រូបាវចរកុសលំ

ចតុក្កនយោ

បឋមជ្ឈានកថាវណ្ណនា

១៦០. ឧត្តរបទលោបំ កត្វា រូបភវោ រូបន្តិ វុត្តោ. ឈានស្ស អមគ្គភាវេបិ សតិ មគ្គវចនំ អញ្ញមគ្គភាវនិវារណត្ថន្តិ ឥមស្មិំ អត្ថេ មគ្គគ្គហណស្ស បយោជនំ វុត្តំ, ន សព្ពស្ស កុសលជ្ឈានស្ស មគ្គភាវោតិ. តត្ថ មគ្គស្ស ភាវនាយ សមយវវត្ថានស្ស កតត្តា អមគ្គភាវនាសមយេ បវត្តានំ ផស្សាទីនំ កុសលភាវោ ន ទស្សិតោ សិយា, តស្មា សព្ពស្ស មគ្គភាវោ ទស្សេតព្ពោតិ. ឥតោ អញ្ញោ មគ្គោ នត្ថីតិ ឯវំ អញ្ញភូមិកវិធុរោ សតិ បច្ចយន្តរេ រូបូបបត្តិជនកសភាវោ វិបាកធម្មសភាវោ វិយ វិបាកធម្មវសេន សព្ពសមានោ មគ្គសទ្ទេន វុត្តោតិ ទស្សេតីតិ វេទិតព្ពំ. កុសលំ ទានន្តិ អលោភោ ទដ្ឋព្ពោ. អថ វា ចេតនា ទានំ, តំ វជ្ជេត្វា ឥតរេ ទ្វេ ចេតនាសម្បយុត្តកាតិ វុត្តា. វដ្ដន្តីតិ មគ្គភាវតោ ឈានវចនេន សង្គហេត្វា មគ្គោតិ វត្តុំ វដ្ដន្តីតិ អត្ថោ. ឱកប្បនាតិ សទ្ទហនា. អញ្ញត្ថ ទិដ្ឋំ អត្ថំ បរិច្ចជិត្វា ‘‘ជនេតិ វឌ្ឍេតី’’តិ អយមត្ថោ កស្មា វុត្តោតិ និរុបសគ្គស្ស អញ្ញត្ថ ឯវមត្ថស្សេវ ទិដ្ឋត្តាតិ ឥមមត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘បុន ចបរំ ឧទាយី’’តិ (ម. និ. ២.២៤៦ អាទយោ) សុត្តមាហដំ. កេសញ្ចិ អរិយានំ អរិយមគ្គេន សិទ្ធានិ អញ្ញានិ ច ឈានានិ ភាវនាសភាវានេវាតិ តេសុបិ ភាវេន្តេន សមយវវត្ថានំ ឥជ្ឈតីតិ.

និស្សរន្តិ និគ្គច្ឆន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វាតិ និស្សរណំ. កេ និគ្គច្ឆន្តិ? កាមា. តេសំ កាមានំ និស្សរណំ បហានន្តិ អត្ថោ. ឯវញ្ហិ ‘‘កាមាន’’ន្តិ កត្តរិ សាមិវចនំ យុជ្ជតិ. វត្ថុកាមេហិបីតិ វត្ថុកាមេហិ វិវិច្ចេវាតិបិ អត្ថោ យុជ្ជតីតិ ឯវំ យុជ្ជមានត្ថន្តរសមុច្ចយត្ថោ បិ-សទ្ទោ, ន កិលេសកាមសមុច្ចយត្ថោ. កស្មា? ឥមស្មិំ អត្ថេ កិលេសកាមានំ ទុតិយបទេន វិវេកស្ស វុត្តត្តា. អកុសលសទ្ទេន យទិបិ កិលេសកាមា, អថាបិ សព្ពាកុសលា គហិតា, សព្ពថា បន កិលេសកាមេហិ វិវេកោ វុត្តោតិ អាហ ‘‘ទុតិយេន កិលេសកាមេហិ វិវេកវចនតោ’’តិ. កាមគុណាធិគមហេតុបិ បាណាតិបាតាទិអសុទ្ធប្បយោគោ ហោតីតិ តព្ពិវេកេន បយោគសុទ្ធិ វិភាវិតា. តណ្ហាសំកិលេសសោធនេន អាសយបោសនំ.

អញ្ញេសម្បិ ចាតិ ទិដ្ឋិមានាទីនំ ផស្សាទីនញ្ច. ឧបរិ វុច្ចមានានិ ឈានង្គានិ ឧបរិជ្ឈានង្គានិ, តេសំ អត្តនោ វិបច្ចនីកានំ បដិបក្ខភាវទស្សនត្ថំ តប្បច្ចនីកនីវរណវចនំ. ព្យាបាទវិវេកវចនេន ‘‘អនត្ថំ មេ អចរី’’តិអាទិអាឃាតវត្ថុភេទវិសយស្ស ទោសស្ស មោហាធិកានំ ថិនមិទ្ធាទីនំ វិវេកវចនេន បដិច្ឆាទនវសេន ទុក្ខាទិបុព្ពន្តាទិភេទវិសយស្ស មោហស្ស វិក្ខម្ភនវិវេកោ វុត្តោ. កាមរាគព្យាបាទតទេកដ្ឋថិនមិទ្ធាទិវិក្ខម្ភនកញ្ចេទំ សព្ពាកុសលបដិបក្ខសភាវត្តា សព្ពកុសលានំ តេន សភាវេន សព្ពាកុសលានំ បហានំ ហោន្តម្បិ កាមរាគាទិវិក្ខម្ភនសភាវមេវាតិ តំសភាវត្តា អវិសេសេត្វា នីវរណាកុសលមូលាទីនំ វិក្ខម្ភនវិវេកោ វុត្តោ ហោតីតិ អាហ.

វិតក្កស្ស កិច្ចវិសេសេន ថិរភាវប្បត្តេ បឋមជ្ឈានសមាធិម្ហិ បច្ចនីកទូរីភាវកតេន ថិរភាវេន តំសទិសេសុ វិតក្ករហិតេសុ ទុតិយជ្ឈានាទិសមាធីសុ ច អប្បនាតិ អដ្ឋកថាវោហារោតិ វិតក្កស្ស អប្បនាយោគោ វុត្តោ, អញ្ញថា វិតក្កោវ អប្បនាតិ តស្ស តំសម្បយោគោ ន សិយាតិ. អត្ថោ…បេ… ទដ្ឋព្ពោ ឈានសមង្គិនោ វិតក្កវិចារសមង្គិតាទស្សនេន ឈានស្សេវ សវិតក្កសវិចារភាវស្ស វុត្តត្តា.

វិវេកជំ បីតិសុខន្តិ ឯត្ថ បុរិមស្មិំ អត្ថេ វិវេកជន្តិ ឈានំ. បីតិសុខសទ្ទតោ ច អត្ថិអត្ថវិសេសវតោ អស្ស, អស្មិំ វាតិ ឯត្ថ អ-ការោ វុត្តោ. ទុតិយេ បីតិសុខមេវ វិវេកជំ. វិវេកជំបីតិសុខន្តិ ច អញ្ញបទត្ថេ សមាសោ បច្ចត្តនិទ្ទេសស្ស ច អលោបោ កតោ, លោបេ វា សតិ ‘‘វិវេកជបីតិសុខ’’ន្តិ បាឋោតិ អយំ វិសេសោ. គណនានុបុព្ពតាតិ គណនានុបុព្ពតាយ, គណនានុបុព្ពតាមត្តំ វា បឋមន្តិ វចនន្តិ អត្ថោ. និច្ចាទិវិបល្លាសប្បហានេន មគ្គោ អសម្មោហតោ អនិច្ចាទិលក្ខណានិ បដិវិជ្ឈតីតិ លក្ខណូបនិជ្ឈានំ. អសម្មោសធម្មំ និព្ពានំ អវិបរីតលក្ខណត្តា អនញ្ញថាភាវតោ តថលក្ខណំ.

ទុតិយជ្ឈានកថាវណ្ណនា

១៦១-២. វិតក្កវិចារានំ វូបសមាតិ ឯតេន យេហិ វិតក្កវិចារេហិ បឋមជ្ឈានស្ស ឱឡារិកតា, តេសំ សមតិក្កមា ទុតិយជ្ឈានស្ស សមធិគមោ, ន សភាវតោ អនោឡារិកានំ ផស្សាទីនំ សមតិក្កមាតិ អយមត្ថោ ទីបិតោ ហោតិ. ឯវំ ‘‘បីតិយា ច វិរាគា’’តិអាទីសុ នយោ. តស្មា វិតក្កវិចារបីតិសុខសមតិក្កមវចនានិ ឱឡារិកោឡារិកង្គសមតិក្កមា ទុតិយាទិអធិគមបរិទីបកានីតិ តេសំ ឯកទេសភូតំ វិតក្កវិចារសមតិក្កមវចនំ តំទីបកន្តិ វុត្តំ. អថ វា វិតក្កវិចារវូបសមវចនេនេវ តំសមតិក្កមា ទុតិយាធិគមទីបកេន បីតិវិរាគាទិវចនានំ បីតិយាទិសមតិក្កមា តតិយាទិអធិគមទីបកតា ហោតីតិ តស្ស តំទីបកតា វុត្តា.

នីលវណ្ណយោគតោ នីលវត្ថំ វិយាតិ នីលយោគតោ វត្ថំ នីលំ វិយាតិ អធិប្បាយោ. យេន សម្បសាទនេន យោគា ឈានំ សម្បសាទនំ, តស្មិំ ទស្សិតេ ‘‘សម្បសាទនំ ឈាន’’ន្តិ សមានាធិករណនិទ្ទេសេនេវ តំយោគា ឈានេ តំសទ្ទប្បវត្តិ ទស្សិតាតិ អវិរោធោ យុត្តោ. ឯកោទិភាវេ កថន្តិ ឯកោទិម្ហិ ទស្សិតេ ‘‘ឯកោទិភាវំ ឈាន’’ន្តិ សមានាធិករណនិទ្ទេសេនេវ ឈានស្ស ឯកោទិវឌ្ឍនតា វុត្តា ហោតីតិ. ឯកោទិភាវន្តិ បនិទំ ឧទ្ធរិត្វា ឯកោទិស្ស និទ្ទេសោ ន កត្តព្ពោ សិយាតិ ឯកោទិភាវសទ្ទោ ឯវ សមាធិម្ហិ បវត្តោ សម្បសាទនសទ្ទោ វិយ ឈានម្ហិ បវត្តតីតិ យុត្តំ.

អប្បិតាតិ គមិតា វិនាសំ. ទុតិយជ្ឈានាទិអធិគមុបាយទីបកេន អជ្ឈត្តសម្បសាទនតាយ ចេតសោ ឯកោទិភាវតាយ ច ហេតុទីបកេន អវិតក្កាវិចារភាវហេតុទីបកេន ច វិតក្កវិចារវូបសមវចនេនេវ វិតក្កវិចារាភាវោ ទីបិតោតិ កិំ បុន អវិតក្កអវិចារវចនេន កតេនាតិ? ន, អទីបិតត្តា. ន ហិ វិតក្កវិចារវូបសមវចនេន វិតក្កវិចារានំ អប្បវត្តិ វុត្តា ហោតិ. វិតក្កវិចារេសុ ហិ តណ្ហាបហានញ្ច ឯតេសំ វូបសមនំ. យេ ច សង្ខារេសុ តណ្ហាបហានំ ករោន្តិ, តេសុ មគ្គេសុ បហីនតណ្ហេសុ ផលេសុ ច សង្ខារប្បវត្តិ ហោតិ, ឯវមិធាបិ វិក្ខម្ភិតវិតក្កវិចារតណ្ហស្ស ទុតិយជ្ឈានស្ស វិតក្កវិចារសម្បយោគោ បុរិមេន ន និវារិតោ សិយាតិ តំនិវារណត្ថំ អាវជ្ជិតុកាមតាទិអតិក្កមោវ តេសំ វូបសមោតិ ទស្សនត្ថញ្ច ‘‘អវិតក្កំ អវិចារ’’ន្តិ វុត្តំ.

តតិយជ្ឈានកថាវណ្ណនា

១៦៣. បរិសុទ្ធបកតិ ខីណាសវបកតិ និក្កិលេសតា. ឧបេក្ខានិមិត្តន្តិ ឯត្ថ លីនុទ្ធច្ចបក្ខបាតរហិតំ មជ្ឈត្តំ វីរិយំ ‘‘ឧបេក្ខា’’តិ វុត្តំ, តទេវ តំ អាការំ គហេត្វា បវត្តេតព្ពស្ស តាទិសស្ស វីរិយស្ស និមិត្តភាវតោ ឧបេក្ខានិមិត្តំ. បឋមជ្ឈានប្បដិលាភត្ថាយ នីវរណេ…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិបដិលាភត្ថាយ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញំ បដិសង្ខាសន្តិដ្ឋនាបញ្ញាសង្ខារុបេក្ខាសុ ញាណន្តិ ឥមា អដ្ឋ សមាបត្តិវសេន ឧប្បជ្ជន្តិ. សោតាបត្តិមគ្គបដិលាភត្ថាយ ឧប្បាទំ បវត្តំ និមិត្តំ អាយូហនំ បដិសន្ធិំ គតិំ និព្ពត្តិំ ឧបបត្តិំ ជាតិំ ជរាមរណសោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សឧបាយាសេ. សោតាបត្តិផលសមាបត្តត្ថាយ ឧប្បាទំ…បេ… ឧបាយាសេ…បេ… អរហត្តមគ្គបដិលាភត្ថាយ ឧប្បាទំ…បេ… ឧបាយាសេ. អរហត្តផលសមាបត្តត្ថាយ…បេ… សុញ្ញតវិហារសមាបត្តត្ថាយ…បេ… អនិមិត្តវិហារសមាបត្តត្ថាយ ឧប្បាទំ បវត្តំ អាយូហនំ បដិសន្ធិំ…បេ… បដិសង្ខាសន្តិដ្ឋនា បញ្ញា សង្ខារុបេក្ខាសុ ញាណន្តិ ឥមា ទស វិបស្សនាវសេន ឧប្បជ្ជន្តិ.

យទត្ថិ យំ ភូតន្តិ ខន្ធបញ្ចកំ, តំ មុញ្ចិតុកម្យតាញាណេន បជហតិ. ទិដ្ឋសោវត្ថិកត្តយស្ស សប្បលក្ខណវិចិននេ វិយ ទិដ្ឋលក្ខណត្តយស្ស ភូតស្ស សង្ខារលក្ខណវិចិននេ ឧបេក្ខំ បដិលភតិ. អនាភោគរសាតិ បណីតសុខេបិ តស្មិំ អវនតិ បដិបក្ខកិច្ចាតិ អត្ថោ. នាមកាយេន ចេតសិកសុខំ កាយិកសុខហេតុ រូបសមុដ្ឋាបនេន កាយិកសុខញ្ច ឈានសមង្គី បដិសំវេទេតីតិ វុច្ចតិ. ផុដត្តា ព្យាបិតត្តា. យថា ហិ ឧទកេន ផុដសរីរស្ស តាទិសេ នាតិបច្ចនីកេ វាតាទិកេ ផោដ្ឋព្ពេ ផុដ្ឋេ សុខំ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ ឯតេហិ ផុដសរីរស្សបិ.

ចតុត្ថជ្ឈានកថាវណ្ណនា

១៦៥. អវិភូតបច្ចុបដ្ឋានាតិ សុខទុក្ខានិ វិយ អវិភូតាការា បិដ្ឋិបាសាណគតមិគមគ្គោ វិយ តទនុមាតព្ពាវិភូតាការោបដ្ឋានា.

ចតុក្កនយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បញ្ចកនយវណ្ណនា

១៦៧. យស្សា បន ធម្មធាតុយាតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស. តេន ហិ ធម្មានំ អាការភេទំ ញត្វា តទនុរូបំ ទេសនំ និយាមេតីតិ. ឯត្ថ ច បញ្ចកនយេ ទុតិយជ្ឈានំ ចតុក្កនយេ ទុតិយជ្ឈានបក្ខិកំ កត្វា វិភត្តំ ‘‘យស្មិំ…បេ… មគ្គំ ភាវេតិ អវិតក្កំ វិចារមត្តំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ. កស្មា? ឯកត្តកាយនានត្តសញ្ញីសត្តាវាសផលតាយ ទុតិយជ្ឈានេន សមានផលត្តា បឋមជ្ឈានសមាធិតោ ជាតត្តា ច. បឋមជ្ឈានមេវ ហិ កាមេហិ អកុសលេហិ ច វិវិត្តន្តិ តទភាវា ន ឥធ ‘‘វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហី’’តិ សក្កា វត្តុំ, នាបិ ‘‘វិវេកជ’’ន្តិ. សុត្តន្តទេសនាសុ ច បញ្ចកនយេ ទុតិយតតិយជ្ឈានានិ ទុតិយជ្ឈានមេវ ភជន្តិ វិតក្កវូបសមា វិចារវូបសមា អវិតក្កត្តា អវិចារត្តា ចាតិ.

បដិបទាចតុក្កវណ្ណនា

១៧៦-១៨០. តស្ស តស្ស ឈានស្ស ឧបចារន្តិ នីវរណវិតក្កវិចារនិកន្តិយាទីនំ វូបសមា ថិរភូតោ កាមាវចរសមាធិ. តទនុធម្មតាតិ តទនុរូបតាភូតា, សា បន តទស្សាទសង្ខាតា តទស្សាទសម្បយុត្តក្ខន្ធសង្ខាតា វា មិច្ឆាសតីតិ វទន្តិ. អវិគតនិកន្តិកា តំតំបរិហរណសតីតិបិ វត្តុំ វដ្ដតីតិ ឯវញ្ច កត្វា ‘‘សតិយា វា និកន្តិយា វា’’តិ វិកប្បោ កតោ. អាគមនវសេនាបិ ច បដិបទា ហោន្តិយេវាតិ ឥទំ កទាចិ ទុតិយាទីនំ បឋមាទិអាគមនកតបដិបទតំ សន្ធាយ វុត្តំ. អបិ-សទ្ទោ ហិ អនេកន្តិកតំ ទីបេតិ, ឯតស្ស អនេកន្តិកត្តា ឯវ ច បាឡិយំ ឯកេកស្មិំ ឈានេ ចតស្សោ បដិបទា ចត្តារិ អារម្មណានិ សោឡសក្ខត្តុកញ្ច វិសុំ វិសុំ យោជិតំ. អញ្ញថា ឯកេកស្មិំ បដិបទាទិម្ហិ នវ នវ ឈានានិ យោជេតព្ពានិ សិយុន្តិ.

អារម្មណចតុក្កវណ្ណនា

១៨១. អប្បគុណន្តិ បញ្ចហិ វសិតាហិ អវសីកតំ.

អារម្មណបដិបទាមិស្សកវណ្ណនា

១៨៦. ហេដ្ឋាតិ សោឡសក្ខត្តុកតោ បុព្ពេ. យេ កេចិ ឈានំ ឧប្បាទេន្តិ នាមាតិ វចនេន យេ កតាធិការា សេក្ខា មគ្គេនេវ ឧប្បាទិតជ្ឈានា, តេសំ ឈានានិ មគ្គបដិពទ្ធតាយ សុទ្ធិកនវកសង្គហិតានីតិ វេទិតព្ពានិ. ន ហិ តេ ឧប្បាទេន្តិ នាមាតិ.

កសិណកថាវណ្ណនា

២០៣. និរោធបាទកតាវចនេន អារុប្បបាទកតា ច ទស្សិតា. ខិប្បទស្សនំ ខិប្បាភិញ្ញតា ខិប្បនិសន្តិភាវោ.

អភិភាយតនកថាវណ្ណនា

២០៤. អញ្ញម្បីតិ កេវលំ កសិណាយតនសង្ខាតមេវ អហុត្វា អភិភាយតនសង្ខាតម្បិ បវត្តតីតិ សតិបិ អភិភាយតនានំ កសិណាយតនត្តេ កសិណាយតនភាវតោ អញ្ញោ អភិភាយតនភាវោ កសិណនិមិត្តាភិភវនកភាវនានិមិត្តនានត្តតោតិ ទស្សេតិ. តត្ថ អភិភវតីតិ អភិភុ, បរិកម្មំ, ញាណំ វា. អភិភុ អាយតនំ ឯតស្សាតិ អភិភាយតនំ, ឈានំ. អភិភវិតព្ពំ វា អារម្មណសង្ខាតំ អាយតនំ ឯតស្សាតិ អភិភាយតនំ, ឈានំ. អារម្មណាភិភវនតោ អភិភុ ច តំ អាយតនញ្ច យោគិនោ សុខវិសេសានំ អធិដ្ឋានភាវតោ មនាយតនធម្មាយតនភាវតោ ចាតិបិ សសម្បយុត្តំ ឈានំ អភិភាយតនំ. មគ្គប្បដិពទ្ធតាយ តទា សមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតស្ស អាភោគោ បុព្ពភាគភាវនាវសេន ឈានក្ខណេ បវត្តំ អភិភវនាការំ គហេត្វា បវត្តោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. អាគមេសុ បន ‘‘អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ បរិត្តានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានិ. អប្បមាណានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានិ. អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី ឯកោ…បេ… បរិត្តានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានិ. អប្បមាណានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានី’’តិ (ទី. និ. ២.១៧៣; ម. និ. ២.២៤៩; អ. និ. ៨.៦៥) ឥមេសំ ចតុន្នំ អភិភាយតនានំ អាគតត្តា អាគមដ្ឋកថាសុ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.១៧៣; ម. និ. អដ្ឋ. ២. ២៤៩-២៥០; អ. និ. អដ្ឋ. ៣.៨.៦៥) ‘‘វណ្ណវសេន អាភោគេ វិជ្ជមានេបិ បរិត្តអប្បមាណវសេនេវ ឥមានិ អភិភាយតនានិ ទេសិតានី’’តិ វុត្តំ. បរិត្តអប្បមាណតា ហិ អភិភវនស្ស ការណំ វណ្ណាភោគេ សតិបិ អសតិបិ. តត្ថ ច វណ្ណាភោគរហិតានិ សហិតានិ ច សព្ពានិ បរិត្តានិ ‘‘សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានី’’តិ វុត្តានិ, តថា អប្បមាណានីតិ ទដ្ឋព្ពានិ. អត្ថិ ហិ ឯសោ បរិយាយោ បរិត្តានិ អភិភុយ្យ តានិ ចេ កទាចិ វណ្ណវសេន អាភុជិតានិ ហោន្តិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានិ អភិភុយ្យាតិ. ឥធ បន និប្បរិយាយទេសនត្តា វណ្ណាភោគរហិតានិ វិសុំ វុត្តានិ សហិតានិ ច. អត្ថិ ហិ ឧភយត្ថ អភិភវនវិសេសោតិ.

តត្ថ ច បរិយាយទេសនត្តា វិមោក្ខានម្បិ អភិភវនបរិយាយោ អត្ថីតិ ‘‘អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញី’’តិ អភិភាយតនទ្វយំ វុត្តំ, តតិយចតុត្ថអភិភាយតនេសុ ទុតិយវិមោក្ខោ វណ្ណាភិភាយតនេសុ តតិយវិមោក្ខោ ច អភិភវនប្បវត្តិតោ សង្គហិតោ, ឥធ បន និប្បរិយាយទេសនត្តា វិមោក្ខាភិភាយតនានិ អសង្ករតោ ទស្សេតុំ វិមោក្ខេ វជ្ជេត្វា អភិភាយតនានិ កថិតានិ. សព្ពានិ ច វិមោក្ខកិច្ចានិ វិមោក្ខទេសនាយ វុត្តានិ, តទេតំ ‘‘អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញី’’តិ អាគតស្ស អភិភាយតនទ្វយស្ស អភិភាយតនេសុ អវចនតោ ‘‘រូបី រូបានិ បស្សតី’’តិអាទីនញ្ច សព្ពវិមោក្ខកិច្ចសាធារណវចនភាវតោ វវត្ថានំ កតន្តិ វិញ្ញាយតិ.

អជ្ឈត្តរូបានំ អនភិភវនីយតោតិ ឥទំ កត្ថចិបិ ‘‘អជ្ឈត្តំ រូបានិ បស្សតី’’តិ អវត្វា សព្ពត្ថ យំ វុត្តំ ‘‘ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតី’’តិ, តស្ស ការណវចនំ. តេន យំ អញ្ញហេតុកំ, តំ តេន ហេតុនា វុត្តំ. យំ បន ទេសនាវិលាសហេតុកំ អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញិតាយ ឯវ ឥធ វចនំ, ន តស្ស អញ្ញំ ការណំ មគ្គិតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. អជ្ឈត្តរូបានំ អនភិភវនីយតា ច ពហិទ្ធារូបានំ វិយ អវិភូតត្តា, ទេសនាវិលាសោ ច យថាវុត្តវវត្ថានវសេន វេទិតព្ពោ. សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានីតិ ឯតេនេវ សិទ្ធត្តា នីលាទិអភិភាយតនានិ ន វត្តព្ពានីតិ ចេ? ន, នីលាទីសុ កតាធិការានំ នីលាទិភាវស្សេវ អភិភវនការណត្តា. ន ហិ តេសំ បរិសុទ្ធាបរិសុទ្ធវណ្ណបរិត្តតា តទប្បមាណតា វា អភិភវនការណំ, អថ ខោ នីលាទិភាវោ ឯវាតិ.

អភិភាយតនកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វិមោក្ខកថាវណ្ណនា

២៤៨. រូបីតិ យេនាយំ សសន្តតិបរិយាបន្នេន រូបេន សមន្នាគតោ, តំ យស្ស ឈានស្ស ហេតុភាវេន វិសិដ្ឋំ រូបំ ហោតិ. យេន វិសិដ្ឋេន រូបីតិ វុច្ចេយ្យ, តទេវ សសន្តតិបរិយាបន្នរូបនិមិត្តំ ឈានមិវ បរមត្ថតោ រូបីភាវសាធកន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កសិណទេសនា ឈានានមេវ កសិណភាវេន បវត្តា អភិធម្មេ, សុត្តេ បន អារម្មណានន្តិ ‘‘អភិធម្មវសេនា’’តិ វុត្តំ.

វិមោក្ខកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ព្រហ្មវិហារកថាវណ្ណនា

២៥១. សោមនស្សទោមនស្សរហិតំ អញ្ញាណមេវ អញ្ញាណុបេក្ខា. កិលេសោធីនំ មគ្គោធីហិ អជិតត្តា អនោធិជិនស្ស. សត្តមភវាទិតោ ឧទ្ធំ បវត្តវិបាកស្ស អជិតត្តា អវិបាកជិនស្ស. និទ្ទោសភាវេនាតិ និប្បដិឃភាវេន. ឯកស្សបិ សត្តស្ស អប្បដិភាគនិមិត្តត្តា បរិច្ឆេទគ្គហណំ នត្ថិ, ន ច សម្មុតិសច្ចវសេន បវត្តំ សត្តគ្គហណំ បរិច្ឆិន្នរូបាទិគ្គហណំ ហោតីតិ អប្បនាប្បត្តិយាបិ អបរាមាសសត្តគ្គហណមុទ្ធភូតានំ មេត្តាទីនំ ឯកសត្តារម្មណានម្បិ អប្បមាណគោចរតា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា.

ព្រហ្មវិហារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អសុភកថាវណ្ណនា

២៦៣. ឧទ្ធំ ធុមាតត្តា ឧទ្ធុមាតំ. សេតរត្តេហិ បរិភិន្នំ វិមិស្សិតំ នីលំ វិនីលំ, បុរិមវណ្ណវិបរិណាមភូតំ វា នីលំ វិនីលំ. សង្ឃាដោ អង្គានំ សុសម្ពទ្ធតា. អារម្មណស្ស ទុព្ពលតា បដិបក្ខភាវេន ចិត្តំ ឋបេតុំ អសមត្ថតា. អត្តនិ អានិសំសទស្សននីវរណរោគវូបសមានំ យថាក្កមំ បុប្ផឆឌ្ឌកវមនវិរេចនឧបមា យោជេតព្ពា. បដិកូលមនសិការសាមញ្ញេន អសុភេហិ កេសាទីហិ បដិកូលជ្ឈានស្ស គហណំ សិវថិកាវណ្ណជ្ឈានស្ស ច. តម្បិ ហិ បដិកូលមនសិការវសេនេវ ឧប្បជ្ជតីតិ, សិវថិកប្បការានិ វា សិវថិកាវណ្ណានិ.

អសុភកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

រូបាវចរកុសលកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អរូបាវចរកុសលកថាវណ្ណនា

២៦៥. សព្ពាការេនាតិ ឯវំ រូបនិមិត្តំ ទណ្ឌាទានសម្ភវទស្សនាទិនា សព្ពេន រូបរូបនិមិត្តេសុ តទារម្មណជ្ឈានេសុ ទោសទស្សនាការេន, រូបាទីសុ និកន្តិប្បហានអនាវជ្ជិតុកាមតាទិនា វា. វិរាគាតិ ជិគុច្ឆនា. អានេញ្ជាភិសង្ខារវចនាទីហិ អានេញ្ជតា ‘‘សន្តា ឥមេ ចុន្ទ អរិយស្ស វិនយេ វិមោក្ខា’’តិអាទិនា សន្តវិមោក្ខតា ច វុត្តា. ទោសទស្សនបដិបក្ខភាវនាវសេន បដិឃសញ្ញានំ សុប្បហីនត្តា មហតាបិ សទ្ទេន អរូបសមាបត្តិតោ ន វុដ្ឋាតិ. តថា បន ន សុប្បហីនត្តា សព្ពរូបសមាបត្តិតោ វុដ្ឋានំ សិយា, បឋមជ្ឈានំ បន អប្បកម្បិ សទ្ទំ ន សហតីតិ តំ សមាបន្នស្ស សទ្ទោ កណ្ដកោតិ វុត្តំ.

អារុប្បភាវនាយ អភាវេ ចុតិតោ ឧទ្ធំ ឧប្បត្តិរហានំ រូបសញ្ញាបដិឃសញ្ញានំ យាវ អត្តនោ វិបាកប្បវត្តិ, តាវ អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនេន សមតិក្កមោ អត្ថង្គមោ ច វុត្តោ. នានត្តសញ្ញាសុ បន យា តស្មិំ ភវេ ន ឧប្បជ្ជន្តិ, តា អនោកាសតាយ ន ឧប្បជ្ជន្តិ, ន អារុប្បភាវនាយ និវារិតត្តា. អនិវារិតត្តា ច កាចិ ឧប្បជ្ជន្តិ. តស្មា តាសំ អមនសិការោ អនាវជ្ជនំ អបច្ចវេក្ខណំ, ជវនបដិបាទកេន វា ភវង្គមនស្ស អន្តរេ អករណំ អប្បវេសនំ វុត្តំ, តេន ច នានត្តសញ្ញាមនសិការហេតូនំ រូបានំ សមតិក្កមា សមាធិស្ស ថិរភាវំ ទស្សេតិ. រូបសមតិក្កមាភាវេនេវ ហិ រូបសមាបត្តីសុ ‘‘នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា’’តិ ឯកស្ស អវចនន្តិ. កោ អានិសំសោ, ន ហិ សព្ពស្សាទវត្ថុរហិតេ អាកាសេ បវត្តិតសញ្ញាយ អានិសំសោ ទិស្សតីតិ វុត្តំ ហោតិ. រូបសញ្ញាសមតិក្កមនាទិកំ វចនំ អានិសំសស្ស បកាសនំ, ន អត្ថោ.

អញ្ញត្ថាតិ សុត្តេសុ. តត្ថ ហិ បរិត្តកសិណុគ្ឃាដនេបិ រូបវិវេកមត្តគ្គហណេន បរិច្ឆេទស្ស អគ្គហណតោ អនន្តផរណតា ច វុត្តា, ឥធ បន អនន្តផរណតាសព្ភាវេបិ ឧគ្ឃាដិតកសិណវសេន បរិត្តានន្តតា ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អនន្តោ អាកាសោ’’តិ ន វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. សមយវវត្ថាបនឈានវិសេសនេនេវេត្ថ អត្ថោ, ន បដិបត្តិយាតិ តទវចនំ.

២៦៦. បឋមារុប្បវិញ្ញាណំ អត្តនោ ផរណាការេនេវ អនន្តន្តិ មនសិកាតព្ពត្តា ‘‘អនន្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ឧគ្ឃាដភាវោ ឧគ្ឃាដិមំ.

២៦៧. អកិញ្ចនន្តិ វិញ្ញាណស្ស កិញ្ចិ បការំ អគ្គហេត្វា សព្ពេន សព្ពំ វិភាវនំ អាហ.

២៦៨. យាយាតិ សង្ខារាវសេសសញ្ញាយ. តំ តាវ បដិបត្តិំ. អាវជ្ជិស្សាមីតិអាទិនា តន្និន្នាវជ្ជនាទិបវត្តិយា អភាវំ ទស្សេតិ, ន តទតិក្កមនត្ថាយ អាវជ្ជនភាវនាបវត្តិយា. នាសញ្ញាតិ សញ្ញាភាវោ ច ឯតិស្សា អត្ថីតិ អត្ថោ. សមូហគហណវសេន បវត្តំ កលាបសម្មសនំ. ផស្សាទិឯកេកធម្មគហណវសេន បវត្តា អនុបទធម្មវិបស្សនា.

អាកាសេ បវត្តិតវិញ្ញាណាតិក្កមតោ តតិយា. តទតិក្កមតោ ហិ តស្សេវ វិភាវនំ ហោតិ. ទុតិយារុប្បវិញ្ញាណវិភាវនេ ហិ តទេវ អតិក្កន្តំ សិយា, ន តស្ស អារម្មណំ, ន ចារម្មណេ ទោសំ ទិស្វា អនារម្មណស្ស វិភាវនាតិក្កមោ យុជ្ជតិ. បាឡិយញ្ច ‘‘វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិំ សតោ សមាបជ្ជិត្វា តតោ វុដ្ឋហិត្វា តញ្ញេវ វិញ្ញាណំ អភាវេតី’’តិ (ចូឡនិ. ឧបសីវមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៣៩) ត្តំ, ន វុត្តំ ‘‘តញ្ញេវ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ អភាវេតី’’តិ, ‘‘តញ្ញេវ អភាវេតី’’តិ វា. ‘‘អនន្តំ វិញ្ញាណន្តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជា’’តិ (វិភ. ៥០៨) ឯត្ថ បន ទ្វយំ វុត្តំ អារម្មណញ្ច វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណញ្ចាយតនញ្ច. តស្មិំ ទ្វយេ យេន កេនចិ យតោ វា វុដ្ឋិតោ, តេនេវ បដ្ឋាននិទ្ទិដ្ឋេន តំសទ្ទស្ស សម្ពន្ធេ អាបន្នេ វិញ្ញាណញ្ចាយតនស្ស និវត្តនត្ថំ វិញ្ញាណវចនំ, តស្មា បឋមារុប្បវិញ្ញាណស្សេវ អភាវនាតិក្កមោ វុត្តោ. តន្និស្សិតន្តិ តេន និស្សិតំ. តំ មណ្ឌបលគ្គំ អនិស្សាយ តេន វិនាភូតេ វិវិត្តេ ពហិ ឱកាសេ ឋានំ វិយ អាកាសលគ្គវិញ្ញាណស្ស វិវេកេ តទបគមេ តតិយារុប្បស្ស ឋានំ.

អរូបាវចរកុសលកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តេភូមកកុសលវណ្ណនា

២៦៩. ឥមេ តាវ ឆន្ទាធិបតេយ្យេ បញ្ច នយាតិ ឆន្ទាធិបតេយ្យនយេ អន្តេ បុរិមនយានំ តំនយាភិមុខប្បវត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ, អយំ បន បការោ ន បាឡិអនុគតោ. ន ហិ បាឡិយំ សុទ្ធិកនយាទយោ វត្វា វីរិយាធិបតេយ្យាទិនយា វុត្តាតិ. មហាបករណេ សត្តហិ មហាវារេហិ អនុលោមាទិនយវិចិត្តេហិ ហីនត្តិកោ វិភត្តោ. តត្ថ ច មជ្ឈិមធម្មេកទេសភូតា ឥមេ វីសតិ លោកិយមហានយាតិ កត្វា ‘‘តត្ថ វិភត្តា’’តិ វុត្តំ, ន ឯតេន កមេន ឥមេសំ នយានំ តត្ថ អាគតត្តា.

ឯវមេតេសំ វិភត្តដ្ឋានំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឯតស្មិំ តេភូមកកុសលកថាវសានដ្ឋានេ អដ្ឋារសកម្មទ្វារទស្សនត្ថំ ‘‘ឥមស្មិំ បន ឋានេ’’តិអាទិមាហ. អថ វា ហីនបណីតេហិ វិនិវត្តេត្វា មជ្ឈិមរាសិអន្តោគធភាវំ ទស្សេន្តេន ឯតេសំ តេភូមកកុសលនយានំ ហីនត្តិកេ វិភាគោ កតោ. ‘‘ឥមស្មិំ បន ឋានេ’’តិអាទិកស្ស យថាវុត្តោវ សម្ពន្ធោ. ហីនត្តិកេ មជ្ឈិមរាសិម្ហិ យេ សវិបាកា វដ្ដនិស្សិតេនេវ ទានាទិវសេន បវត្តិតា, តេ ហីនាតិ កាតព្ពា. យេ វិវដ្ដនិស្សិតេន ទានាទិវសេន បវត្តិតា, តេ បណីតាតិ កាតព្ពា. អវិបាកា មជ្ឈិមាតិ កាតព្ពា. អវិបាកត្តា ច តេសុ មជ្ឈិមរាសិំ ឋបេត្វា ឥតរេ ទ្វេ ឯកន្តវដ្ដនិស្សិតា នវ, វិវដ្ដុបនិស្សយភូតា ច នវាតិ អដ្ឋារស កម្មទ្វារានិ, កម្មានិ ច តានិ តស្ស តស្ស ផលស្ស ការណភាវេន ទ្វារានិ ចាតិ កម្មទ្វារានិ. តត្ថ តត្ថ វា ចិត្តានិ កម្មទ្វារានីតិ អាហ. តំតំទ្វារានិ វា កាយាទីនិ. អដ្ឋារស ខត្តិយា ច អភព្ពា ហីនហីនត្តយាទយោ នវ, ភព្ពា ច បណីតបណីតត្តយាទយោ នវាតិ កម្មានុរូបេនេវ វេទិតព្ពា. ឯវំ ព្រាហ្មណាទយោ ទេវា ច យោជេតព្ពា. អដ្ឋចត្តាលីស គោត្តចរណានិ តេសញ្ញេវ ខត្តិយាទីនំ ភេទា. ‘‘កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ…បេ… ចិត្តាធិបតេយ្យ’’ន្តិ (ធ. ស. ២៦៩-២៧០) ឯវំ វុត្តោ ចិត្តស្ស ចិត្តាធិបតេយ្យភាវោ, ចិត្តចេតសិកសមុទាយេ សមយវវត្ថាបកោ ចិត្តសទ្ទោ បវត្តោតិ ‘‘សម្បយុត្តធម្មានំ វសេន វុត្តោ’’តិ អាហ.

តេភូមកកុសលវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

លោកុត្តរកុសលវណ្ណនា

២៧៧. លោកំ តរតីតិ ឯតេន លោកសមតិក្កមបដិបត្តិមាហ. ឧត្តរតីតិ ឯតេន លោកស្សន្តគមនំ ផលេ បតិដ្ឋានំ ផលំ. សមតិក្កម្មាតិអាទិនា និព្ពានំ. សមតិក្កម្មាតិ ហិ និស្សរិត្វា. អភិភុយ្យាតិ វិសំយុត្តំ ហុត្វាតិ អត្ថោ. តិវិធោបិ ចត្ថោ មគ្គាទីសុ ឯកេកស្មិំ យោជេតព្ពោ, មគ្គេយេវ វា ឥធ តស្ស អធិប្បេតត្តា. ឯកចិត្តក្ខណិកន្តិ ឯកមគ្គស្ស ទ្វេ វារេ អនុប្បត្តិំ សន្ធាយាហ. អញ្ញមញ្ញំ ធម្មានំ អនតិវត្តនាទិសាធិកាយ បញ្ញាយ វឌ្ឍេតិ. ‘‘និយ្យាតីតិ និយ្យានីយ’’ន្តិ វត្តព្ពេ ឦ-ការស្ស រស្សត្តំ យ-ការស្ស ច ក-ការំ កត្វា ‘‘និយ្យានិក’’ន្តិ វុត្តំ. និយ្យាតិ ឯតេនាតិ និយ្យានំ, និយ្យានមេវ និយ្យានិកំ វេនយិកោ វិយ. ឯត្ថ ‘‘នេយ្យានិក’’ន្តិ វត្តព្ពេ ឥ-ការស្ស ឯ-ការត្តំ អកត្វា វុត្តំ.

ផលន្តិ ចិត្តចេតសិករាសិ វុច្ចតិ, តំ អញ្ញមញ្ញំ សម្បយុត្តានំ ធម្មានំ អត្តនោ អវយវភូតានំ និស្សយោ ហោតិ. ផលញាណំ វា ផលំ, សម្មាទិដ្ឋិអាទយោ អង្គានិ វា. លោកុត្តរភាវេតិ លោកំ ឧត្តិណ្ណភាវេ. តេន ផលនិព្ពានានិ សង្គណ្ហាតិ. តេសុ យំ ភវតិ ផលំ, តំ ‘‘ភូមី’’តិ វុច្ចតិ. យថា វា កម្មនិព្ពត្តា កាមភវាទយោ តំសមង្គិនោ និស្សយភាវេន ‘‘ភូមី’’តិ វុច្ចន្តិ, ឯវំ មគ្គេន និព្ពត្តំ ផលំ អរិយសាវកស្ស កាលេន កាលំ សមាបជ្ជិតព្ពតាយ និស្សយភាវតោ ‘‘ភូមី’’តិ វុច្ចតិ, តតោយេវ អរិយា ចិរតរំ តិដ្ឋន្តិ. សមុច្ឆេទវិវេកវសេនាតិ ឯត្ថ អបាយគមនីយានំ អច្ចន្តសមុច្ឆេទោ ឥតរេសញ្ច វិជ្ជុតោភាសេន វិយ តមស្ស សមុច្ឆេទោ ទដ្ឋព្ពោ. លោកិយជ្ឈានម្បិ បុថុជ្ជនស្ស អរិយស្ស ច អកតាធិការស្ស ន វិនា បដិបទាយ ឥជ្ឈតិ, កតាធិការស្ស បន អរិយស្ស មគ្គេនេវ សមិជ្ឈនតោ វិបាកានំ វិយ កុសលេន តថា សមិទ្ធស្ស អរិយមគ្គេន សទិសតាយ អភាវតោ អតព្ពិបាកត្តា ច ន មគ្គបដិបទា តស្ស ឈានស្ស បដិបទាតិ សក្កា វត្តុន្តិ តត្ថ តថា គរុំ កត្វា បដិបទាហិ ឯវ ទេសនា ន កតា, យថាវុត្តជ្ឈានសង្គហត្ថំ សុទ្ធិកទេសនាបិ កតា.

ឥធ បន កស្សចិ វិនា បដិបទាយ អសិទ្ធិតោ គរុំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ទុក្ខបដិបទ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. យោ កោចិ វារោតិ សកិំ ទ្វិក្ខត្តុំ តិក្ខត្តុំ ចតុក្ខត្តុំ អនេកក្ខត្តុន្តិ ឯវមាទីសុ វិក្ខម្ភនវារេសុ យោ កោចិ. សកិំ ទ្វិក្ខត្តុញ្ច វិក្ខម្ភនវារា សុខា បដិបទា ឯវ, ន ច តតោ ឧទ្ធំ សុខា បដិបទា ហោតីតិ តិក្ខត្តុំ វិក្ខម្ភនវារំ ទុក្ខា បដិបទាតិ រោចេសុំ អដ្ឋកថាចរិយា. តស្មិំ តថារោចិតេ តតោ បរេសុ ចតុក្ខត្តុំ វិក្ខម្ភនវារាទីសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ. រូបារូបានំ លក្ខណាទីហិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា គហណំ រូបារូបបរិគ្គហោ, នាមរូបមត្តមេតំ, ន អញ្ញោ កោចិ សត្តាទិកោតិ វវត្ថាបនំ នាមរូបវវត្ថាបនំ. បរិគ្គហិតរូបារូបស្ស មគ្គបាតុភាវទន្ធតា ច នាមរូបវវត្ថាបនាទីនំ កិច្ឆសិទ្ធិតោ សិយាតិ ន រូបារូបបរិគ្គហកិច្ឆតាយ ឯវ ទុក្ខបដិបទតា វត្តព្ពាតិ ចេ? តំ ន, នាមរូបវវត្ថាបនាទីនំ បច្ចនីកកិលេសមន្ទតាយ សុខសិទ្ធិយម្បិ តថាសិទ្ធវិបស្សនាសហគតានំ ឥន្ទ្រិយានំ មន្ទតាយ មគ្គបាតុភាវទន្ធភាវតោ.

រូបារូបំ បរិគ្គហេត្វាតិ អកិច្ឆេនបិ បរិគ្គហេត្វា. កិច្ឆេន បរិគ្គហិតេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. ឯវំ សេសេសុបិ. ឥមំ វារំ រោចេសុន្តិ កលាបសម្មសនាវសានេ ឧទយព្ពយានុបស្សនាយ វត្តមានាយ ឧប្បន្នស្ស វិបស្សនុបក្កិលេសស្ស តិក្ខត្តុំ វិក្ខម្ភនេន កិច្ឆតាវារំ ទុក្ខា បដិបទាតិ រោចេសុំ ឯតទន្តត្តា បដិបទាយ. ឯតស្ស អកិច្ឆត្តេបិ បុរិមានំ កិច្ឆត្តេ ទុក្ខបដិបទតា វុត្តនយាវាតិ ន បដិសិទ្ធាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យថាវុត្តំ វា សព្ពំ រូបារូបបរិគ្គហាទិកិច្ឆតំ តិក្ខត្តុំ វិក្ខម្ភនវារតាវសេន ‘‘ឥមំ វារ’’ន្តិ អាហ. យស្ស បន សព្ពត្ថ អកិច្ឆតា, តស្ស សុខា បដិបទា វេទិតព្ពា.

មុសាវាទាទីនំ វិសំវាទនាទិកិច្ចតាយ លូខានំ អបរិគ្គាហកានំ បដិបក្ខភាវតោ បរិគ្គាហកសភាវា សម្មាវាចា. សា សិនិទ្ធភាវតោ សម្បយុត្តធម្មេ បរិគ្គណ្ហាតិ សម្មាវាចាបច្ចយសុភាសិតសោតារញ្ច ជនំ. កាយិកកិរិយាកិច្ចំ កត្តព្ពំ សមុដ្ឋាបេតិ, សយញ្ច សមុដ្ឋហនំ ឃដនំ ហោតីតិ សម្មាកម្មន្តសង្ខាតា វិរតិបិ សមុដ្ឋានសភាវាតិ វុត្តា. សម្បយុត្តធម្មានំ វា ឧក្ខិបនំ សមុដ្ឋហនំ កាយិកកិរិយាយ ភារុក្ខិបនំ វិយ, ជីវមានស្ស សត្តស្ស, សម្បយុត្តធម្មានំ វា សុទ្ធិ វោទានំ អាជីវស្សេវ វា ជីវិតិន្ទ្រិយវុត្តិយា.

២៨៣. មគ្គសន្និស្សិតន្តិ បរមត្ថមគ្គសភាវត្តា មគ្គាវយវភាវេន សមុទាយសន្និស្សិតន្តិ អត្ថោ.

២៨៥. បតិដ្ឋានំ កិលេសវសេន, អាយូហនំ អភិសង្ខារវសេន. តណ្ហាវសេន វា បតិដ្ឋានំ, ទិដ្ឋិវសេន អាយូហនំ. ពោធីតិ យា អយំ ធម្មសាមគ្គី វុច្ចតីតិ យោជេតព្ពា. សេនង្គរថង្គាទយោ វិយាតិ ឯតេន បុគ្គលបញ្ញត្តិយា អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវំ ទស្សេតិ. អង្គ-សទ្ទោ ការណត្ថោបិ ហោតីតិ ចតុសច្ចពោធាយ សំវត្តន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា. ពុជ្ឈន្តីតិ ពោធិយោ, ពោធិយោ ឯវ អង្គាតិ ‘‘អនុពុជ្ឈន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា’’តិ វុត្តំ. វិបស្សនាទីនំ ការណានំ ពុជ្ឈិតព្ពានញ្ច សច្ចានំ អនុរូបំ បច្ចក្ខភាវេន បដិមុខំ អវិបរីតតាយ សម្មា ច ពុជ្ឈន្តីតិ ឯវមត្ថវិសេសទីបកេហិ ឧបសគ្គេហិ ‘‘អនុពុជ្ឈន្តី’’តិអាទិ វុត្តំ. ពោធិ-សទ្ទោ ហិ សព្ពវិសេសយុត្តំ ពុជ្ឈនំ សាមញ្ញេន សង្គណ្ហាតីតិ.

២៩៩. តិណ្ណន្តិ រាគាទីនំ. ករោតិ នាម កិំ ទុច្ចរិតានិ អនុវត្តមានានិ.

៣០១. បាណាតិបាតាទិនិប្ផាទិតបច្ចយានំ និច្ចសេវនំ ធុវបដិសេវនំ. សកិច្ចកោតិ វិសុំ អត្តនោ កិច្ចវា. ន ហោតីតិ អត្ថន្តរភាវំ បដិក្ខិបតិ. បច្ចយបដិសេវនសាមន្តជប្បនឥរិយាបថប្បវត្តនានិ បាបិច្ឆតានិព្ពត្តានិ តីណិ កុហនវត្ថូនីតិ.

៣៤៣. វុដ្ឋានគាមិនីវិបស្សនា សង្ខារុបេក្ខា សានុលោមា, សា សុញ្ញតោ បស្សន្តី ‘‘សុញ្ញតា’’តិ វុច្ចតិ, ទុក្ខតោ បស្សន្តី តណ្ហាបណិធិសោសនតោ ‘‘អប្បណិហិត’’ន្តិ. សា អាគមនីយដ្ឋានេ មគ្គាធិគមត្ថំ អាគមនបដិបទាឋានេ ឋត្វា សុញ្ញតាប្បណិហិតន្តិ នាមំ ទេតិ. អាគមនតោ នាមេ លទ្ធេ សគុណតោ អារម្មណតោ ច នាមំ សិទ្ធមេវ ហោតិ, ន បន សគុណារម្មណេហិ នាមលាភេ សព្ពត្ថ អាគមនតោ នាមំ សិទ្ធំ ហោតីតិ បរិបុណ្ណនាមសិទ្ធិហេតុត្តា សគុណារម្មណេហិ សព្ពេសម្បិ នាមត្តយយោគោ, ន អាគមនតោតិ វវត្ថានករត្តា ច និប្បរិយាយទេសនាយ អាគមនតោវ ឥធ នាមំ លភតិ, ន ឥតរេហីតិ វុត្តំ.

៣៥០. អនិមិត្តវិបស្សនន្តិ អនិច្ចានុបស្សនំ. និមិត្តធម្មេសូតិ សមូហាទិឃនវសេន ច សកិច្ចបរិច្ឆេទតាយ ច សបរិគ្គហេសុ ខន្ធេសុ. អនិមិត្តវិមោក្ខោតិ អនិច្ចានុបស្សនមាហ. ឯវំសម្បទមិទន្តិ កថមិធ ឧបមាសំសន្ទនំ ហោតិ. ន ហិ ឆន្ទចិត្តានំ មគ្គសង្ខាតអធិបតិភាវាភាវោ វិយ សទ្ធិន្ទ្រិយាធិកស្ស អនិមិត្តវិមោក្ខស្ស អនិមិត្តភាវាភាវោ អត្ថិ, ន ច អមគ្គាធិបតីនំ មគ្គាធិបតិនាមទានាភាវោ វិយ អនិមិត្តស្ស អនិមិត្តនាមទានាភាវោតិ សក្កា វត្តុំ អនិមិត្តវិមោក្ខស្ស អននិមិត្តតាយ អភាវតោ. មគ្គោ អធិបតិ ឯតេសន្តិ ច មគ្គាធិបតិនោតិ យុត្តោ តត្ថ ឆន្ទចិត្តេហិ តំសម្បយុត្តានំ មគ្គាធិបតិភាវាភាវោ. ឥធ បន មគ្គោ អនិមិត្តំ ឯតស្សាតិ មគ្គានិមិត្តោតិ អយមត្ថោ ន សម្ភវតីតិ ន តេន អមគ្គេន មគ្គស្ស អនិមិត្តភាវោ ន យុជ្ជតិ, កិំ វា ឯត្ថ សាមញ្ញំ អធិប្បេតន្តិ. អមគ្គង្គមគ្គនាមាភាវោ. យថា សតិបិ អធិបតិភាវេ ឆន្ទចិត្តានំ ន មគ្គាធិបតីតិ មគ្គនាមំ, ន ច តេហិ មគ្គស្ស តេសំ អមគ្គង្គត្តា, តថា សតិបិ សទ្ធាយ អាគមនភាវេន តស្សា អនិមិត្តន្តិ មគ្គនាមំ, ន ច តាយ មគ្គស្ស តស្សា អមគ្គង្គត្តា. ឯវំ អនិមិត្តវិបស្សនាយបិ អនិមិត្តភាវោ និប្បរិយាយេន នត្ថីតិ ទីបិតោ ហោតិ.

ននុ ច ឥធ ឈានំ សុញ្ញតាទិនាមេន វុត្តំ, ន មគ្គោតិ ចេ? ន, មគ្គសម្បយោគតោ ឈានស្ស សុញ្ញតាទិនាមកត្តា. សុត្តន្តបរិយាយេន សគុណារម្មណេហិ ឥធ អភិធម្មេបិ នាមំ លភតីតិ អាហំសុ. តស្មា បដិក្ខិត្តា ‘‘ន បន លភន្តី’’តិ. កិំ ការណា? អភិធម្មេ សរសំ អនាមសិត្វា បច្ចនីកតោវ នាមលាភាតិ អធិប្បាយោ. យោ ហិ សគុណារម្មណេហិ នាមលាភោ, សោ សរសប្បធានោ ហោតិ. សរសេនេវ ច នាមលាភេ សព្ពមគ្គានំ សុញ្ញតាទិភាវោតិ វវត្ថានំ ន សិយា. តស្មា អភិធម្មេ សតិបិ ទ្វីហិ នាមលាភេ បច្ចនីកតោ នាមវវត្ថានករំ គហិតន្តិ សគុណារម្មណេហិ សុញ្ញតាប្បណិហិតមគ្គា នាមំ ន លភន្តីតិ អាហ. អថ វា ន បន លភន្តីតិ អញ្ញនិរបេក្ខេហិ សគុណារម្មណេហិ ន លភន្តិ. កិំ ការណា? អភិធម្មេ សរសបច្ចនីកេហិ សហិតេហិ នាមលាភាតិ អត្ថោ. បច្ចនីកញ្ហិ វវត្ថានករំ អនបេក្ខិត្វា កេវលស្ស សរសស្ស នាមហេតុភាវោ អភិធម្មេ នត្ថិ អវវត្ថានាបត្តិតោ. តស្មា អត្តាភិនិវេសបណិធិបដិបក្ខវិបស្សនានុលោមា មគ្គា សតិបិ សរសន្តរេ បច្ចនីកសហិតេន សរសេន នាមំ លភន្តិ. អនិមិត្តមគ្គស្ស បន វិបស្សនា និមិត្តបដិបក្ខា ន ហោតិ សយំ និមិត្តគ្គហណតោ និមិត្តគ្គហណានិវារណាតិ តទនុលោមមគ្គោបិ ន និមិត្តស្ស បដិបក្ខោ. យទិ សិយា, និមិត្តគតវិបស្សនាយបិ បដិបក្ខោ សិយាតិ. តស្មា វិជ្ជមានោបិ សរសោ វវត្ថានករបច្ចនីកាភាវា អភិធម្មេ អនិមិត្តន្តិ នាមទាយកោ ន គហិតោ. អនិច្ចានុបស្សនានុលោមោ បន មគ្គោ សុទ្ធិកបដិបទានយេយេវ សង្គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. តស្មា ឯវ ច សោ នយោ វុត្តោតិ. ឯវន្តិ យំ វក្ខតិ ‘‘អនិច្ចតោ វុដ្ឋហន្តស្ស មគ្គោ អនិមិត្តោ ហោតី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៣៥០), ឯវំ អាហរិត្វា អដ្ឋកថាចរិយេហិ សោ អនិមិត្តមគ្គោ ទីបិតោតិ អត្ថោ.

វុដ្ឋាន…បេ… កិមារម្មណាតិ អនិច្ចាទិតោ វុដ្ឋហន្តស្ស វុដ្ឋានគាមិនិយា លក្ខណារម្មណត្តេ សតិ សង្ខារេហិ វុដ្ឋានំ ន សិយា, សង្ខារារម្មណត្តេ ច លក្ខណបដិវេធោតិ មញ្ញមានោ បុច្ឆតិ. ‘‘អនិច្ច’’ន្តិអាទិនា សង្ខារេសុ បវត្តមានេន ញាណេន លក្ខណានិបិ បដិវិទ្ធានិ ហោន្តិ តទាការសង្ខារគហណតោតិ អាហ ‘‘លក្ខណារម្មណា’’តិ. សង្ខារារម្មណា ឯវ យថាវុត្តាធិប្បាយេន ‘‘លក្ខណារម្មណា’’តិ វុត្តាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘លក្ខណំ នាមា’’តិអាទិមាហ. អនិច្ចតា ទុក្ខតា អនត្តតាតិ ហិ វិសុំ គយ្ហមានំ លក្ខណំ បញ្ញត្តិគតិកំ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានំ, អវិជ្ជមានត្តា ឯវ បរិត្តាទិវសេន នវត្តព្ពធម្មភូតំ. តស្មា វិសុំ គហេតព្ពស្ស លក្ខណស្ស បរមត្ថតោ អភាវា ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ សង្ខារេ សភាវតោ សល្លក្ខេន្តោវ លក្ខណានិ សល្លក្ខេតិ នាមាតិ អាហ ‘‘យោ បន អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តាតិ តីណិ លក្ខណានិ សល្លក្ខេតី’’តិ. យស្មា ច អនិច្ចន្តិអាទិនា សង្ខារាវ ទិស្សមានា, តស្មា តេ កណ្ឋេ ពទ្ធកុណបំ វិយ បដិនិស្សជ្ជនីយា ហោន្តិ.