លោកុត្តរកុសលំ

បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា

តត្រាតិ លោកុត្តរជ្ឈានេ. អជ្ឈត្តញ្ចាតិ ឧបឌ្ឍគាថាយ អភិនិវិសិតព្ពំ វុដ្ឋាតព្ពំ វិបស្សនាភូមិំ បញ្ចធា ឧទ្ទិសតិ. សត្តអដ្ឋាទីនិ អង្គានិ សត្តដ្ឋង្គានីតិ អាទិសទ្ទស្ស លោបោ ទដ្ឋព្ពោ. និមិត្តន្តិ យតោ វុដ្ឋានំ, តានិ និមិត្តបវត្តានិ និមិត្តវចនេនេវ ឧទ្ទិសតិ. សង្ខារុបេក្ខាញាណមេវ អរិយមគ្គស្ស ពោជ្ឈង្គាទិវិសេសំ និយមេតិ. កស្មា? តតោ តតោ ទុតិយាទិបាទកជ្ឈានតោ ឧប្បន្នស្ស សសង្ខារុបេក្ខាញាណស្ស បាទកជ្ឈានាតិក្កន្តានំ អង្គានំ អសមាបជ្ជិតុកាមតាវិរាគភាវនាភាវតោ ឥតរស្ស ច អតព្ភាវតោ. តេសម្បិ វាទេសុ…បេ… វិបស្សនាវ និយមេតីតិ វេទិតព្ពា. កស្មា? វិបស្សនានិយមេនេវ ហិ បឋមត្ថេរវាទេបិ អបាទកបឋមជ្ឈានបាទកមគ្គា បឋមជ្ឈានិកាវ ហោន្តិ, ឥតរេ ច បាទកជ្ឈានវិបស្សនានិយមេហិ តំតំឈានិកា. ឯវំ សេសវាទេសុបិ វិបស្សនានិយមោ យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពោ.

បកិណ្ណកសង្ខារេតិ បាទកជ្ឈានតោ អញ្ញសង្ខារេ. តេន បាទកជ្ឈានសង្ខារេសុ សម្មសិតេសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. តត្រាបីតិ ទុតិយត្ថេរវាទេបិ. តំតំឈានិកតា តំតំសម្មសិតសង្ខារវិបស្សនានិយមេហិ ហោតិ. តត្រាបិ ហិ វិបស្សនា តំតំវិរាគាវិរាគភាវនាភាវេន សោមនស្សសហគតា ឧបេក្ខាសហគតា ច ហុត្វា ឈានង្គាទិនិយមំ មគ្គស្ស ករោតីតិ ឯវំ វិបស្សនានិយមោ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

តន្តិ តំតំឈានសទិសភវនំ. ស្វាយមត្ថោ បាទកជ្ឈានសម្មសិតជ្ឈានុបនិស្សយេហិ វិនា អជ្ឈាសយមត្តេន អសិជ្ឈនា ឧបនិស្សយេន វិនា សង្កប្បមត្តេន សកទាគាមិផលាទីនំ អសិជ្ឈនទីបកេន នន្ទកោវាទេន (ម. និ. ៣.៣៩៨ អាទយោ) ទីបេតព្ពោ. តត្ថ ហិ សោតាបន្នាយបិ បរិបុណ្ណសង្កប្បភាវំ វទន្តេន ភគវតា យស្ស យស្ស ឧបនិស្សយោ អត្ថិ, តស្ស តស្សេវ អជ្ឈាសយោ និយាមកោ, នាញ្ញស្សាតិ តេន តេន បរិបុណ្ណសង្កប្បតា ហោតិ, ន តតោ បរំ សង្កប្បសព្ភាវេបិ អសិជ្ឈនតោតិ អយមត្ថោ ទីបិតោ ហោតិ. ឯវមិធាបិ យស្ស យស្ស ទុតិយាទិឈានិកស្ស មគ្គស្ស យថាវុត្តោ ឧបនិស្សយោ អត្ថិ, តស្ស តស្សេវ អជ្ឈាសយោ និយាមកោ, នាញ្ញស្ស សតិបិ តស្មិំ អសិជ្ឈនតោ. ឥមស្មិំ បន វាទេ បាទកសម្មសិតជ្ឈានុបនិស្សយសព្ភាវេ អជ្ឈាសយោ ឯកន្តេន ហោតិ, តំតំផលូបនិស្សយសព្ភាវេ តំតំសង្កប្បោ វិយាតិ តទភាវាភាវតោ អជ្ឈាសយោ និយមេតីតិ វុត្តំ.

យស្មិំ បន បាទកជ្ឈានំ នត្ថីតិ ចតុត្ថជ្ឈានិកវជ្ជានំ បាទកានិ លោកិយជ្ឈានានិ សន្ធាយ វុត្តំ. អប្បនាប្បត្តិ ច ឱឡារិកង្គាតិក្កមនុបនិស្សយាភាវេ បញ្ចហិ អង្គេហិ វិនា ន ហោតីតិ ‘‘សោមនស្សសហគតមគ្គោ ហោតី’’តិ អាហ. ឧបេក្ខាសហគតមគ្គោតិ ឯតេន ចតុត្ថជ្ឈានិកតាបិ សមានា អនុសយសមុគ្ឃាដនសមត្ថស្ស ន សង្ខារាវសេសតាតិ ទស្សេតិ. តេ ច វាទា ន វិរុជ្ឈន្តិ អជ្ឈាសយវសេន បញ្ចមជ្ឈានិកតាយ បឋមាទិជ្ឈានិកតាយ ច សម្ភវតោតិ អធិប្បាយោ. អជ្ឈាសយោ ច សាត្ថកោ ហោតិ, អញ្ញថា បាទកសម្មសិតជ្ឈានេហេវ និយមស្ស សិទ្ធត្តា អជ្ឈាសយោ និយាមកោ វុច្ចមានោ និរត្ថកោ សិយាតិ. ឥធ បន អដ្ឋសាលិនិយា និយាមនេ ឯកន្តិកំ វិបស្សនាសង្ខាតំ អត្ថមេវ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘តេសម្បិ វាទេសុ អយំ…បេ… វិបស្សនាវ និយមេតី’’តិ វទន្តេន តយោបេតេ វាទេ វិបស្សនាវ និយមេតីតិ ទស្សិតំ. តំតំវាទានញ្ហិ វិបស្សនាសហិតានមេវ សិទ្ធិ, នាញ្ញថាតិ ទស្សិតន្តិ.

បវេធតីតិ គោត្រភុស្ស បច្ចយោ ភវិតុំ ន សក្កោតីតិ អត្ថោ. យទិ បញ្ចមចិត្តក្ខណេ ជវនំ បតិតំ នាម ហោតិ, កថំ តទា គោត្រភុ តទនន្តរញ្ច មគ្គោ ជវនស្ស បតិតក្ខណេ ឧប្បជ្ជតីតិ? អបុព្ពស្ស ជវនន្តរស្ស បតិតតាភាវតោ. តទេវ ហិ ជវនំ អនេកក្ខត្តុំ បវត្តមានំ បតិតំ សិយាតិ, គោត្រភុ បន អារម្មណន្តរេ ឧប្បន្នំ អបុព្ពំ ជវនំ, តថា មគ្គោ ភូមន្តរតោ ចាតិ. ននុ ច សត្តមជវនចេតនាយ ពលវតាយ ឧបបជ្ជវេទនីយភាវោ ហោតិ អានន្តរិយតាបីតិ, តត្ថាយំ អធិប្បាយោ សិយា ‘‘បដិសន្ធិយា អនន្តរបច្ចយភាវិនោ វិបាកសន្តានស្ស អនន្តរបច្ចយភាវេន អន្តិមជវនចេតនាយ សុសង្ខតត្តា សា សត្តមជវនចេតនា ឧបបជ្ជវេទនីយា អានន្តរិកា ច ហោតិ, ន អបតិតជវនចេតនា វិយ ពលវតាយា’’តិ.

បុន អនុលោមំ តំ អនុពន្ធេយ្យាតិ គោត្រភុស្ស ហិ សង្ខារារម្មណត្តេ សតិ តទបិ អនុលោមមេវាតិ បុរិមអនុលោមំ វិយ តំ តទបិ អញ្ញំ អនុលោមំ អនុពន្ធេយ្យ, ន មគ្គោតិ មគ្គវុដ្ឋានមេវ ច ន ភវេយ្យ អត្តនោ សទិសាលម្ពនស្ស អាវជ្ជនដ្ឋានិយស្ស បច្ចយស្ស អលាភា. អប្បហីនភាវេន បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ អនុសយិតា កិលេសា សា ភូមិ ឯតេហិ លទ្ធាតិ កត្វា ភូមិលទ្ធា. វដ្ដំ សិនោន្តិ ពន្ធន្តីតិ កត្វា វដ្ដសេតូ ច, តេសំ សមុគ្ឃាតករណន្តិបិ ឯតទេវស្ស លោភក្ខន្ធាទិបទាលនំ វុច្ចតិ. តន្តិ បវត្តំ. ឯកំ ភវន្តិ អនាគាមិនោ អនេកក្ខត្តុញ្ច តត្ថេវ ឧបបជ្ជន្តស្ស ហេដ្ឋា អនាគមនវសេន ឯកោ ភវោតិ គហេត្វា វុត្តំ.

ឥមស្ស បនត្ថស្សាតិ យថាវុត្តស្ស ឧបាទិន្នកបវត្តតោ វុដ្ឋានស្ស. អបាយេសុ សត្តមភវតោ ឧទ្ធំ សុគតិយញ្ច វិបាកទាយកស្ស អភិសង្ខារវិញ្ញាណស្ស បច្ចយឃាតោ សោតាបត្តិមគ្គញាណេន អភិសង្ខារវិញ្ញាណស្ស និរោធោ ទដ្ឋព្ពោ. ទ្វីសុ ភវេសូតិ អនាគាមិមគ្គេ អភាវិតេ សកទាគាមិស្ស កាមធាតុយំ យេ ទ្វេ ភវា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, តេសូតិ អត្ថោ. ចលតីតិ ឯតេន ចលនសភាវមេវ ទស្សេតិ, ន អចលនាភាវំ, តស្មា អចលនំ ទស្សេត្វា បុន ចលនំ ទស្សេតុំ ‘‘តថាគតស្ស ហី’’តិអាទិមាហ. យេបិ វា កត្ថចិ ចត្តារោបិ មគ្គេ សមានបដិបទេ ទិស្វា សភាវតោ អចលនមេវ គណ្ហេយ្យុំ, តេសំ តំគហណនិវារណត្ថំ ‘‘ចលតី’’តិ វុត្តំ, ន ចលនាវធារណត្ថន្តិ យុត្តំ ឧភយទស្សនំ. អថ វា យទិបិ កេសញ្ចិ ចត្តារោបិ មគ្គា សមានបដិបទា, តថាបិ កិលេសិន្ទ្រិយេហិ សិជ្ឈមានា បដិបទា តេសំ វសេន ចលនបកតិកា ឯវាតិ ‘‘ចលតិ’’ច្ចេវ វុត្តំ, ន ‘‘ន ចលតី’’តិ.

លោកុត្តរកុសលបកិណ្ណកកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បឋមមគ្គវីសតិមហានយវណ្ណនា

៣៥៧. យស្ស បុព្ពភាគេ ‘‘មគ្គំ ភាវេមី’’តិ អជ្ឈាសយោ បវត្តោ, សោ មគ្គំ ភាវេតិ. ឯវំ សព្ពត្ថ អជ្ឈាសយវិសេសេន តំតំភាវនាវិសេសោ ទដ្ឋព្ពោ.

៣៥៨. ឆន្ទាធិបតេយ្យន្តិអាទីសុ ឯកចិត្តក្ខណេ វត្តមានេសុ ធម្មេសុ កថំ ឆន្ទស្ស តំសហជាតស្ស អធិបតិភាវោ វីរិយាទីនញ្ចាតិ? ឧបនិស្សយវសេន. យស្ស ហិ សចេ ឆន្ទវតោ កុសលំ និប្ផជ្ជតិ, ‘‘អហំ និប្ផាទេស្សាមី’’តិ បវត្តមានស្ស កុសលំ និប្ផន្នំ, តស្ស តំសហជាតោ ឆន្ទោ តេន បុរិមុបនិស្សយេន វិសិដ្ឋោ សហជាតធម្មេ អត្តនោ វសេ វត្តេតិ. តស្មិញ្ច បវត្តមានេ តេ បវត្តន្តិ, និវត្តមានេ និវត្តន្តិ, តទនុរូបពលា ច ហោន្តិ រាជបុរិសា វិយាតិ. ឯវំ វីរិយាទីសុ. សេសធម្មានំ បន កត្ថចិ វុត្តប្បការប្បវត្តិសព្ភាវេបិ អតំសភាវត្តា អធិបតិភាវោ នត្ថីតិ ទដ្ឋព្ពោ.

ទុតិយមគ្គវណ្ណនា

៣៦១. អា-ការស្ស រស្សត្តំ កត្វា អញ្ញិន្ទ្រិយំ វុត្តំ, អា-ការោ ច ធម្មមរិយាទត្ថោ.

តតិយចតុត្ថមគ្គវណ្ណនា

៣៦២. មគ្គង្គានិ ន បូរេន្តិ អកិច្ចកត្តា សម្មាទិដ្ឋិយាតិ អធិប្បាយោ. មារេន្តោ គច្ឆតីតិ ហិ មគ្គោ, ន ចេតាយ មារេតព្ពំ អត្ថីតិ. មានស្ស ទិដ្ឋិសទិសា បវត្តិ អហមស្មីតិ បវត្តមានស្ស ទិដ្ឋិដ្ឋានេ ឋានំ. អាលោកស្សេវ បវត្តិកាលោ វិយាតិ ចិរប្បវត្តិំ សន្ធាយាហ. ឯកទេសសាមញ្ញេន ហិ យថាធិប្បេតេន ឧបមា ហោតីតិ. ខារេ វាតិ កដ្ឋាទីនំ ខារច្ឆារិកាយំ. សម្មទ្ទិត្វាតិ កិលេទេត្វា. ឆន្ទោតិ តណ្ហា. អនុសយោតិ តណ្ហា មានានុសយោ ច. ឯតស្មិញ្ច សុត្តេ អសមូហតស្ស គន្ធស្ស សមុគ្ឃាដនំ វិយ អសមូហតមានាទិសមុគ្ឃាតំ ទស្សេន្តេន អញ្ញមញ្ញេ កិលេសេ បជហតីតិ ទស្សិតន្តិ អានីតំ, ន យថាវុត្តនយេន ឧបមាយ វុត្តត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. និរន្តរំ បវត្តមានេ ចិត្តេ តស្ស សំកិលេសវោទានករា សាវជ្ជានវជ្ជា ចេតសិកា ឧប្បជ្ជមានា តស្សង្គភូតា អវយវា វិយ ហោន្តីតិ ‘‘ចិត្តង្គវសេនា’’តិ វុត្តំ.

លោកុត្តរកុសលវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កុសលកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.