ន ច ហេតូ’’តិ យេ ទ្វេ ទុកា កាតព្ពា, តេសំ សម្ភវវសេនេវ សង្គហំ ទស្សេត្វា ខោ បន-បទេន អបរេសម្បិ ទុកានំ សង្គហំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្រ យទេត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្រាតិ បាឡិយំ. អយំ អតិរេកត្ថោតិ ឥទានិ យំ វក្ខតិ, តមត្ថមាហ. តត្ថ បន អញ្ញេបិ អញ្ញថាបីតិ ឯតេសំ វិសុំ បវត្តិយា ទ្វេ ទុកា ទស្សិតា, សហ បវត្តិយា បន អយម្បិ ទុកោ វេទិតព្ពោ ‘‘ហេតូ ចេវ ធម្មា ហេតុសម្បយុត្តាបិ ហេតុវិប្បយុត្តាបី’’តិ, ឯតេសុ បន បញ្ចសុ ទុកេសុ ទុតិយទុកេន តតិយទុកោ វិយ, ចតុត្ថទុកេន បញ្ចមទុកោ វិយ ច ឆដ្ឋទុកេន និន្នានត្ថត្តា ‘‘ន ហេតុ ខោ បន ធម្មា ហេតុសម្បយុត្តាបិ ហេតុវិប្បយុត្តាបី’’តិ អយំ ទុកោ ន វុត្តោ. ទស្សិតនិន្នានត្ថនយោ ហិ សោ បុរិមទុកេហីតិ. ឥតរេសុ ចតូសុ ហេតូ ចេវ អហេតុកទុកេន សមានត្ថត្តា ហេតូ ចេវ ហេតុវិប្បយុត្តទុកោ, ហេតុសហេតុកទុកេន សមានត្ថត្តា ហេតុហេតុសម្បយុត្តទុកោ ច នហេតុហេតុសម្បយុត្តទុកោ វិយ ន វត្តព្ពោ. តេសុ បន ទ្វីសុ បច្ឆិមទុកេ ‘‘ហេតូ ខោ បន ធម្មា សហេតុកា’’តិ បទំ ចតុត្ថទុកេ បឋមបទេន និន្នានាករណត្តា ន វត្តព្ពំ, ‘‘ហេតូ ខោ បន ធម្មា អហេតុកា’’តិ បទំ ‘‘ហេតូ ចេវ ធម្មា អហេតុកា’’តិ ឯតេន និន្នានត្តា ន វត្តព្ពំ. អវសិដ្ឋេ បន ឯកស្មិំ ទុកេ ‘‘អហេតុកា ចេវ ធម្មា ន ច ហេតូ’’តិ បទំ ឆដ្ឋទុកេ ទុតិយបទេន ឯកត្ថត្តា ន វត្តព្ពំ. ឥទានិ ‘‘ហេតូ ចេវ ធម្មា អហេតុកា ចា’’តិ ឥទមេវេកំ បទំ អវសិដ្ឋំ, ន ច ឯកេន បទេន ទុកោ ហោតីតិ តញ្ច ន វុត្តន្តិ. ចតុត្ថទុកេ ទុតិយបទេន បន សមានត្ថស្ស ឆដ្ឋទុកេ បឋមបទស្ស វចនំ ទុកបូរណត្ថំ, ឯតេន វា គតិទស្សនេន សព្ពស្ស សម្ភវន្តស្ស សង្គហោ កតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. តថា ហិ សព្ពោ សម្ភវទុកោ បឋមទុកេ ទុតិយតតិយទុកបក្ខេបេន ទស្សិតោ, តេសុ ច បឋមទុកបក្ខេបេនាតិ.

៧-១៣. សមានកាលេន អសមានកាលេន កាលវិមុត្តេន ច បច្ចយេន និប្ផន្នានំ បច្ចយាយត្តានំ បច្ចយភាវមត្តេន តេសំ បច្ចយានំ អត្ថិតំ ទីបេតុំ សប្បច្ចយវចនំ, ន សហេតុកវចនំ វិយ សមានកាលានមេវ, នាបិ សនិទស្សនំ វិយ តំសភាវស្ស អនត្ថន្តរភូតស្ស. សង្ខត-សទ្ទោ បន សមេតេហិ និប្ផាទិតភាវំ ទីបេតីតិ អយមេតេសំ វិសេសោ ទុកន្តរវចនេ ការណំ. ឯត្ថ ច អប្បច្ចយា អសង្ខតាតិ ពហុវចននិទ្ទេសោ អវិនិច្ឆិតត្ថបរិច្ឆេទទស្សនវសេន មាតិកាឋបនតោ កតោតិ វេទិតព្ពោ. ឧទ្ទេសេន ហិ កុសលាទិសភាវានំ ធម្មានំ អត្ថិតាមត្តំ វុច្ចតិ, ន បរិច្ឆេទោតិ អបរិច្ឆេទេន ពហុវចនេន ឧទ្ទេសោ វុត្តោតិ. រូបន្តិ រូបាយតនំ បថវិយាទិ វា. បុរិមស្មិំ អត្ថវិកប្បេ រូបាយតនស្ស អសង្គហិតតា អាបជ្ជតីតិ រុប្បនលក្ខណំ វា រូបន្តិ អយំ អត្ថនយោ វុត្តោ. តត្ថ រូបន្តិ រុប្បនសភាវោ. ន លុជ្ជតិ ន បលុជ្ជតីតិ យោ គហិតោ តថា ន ហោតិ, សោ លោកោតិ តំគហណរហិតានំ លោកុត្តរានំ នត្ថិ លោកតា. ទុក្ខសច្ចំ វា លោកោ, តត្ថ តេនេវ លោកសភាវេន វិទិតាតិ លោកិយា.

ឯវំ សន្តេ ចក្ខុវិញ្ញាណេន វិជានិតព្ពស្ស រូបាយតនស្ស តេនេវ នវិជានិតព្ពស្ស សទ្ទាយតនាទិកស្ស ច នានត្តា ទ្វិន្នម្បិ បទានំ អត្ថនានត្តតោ ទុកោ ហោតិ. ឯវំ បន ទុកេ វុច្ចមានេ ទុកពហុតា អាបជ្ជតិ, យត្តកានិ វិញ្ញាណានិ, តត្តកា ទុកា វុត្តា សមត្តា ឋបេត្វា សព្ពធម្មារម្មណានិ វិញ្ញាណានិ. តេសុ ច ទុកស្ស បច្ឆេទោ អាបជ្ជតិ, តថា ច សតិ ‘‘កេនចី’’តិ បទំ សព្ពវិញ្ញាណសង្គាហកំ ន សិយា, និទ្ទេសេន ច វិរុទ្ធំ ឥទំ វចនំ. យោ ច តត្ថ ‘‘យេ តេ ធម្មា ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា, ន តេ ធម្មា សោតវិញ្ញេយ្យាតិ អយំ ទុកោ ន ហោតី’’តិ បដិសេធោ កតោ, សោ ច កថំ យុជ្ជេយ្យ. ន ហិ សមត្ថា អដ្ឋកថា បាឡិំ បដិសេធេតុន្តិ, ន ច កេនចិ-សទ្ទស្ស តេនេវាតិ អយំ បទត្ថោ សម្ភវតិ, ‘‘កេនចី’’តិ ឯតស្ស អាទិបទស្ស អនិយមិតំ យំ កិញ្ចិ ឯកំ បទត្ថោ, តំ វត្វា វុច្ចមានស្ស ‘‘កេនចី’’តិ ទុតិយបទស្ស យំ កិញ្ចិ អបរំ អនិយមិតំ បទត្ថោតិ លោកសិទ្ធមេតំ, តថេវ ច និទ្ទេសោ បវត្តោ, ន ចេត្ថ វិញ្ញាតព្ពធម្មភេទេន ទុកភេទោ សមត្តោ អាបជ្ជតិ យត្តកា វិញ្ញាតព្ពា, តត្តកា ទុកាតិ, តស្មា នត្ថិ ទុកពហុតា. ន ហិ ឯកំយេវ វិញ្ញាតព្ពំ កេនចិ វិញ្ញេយ្យំ កេនចិ ន វិញ្ញេយ្យញ្ច, កិន្តុ អបរម្បិ អបរម្បីតិ សព្ពវិញ្ញាតព្ពសង្គហេ ទុកោ សមត្តោ ហោតិ, ឯវញ្ច សតិ ‘‘កេនចី’’តិ បទំ អនិយមេន សព្ពវិញ្ញាណសង្គាហកន្តិ សិទ្ធំ ហោតិ, វិញ្ញាណនានត្តេន ច វិញ្ញាតព្ពំ ភិន្ទិត្វា អយំ ទុកោ វុត្តោ, ន វិញ្ញាតព្ពានំ អត្ថន្តរតាយាតិ. ឯតស្ស បន ទុកស្ស និក្ខេបរាសិនិទ្ទេសោ ទុកសង្គហិតធម្មេកទេសេសុ ទុកបទទ្វយប្បវត្តិទស្សនវសេន បវត្តោ. អត្ថុទ្ធារនិទ្ទេសោ និរវសេសទុកសង្គហិតធម្មទស្សនវសេនាតិ វេទិតព្ពោ.

១៤-១៩. ចក្ខុតោបិ…បេ… មនតោបីតិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទិវីថីសុ តទនុគតមនោវិញ្ញាណវីថីសុ ច កិញ្ចាបិ កុសលាទីនម្បិ បវត្តិ អត្ថិ, កាមាសវាទយោ ឯវ បន វណតោ យូសំ វិយ បគ្ឃរណកអសុចិភាវេន សន្ទន្តិ, តស្មា តេ ឯវ ‘‘អាសវា’’តិ វុច្ចន្តិ. តត្ថ ហិ បគ្ឃរណកអសុចិម្ហិ និរុឡ្ហោ អាសវសទ្ទោតិ. ធម្មតោ យាវ គោត្រភុន្តិ តតោ បរំ មគ្គផលេសុ អប្បវត្តិតោ វុត្តំ. ឯតេ ហិ អារម្មណករណវសេន ធម្មេ គច្ឆន្តា តតោ បរំ ន គច្ឆន្តីតិ. ននុ តតោ បរំ ភវង្គាទីនិបិ គច្ឆន្តីតិ ចេ? ន, តេសម្បិ បុព្ពេ អាលម្ពិតេសុ លោកិយធម្មេសុ សាសវភាវេន អន្តោគធត្តា តតោ បរតាភាវតោ. ឯត្ថ ច គោត្រភុវចនេន គោត្រភុវោទានផលសមាបត្តិបុរេចារិកបរិកម្មានិ វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ, បឋមមគ្គបុរេចារិកមេវ វា គោត្រភុ អវធិនិទស្សនភាវេន គហិតំ, តតោ បរំ មគ្គផលសមានតាយ បន អញ្ញេសុ មគ្គេសុ មគ្គវីថិយំ ផលសមាបត្តិវីថិយំ និរោធានន្តរញ្ច បវត្តមានេសុ ផលេសុ និព្ពានេ ច បវត្តិ និវារិតា អាសវានន្តិ វេទិតព្ពា. សវន្តីតិ គច្ឆន្តិ. ទុវិធោ ហិ អវធិ អភិវិធិវិសយោ អនភិវិធិវិសយោ ច. អភិវិធិវិសយំ កិរិយា ព្យាបេត្វា បវត្តតិ ‘‘អាភវគ្គា ភគវតោ យសោ គតោ’’តិ, ឥតរំ ពហិ កត្វា ‘‘អាបាដលិបុត្តា វុដ្ឋោ ទេវោ’’តិ. អយញ្ច អា-ការោ អភិវិធិអត្ថោ ឥធ គហិតោតិ ‘‘អន្តោករណត្ថោ’’តិ វុត្តំ.

ចិរបារិវាសិយដ្ឋោ ចិរបរិវុត្ថតា បុរាណភាវោ. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘បុរិមា, ភិក្ខវេ, កោដិ ន បញ្ញាយតិ ភវតណ្ហាយា’’តិ (អ. និ. ១០.៦២) ឥទំ សុត្តំ សង្គហិតំ. អវិជ្ជាសវភវាសវានញ្ច ចិរបរិវុត្ថតាយ ទស្សិតាយ តព្ភាវភាវីនំ កាមាសវទិដ្ឋាសវានញ្ច ចិរបរិវុត្ថតា ទស្សិតា ហោតិ. អញ្ញេសុបិ យថាវុត្តេ ធម្មេ ឱកាសញ្ច អារម្មណំ កត្វា បវត្តមានេសុ មានាទីសុ វិជ្ជមានេសុ អត្តត្តនិយាទិគ្គាហវសេន អភិព្យាបនំ មទករណវសេន អាសវសទិសតា ច ឯតេសំយេវ, នាញ្ញេសន្តិ ឯតេស្វេវ អាសវសទ្ទោ និរុឡ្ហោ ទដ្ឋព្ពោ. អាយតំ វា សវន្តិ ផលន្តីតិ អាសវា. ន ហិ កិញ្ចិ សំសារទុក្ខំ អាសវេហិ វិនា ឧប្បជ្ជមានំ អត្ថីតិ. អារម្មណភាវេន យេ ធម្មា វណោ វិយ អាសវេ បគ្ឃរន្តិ, តេ អសម្បយោគេ អតព្ភាវេបិ សហ អាសវេហីតិ សាសវា, អាសវវន្តោតិ អត្ថោ.

ឱសានទុកេ ‘‘នោ អាសវា ខោ បនា’’តិ អវត្វា ‘‘អាសវវិប្បយុត្តា ខោ បនា’’តិ វចនំ សាសវានំ សហេតុកានំ វិយ សម្បយុត្តេហិ តំសហិតតា ន ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ. ឯវំ សេសគោច្ឆកេសុបិ យថាសម្ភវំ វិប្បយុត្តគ្គហណេ បយោជនំ ទដ្ឋព្ពំ. អបិច ‘‘នោ អាសវា ខោ បន ធម្មា សាសវា’’តិ ឥទំ បទំ ចតុត្ថទុកេ ទុតិយបទេន និន្នានំ, ន ច ឯកេន ទុកោ ហោតិ, តស្មា អាសវវិប្បយុត្តបទមេវ គហេត្វា ឱសានទុកយោជនា ញាយាគតាតិ កតា. ហេតុគោច្ឆកេ បន ហេតុវិប្បយុត្តានំ សហេតុកតា នត្ថីតិ តេ គហេត្វា ទុកយោជនាយ អសក្កុណេយ្យត្តា នហេតុបទំ គហេត្វា ឱសានទុកយោជនា កតា. យេ វា បន បឋមេ ទុកេ ទុតិយស្ស បក្ខេបេ ឯកោ, តតិយស្ស ទ្វេ, បឋមស្ស ទុតិយេ ឯកោ, តតិយេ ទ្វេ, ទុតិយស្ស តតិយេ ឯកោ, ទុតិយេ ច តតិយស្ស ឯកោតិ អដ្ឋ ទុកា លព្ភន្តិ, តេសុ តីហិ ឥតរេ ច នយតោ ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា. ឯស នយោ សេសគោច្ឆកេសុបិ.

២០-២៥. កិលេសកម្មវិបាកវដ្ដានំ បច្ចយភាវេន តត្ថ សំយោជេន្តិ, សតិបិ អញ្ញេសំ តប្បច្ចយភាវេ ន វិនា សំយោជនានិ តេសំ តប្បច្ចយភាវោ អត្ថិ, ឱរម្ភាគិយុទ្ធម្ភាគិយសង្គហិតេហិ ច តំតំភវនិព្ពត្តកកម្មនិយមោ ភវនិយមោ ច ហោតិ, ន ច ឧបច្ឆិន្នសំយោជនស្ស កតានិបិ កម្មានិ ភវំ និព្ពត្តេន្តីតិ. សំយោជេតព្ពាតិ វា សំយោជនិយា, សំយោជនេ និយុត្តាតិ វា. ទូរគតស្សបិ អាកឌ្ឍនតោ និស្សរិតុំ អប្បទានវសេន ពន្ធនំ សំយោជនំ, គន្ថករណំ សង្ខលិកចក្កលកានំ វិយ បដិពទ្ធតាករណំ វា គន្ថនំ គន្ថោ, សំសិលិសករណំ យោជនំ យោគោតិ អយមេតេសំ វិសេសោតិ វេទិតព្ពោ. ធម្មានំ សភាវកិច្ចវិសេសញ្ញុនា បន ភគវតា សម្បយុត្តេសុ អារម្មណេសុ តប្បច្ចយេសុ ច តេហិ តេហិ និប្ផាទិយមានំ តំ តំ កិច្ចវិសេសំ បស្សន្តេន តេ តេ ធម្មា តថា តថា អាសវសំយោជនគន្ថាទិវសេន វុត្តាតិ ‘‘កិមត្ថំ ឯតេយេវ ធម្មា ឯវំ វុត្តា, កស្មា ច វុត្តា ឯវ បុន វុត្តា’’តិ ន ចោទេតព្ពមេតំ.

២៦-៣៧. គន្ថនិយាតិ ឯត្ថ អយមញ្ញោ អត្ថោ ‘‘គន្ថករណំ គន្ថនំ, គន្ថនេ និយុត្តាតិ គន្ថនិយា, គន្ថយិតុំ សក្កុណេយ្យា, គន្ថយិតុំ អរហន្តីតិ វា គន្ថនិយា’’តិ. ឯវំ ឱឃនិយាទីសុបិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាតិក្កមតីតិ ឯតំ ធាត្វត្ថំ គហេត្វា ឱឃនិយាតិ បទសិទ្ធិ កតា.

៥០-៥៤. ធម្មសភាវំ អគ្គហេត្វា បរតោ អាមសន្តីតិ បរាមាសា. បរតោតិ និច្ចាទិតោ. អាមសន្តីតិ សភាវបដិសេធេន បរិមជ្ជន្តិ.

៥៥-៦៨. សភាវតោ វិជ្ជមានំ អវិជ្ជមានំ វា វិចិត្តសញ្ញាយ សញ្ញិតំ អារម្មណំ អគ្គហេត្វា អប្បវត្តិតោ អាលម្ពមានា ធម្មា សារម្មណា. ចិន្តនំ គហណំ អារម្មណូបលទ្ធិ. ចេតសិ និយុត្តា, ចេតសា សំសដ្ឋា វា ចេតសិកា. ទុព្ពិញ្ញេយ្យនានត្តតាយ ឯកីភាវមិវុបគមនំ និរន្តរភាវុបគមនំ. យេសំ រូបានំ ចិត្តំ សហជាតបច្ចយោ ហោតិ, តេសំ ចិត្តស្ស ច សុវិញ្ញេយ្យនានត្តន្តិ និរន្តរភាវានុបគមនំ វេទិតព្ពំ. ឯកតោ វត្តមានាបីតិ អបិ-សទ្ទោ កោ បន វាទោ ឯកតោ អវត្តមានាតិ ឯតមត្ថំ ទីបេតិ. ឥទមេត្ថ វិចារេតព្ពំ – អវិនិព្ភោគរូបានំ កិំ អញ្ញមញ្ញំ សំសដ្ឋតា, ឧទាហុ វិសំសដ្ឋតាតិ? វិសុំ អារម្មណភាវេន សុវិញ្ញេយ្យនានត្តត្តា ន សំសដ្ឋតា, នាបិ វិសំសដ្ឋតា សំសដ្ឋាតិ អនាសង្កនីយសភាវត្តា. ចតុន្នញ្ហិ ខន្ធានំ អញ្ញមញ្ញំ សំសដ្ឋសភាវត្តា រូបនិព្ពានេហិបិ សោ សំសដ្ឋភាវោ អត្ថិ នត្ថីតិ សិយា អាសង្កា, តស្មា តេសំ ឥតរេហិ, ឥតរេសញ្ច តេហិ វិសំសដ្ឋសភាវតា វុច្ចតិ, ន បន រូបានំ រូបេហិ កត្ថចិ សំសដ្ឋតា អត្ថីតិ តទាសង្កាភាវតោ វិសំសដ្ឋតា ច រូបានំ រូបេហិ ន វុច្ចតីតិ. ឯស ហិ តេសំ សភាវោតិ. ចិត្តសំសដ្ឋសមុដ្ឋានាទិបទេសុ សំសដ្ឋសមុដ្ឋានាទិសទ្ទា ចិត្តសទ្ទាបេក្ខាតិ បច្ចេកំ ចិត្តសទ្ទសម្ពន្ធត្តា ចិត្តសំសដ្ឋា ច តេ ចិត្តសមុដ្ឋានា ចាតិ បច្ចេកំ យោជេត្វា អត្ថោ វុត្តោ. ឧបាទិយន្តេវាតិ ភូតានិ គណ្ហន្តិ ឯវ, និស្សយន្តិ ឯវាតិ អត្ថោ. យថា ភូតានិ ឧបាទិយន្តិ គយ្ហន្តិ និស្សីយន្តិ, ន តថា ឯតានិ គយ្ហន្តិ និស្សីយន្តិ, តស្មា ឧបាទា. អថ វា ភូតានិ អមុញ្ចិត្វា តេសំ វណ្ណនិភាទិភាវេន គហេតព្ពតោ ឧបាទា.