ធម្មុទ្ទេសវារកថា

ផស្សបញ្ចមករាសិវណ្ណនា

អាចរិយានន្តិ រេវតាចរិយស្ស. ន បនេតំ សារតោ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ ផស្សាទីនំ កាមាវចរាទិភាវទស្សនត្ថំ ឥទមារទ្ធំ, កិន្តុ តស្មិំ សមយេ ផស្សាទិសភាវទស្សនត្ថន្តិ.

ចិត្តស្ស បឋមាភិនិបាតត្តាតិ សព្ពេ ចេតសិកា ចិត្តាយត្តា ចិត្តកិរិយាភាវេន វុច្ចន្តីតិ ផស្សោ ‘‘ចិត្តស្ស បឋមាភិនិបាតោ’’តិ វុត្តោ. កាមំ ឧប្បន្នផស្សោ បុគ្គលោ ចិត្តចេតសិករាសិ វា អារម្មណេន ផុដ្ឋោ ផស្សសហជាតាយ វេទនាយ តំសមកាលមេវ វេទេតិ, ផស្សោ បន ឱភាសស្ស បទីបោ វិយ វេទនាទីនំ បច្ចយវិសេសោ ហោតីតិ បុរិមកាលោ វិយ វុត្តោ. គោបានសីនំ ឧបរិ តិរិយំ ឋបិតកដ្ឋំ បក្ខបាសោ. កដ្ឋទ្វយាទិ វិយ ឯកទេសេន ឯកបស្សេន អនល្លីយមានោបិ រូបេន សហ ផស្សស្ស សាមញ្ញំ អនល្លីយមានំ សង្ឃដ្ដនមេវ, ន វិសយភាវោ, សង្ឃដ្ដនញ្ច ផស្សស្ស ចិត្តារម្មណានំ សន្និបតនភាវោ ឯវ. វត្ថារម្មណសន្និបាតេន សម្បជ្ជតីតិ សង្ឃដ្ដនសម្បត្តិកោ ផស្សោ. បាណិទ្វយស្ស សន្និបាតោ វិយ ចិត្តារម្មណសន្និបាតោ ផស្សោ ចិត្តស្ស អារម្មណេ សន្និបតិតប្បវត្តិយា បច្ចយោ ហោតីតិ កិច្ចដ្ឋេនេវ រសេន សង្ឃដ្ដនរសោ. តថា បច្ចយភាវោ ហិ តស្ស ផស្សស្ស សង្ឃដ្ដនកិច្ចន្តិ. យថា ហិ បាណិយា បាណិម្ហិ សង្ឃដ្ដនំ តព្ពិសេសភូតា រូបធម្មា, ឯវំ ចិត្តស្ស អារម្មណេ សង្ឃដ្ដនំ តព្ពិសេសភូតោ ឯកោ ចេតសិកធម្មោ ទដ្ឋព្ពោ. ចិត្តេយេវាតិ ឯតេន ចេតសិកសភាវតំ វត្ថារម្មណេហិ អសំសដ្ឋំ សង្ឃដ្ដនំ វេទនាយ ទស្សេតិ, ន បន វត្ថុនិស្សយតំ បដិក្ខិបតិ. តស្ស ផស្សស្ស ការណភូតោ តទនុរូបោ សមន្នាហារោ តជ្ជាសមន្នាហារោ. ឥន្ទ្រិយស្ស តទភិមុខភាវោ អាវជ្ជនាយ ច អារម្មណករណំ វិសយស្ស បរិក្ខតតា អភិសង្ខតតា វិញ្ញាណស្ស វិសយភាវករណន្តិ អត្ថោ.

សុខវេទនាយមេវ លព្ភតិ អស្សាទភាវតោតិ អធិប្បាយោ. វិស្សវិតាយាតិ អរហតាយ. អនេកត្ថត្តា ហិ ធាតូនំ អរហត្ថោ វិបុព្ពោ សុសទ្ទោ. វិស្សវំ វា សជនំ វសិតា កាមការិតា វិស្សវិតា. អារម្មណរសេកទេសមេវ អនុភវន្តីតិ ឥទំ ផុសនាទិកិច្ចំ ឯកទេសានុភវនមិវ ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ. វេទយិតសភាវោ ឯវ ហិ អនុភវនន្តិ. ផុសនាទិភាវេន វា អារម្មណគ្គហណំ ឯកទេសានុភវនំ, វេទយិតភាវេន គហណំ យថាកាមំ សព្ពានុភវនំ. ឯវំ សភាវានេវ តានិ គហណានីតិ ន វេទនាយ វិយ ផស្សាទីនម្បិ យថាសកកិច្ចករណេន សាមិភាវានុភវនំ ចោទេតព្ពំ. អយំ ឥធាតិ ឯតេន បញ្ចសុ វេទនាសុ ឥមស្មិំ ចិត្តេ អធិប្បេតំ សោមនស្សវេទនំ វទតិ, តស្មា អសោមនស្សវេទនំ អបនេត្វា គហិតាយ សោមនស្សវេទនាយ សមានា ឥដ្ឋាការសម្ភោគរសតា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា.

និមិត្តេន បុនសញ្ជាននកិច្ចា បច្ចាភិញ្ញាណរសា. បុនសញ្ជាននស្ស បច្ចយោ បុនសញ្ជាននបច្ចយោ, តទេវ និមិត្តំ បុន…បេ… និមិត្តំ, តស្ស ករណំ បុន…បេ… ករណំ. បុនសញ្ជាននបច្ចយភូតំ វា និមិត្តករណំ បុន…បេ… ករណំ, តទស្សា កិច្ចន្តិ អត្ថោ. បុនសញ្ជាននបច្ចយនិមិត្តករណំ និមិត្តការិកាយ និមិត្តេន សញ្ជានន្តិយា ច សព្ពាយ សញ្ញាយ សមានំ វេទិតព្ពំ. ញាណមេវ អនុវត្តតិ, តស្មា អភិនិវេសការិកា វិបរីតគ្គាហិកា ច ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ឯតេនុបាយេន សមាធិសម្បយុត្តាយ អចិរដ្ឋានតា ច ន ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពា.

អភិសន្ទហតីតិ បពន្ធតិ បវត្តេតិ. ចេតនាភាវោ ព្យាបារភាវោ. ទិគុណុស្សាហាតិ ន ទិគុណំ វីរិយយោគំ សន្ធាយ វុត្តំ, អត្តនោ ឯវ បន ព្យាបារកិច្ចស្ស មហន្តភាវំ ទីបេតិ. ឧស្សាហនភាវេនាតិ អាទរភាវេន. សា ហិ សយំ អាទរភូតា សម្បយុត្តេ អាទរយតីតិ.

វិជាននំ អារម្មណស្ស ឧបលទ្ធិ. សន្ទហនំ ចិត្តន្តរស្ស អនុប្បពន្ធនំ. ចក្ខុនា ហិ ទិដ្ឋន្តិ ចក្ខុនា ទដ្ឋព្ពំ. យថា ‘‘ទិដ្ឋំ សុតំ មុតំ វិញ្ញាត’’ន្តិ ទដ្ឋព្ពាទិ វុច្ចតិ, ឯវមិធាបិ វេទិតព្ពំ. ចក្ខុនា ហីតិអាទីសុ ចក្ខុនា…បេ… មនសា ទ្វារេនាតិ អត្ថោ. នគរគុត្តិកស្ស វិយ ចិត្តស្ស អារម្មណវិភាវនមត្តំ ឧបធារណមត្តំ ឧបលទ្ធិមត្តំ កិច្ចំ, អារម្មណបដិវេធនបច្ចាភិញ្ញាណាទិ បន កិច្ចំ បញ្ញាសញ្ញាទីនន្តិ វេទិតព្ពំ. បុរិមនិទ្ទិដ្ឋន្តិ សមយវវត្ថានេ និទ្ទិដ្ឋំ. ភាវេន្តោ វិយ ន ន ឧប្បជ្ជតិ, កិន្តុ ឧប្បជ្ជតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ចិត្តំ ហោតី’’តិ វុត្តន្តិ ឯតំ ហោតិ-សទ្ទស្ស ឧប្បជ្ជតិ-សទ្ទស្ស ច សមានត្ថត្តេ សតិ យុជ្ជេយ្យ, តទត្ថត្តេ ច តត្ថ ឧប្បន្នំ ហោតីតិ ន វុច្ចេយ្យ. ន ហិ យុត្តំ ឧប្បន្នំ ឧប្បជ្ជតីតិ វត្តុំ. ចិត្តស្ស ច ឧប្បន្នតា សមយវវត្ថានេ វុត្តា ឯវាតិ កិំ តស្ស បុន ឧប្បត្តិទស្សនេន. យេន ច សមយវវត្ថានំ កតំ, តស្ស និទ្ទេសោ ន ន សក្កា កាតុន្តិ កិំ តំ និទ្ទេសត្ថំ ឧទ្ទេសេន ទុតិយេន, និទ្ទេសេនេវ ច ផស្សាទីហិ ច អញ្ញត្តំ ចិត្តស្ស សិជ្ឈតីតិ កិំ តទត្ថេន បុន វចនេន, អញ្ញប្បយោជនត្តា បន បុរិមស្ស ចិត្តវចនស្ស បច្ឆិមំ វុត្តំ. បុរិមញ្ហិ សមយវវត្ថានត្ថមេវ វុត្តំ, ន វវត្ថិតសមយេ វិជ្ជមានធម្មទស្សនត្ថំ, ឥតរញ្ច តស្មិំ សមយេ វិជ្ជមានធម្មទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ន សមយវវត្ថានត្ថំ, ន ច អញ្ញទត្ថំ វចនំ អញ្ញទត្ថំ វទតិ, ន ច លេសេន វុត្តោតិ កត្វា មហាការុណិកោ អត្ថំ បាកដំ ន ករោតីតិ.

ផស្សបញ្ចមករាសិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឈានង្គរាសិវណ្ណនា

វិតក្កេតីតិ ធម្មតោ អញ្ញស្ស កត្តុនិវត្តនត្ថំ ធម្មមេវ កត្តារំ និទ្ទិសតិ. តស្ស បន វសវត្តិភាវនិវារណត្ថំ ‘‘វិតក្កនំ វា’’តិ ភាវនិទ្ទេសោ. រូបំ រូបន្តិ បថវី បថវីតិ វា អាកោដេន្តោ វិយ ហោតីតិ អាកោដនលក្ខណោ. អាទិតោ, អភិមុខំ វា ហននំ អាហននំ, បរិតោ, បរិវត្តេត្វា វា អាហននំ បរិយាហននំ. វិចារតោ ឱឡារិកដ្ឋេន វិចារស្សេវ បុព្ពង្គមដ្ឋេន អនុរវតោ ឱឡារិកោ តស្ស ច បុព្ពង្គមោ ឃណ្ដាភិឃាតោ វិយ ហោតិ វិតក្កោ. សោ យថា ឃណ្ដាភិឃាតោ បឋមាភិនិបាតោ ហោតិ, ឯវំ អារម្មណាភិមុខនិរោបនដ្ឋេន បឋមាភិនិបាតោ ហោតិ. វិប្ផារវាតិ វិចលនយុត្តោ. អនុប្បពន្ធេន បវត្តិយន្តិ ឧបចារេ វា អប្បនាយំ វា សន្តានេន បវត្តិយំ. តត្ថ ហិ វិតក្កោ និច្ចលោ ហុត្វា អារម្មណំ អនុបវិសិត្វា បវត្តតិ. មណ្ឌលន្តិ ខលមណ្ឌលំ.

បិណយតីតិ តប្បេតិ, វឌ្ឍេតិ វា. ផរណរសាតិ បណីតរូបេហិ កាយស្ស ព្យាបនរសា. ឧទគ្គភាវោ ឱទគ្យំ. ខុទ្ទិកា លហុំ លោមហំសនមត្តំ កត្វា ភិន្នា ន បុន ឧប្បជ្ជតិ. ខណិកា ពហុលំ ឧប្បជ្ជតិ. ឧព្ពេគតោ ផរណា និច្ចលត្តា ចិរដ្ឋិតិកត្តា ច បណីតតរា. បស្សទ្ធិយា និមិត្តភាវេន គព្ភំ គណ្ហន្តី. អប្បនាសម្បយុត្តាវ បីតិ អប្បនាសមាធិបូរិកាតិ កត្វា សា ឋបិតា. ឥតរា ទ្វេ ខណិកោបចារសមាធិបូរិកា បីតី.

សមាធិចិត្តេនាតិ សមាធិសហិតចិត្តេន. អវិសារោ អត្តនោ ឯវ អវិសរណសភាវោ. អវិក្ខេបោ សម្បយុត្តានំ អវិក្ខិត្តតា. យេន សម្បយុត្តា អវិក្ខិត្តា ហោន្តិ, សោ ធម្មោ អវិក្ខេបោតិ. វិសេសតោតិ យេភុយ្យេន. សុខវិរហិតោបិ ហិ អត្ថិ សមាធីតិ. បទីបនិទស្សនេន សន្តានដ្ឋិតិភាវំ សមាធិស្ស ទស្សេតិ.

ឈានង្គរាសិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥន្ទ្រិយរាសិវណ្ណនា

សទ្ទហន្តិ ឯតាយាតិ សទ្ទហនកិរិយាយ បវត្តមានានំ ធម្មានំ តត្ថ អាធិបច្ចភាវេន សទ្ធាយ បច្ចយតំ ទស្សេតិ. តស្សា ហិ ធម្មានំ តថាបច្ចយភាវេ សតិ ‘‘បុគ្គលោ សទ្ទហតី’’តិ វោហារោ ហោតិ. បសាទនីយដ្ឋានេសុ បសាទស្ស បដិបក្ខភូតំ អកុសលំ អស្សទ្ធិយំ មិច្ឆាធិមោក្ខោ ច. បសាទភូតោ និច្ឆយោ វត្ថុគតោ អធិមោក្ខលក្ខណំ, ន យេវាបនកាធិមោក្ខោតិ. ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ‘‘មំ អន្តរេន តុម្ហាកំ អធិមុច្ចនំ នត្ថិ, មយា សទ្ទហថា’’តិ វិយ អត្តានំ អនុវត្តេតិ សម្បយុត្តធម្មេ. ឯវំ សេសេសុបិ. បក្ខន្ទនន្តិ សំសីទនំ. បង្កោ កទ្ទមតោ ឃនីភូតោ ហោតិ. បណកំ បិច្ឆិលំ ឧទកមលំ. បីតំ ឧទកំ. ឱកប្បនលក្ខណាតិ អនុបវិសិត្វា ឯវមេតន្តិ កប្បនលក្ខណា. អកលុសភាវោ អកាលុសិយំ, អនាវិលភាវោតិ អត្ថោ. ពុទ្ធាទិវត្ថូនិ សទ្ធេយ្យានិ. សប្បុរិសូបសេវនសទ្ធម្មសវនយោនិសោមនសិការធម្មានុធម្មបដិបត្តិយោ សោតាបត្តិយង្គានិ. កុសលធម្មានំ អាទានេ ហត្ថោ វិយ, សព្ពសម្បត្តិនិប្ផាទនេ វិត្តំ វិយ, អមតកសិផលផលនេ ពីជំ វិយ ទដ្ឋព្ពា.

វីរភាវោតិ យេន វីរោ នាម ហោតិ, សោ ធម្មោតិ អត្ថោ. អនុពលប្បទានំ បគ្គហោ. មគ្គោ គន្តព្ពោ ហោតិ, មគ្គោ គតោ, កម្មំ កត្តព្ពំ, កម្មំ កតំ, អប្បមត្តកោ អាពាធោ ឧប្បន្នោ, គិលានា វុដ្ឋិតោ ហោតិ អចិរវុដ្ឋិតោ គេលញ្ញា, គាមំ វា និគមំ វា បិណ្ឌាយ ចរន្តោ ន លភតិ លូខស្ស វា បណីតស្ស វា ភោជនស្ស យាវទត្ថំ បារិបូរិំ, លភតិ…បេ… បារិបូរិន្តិ ឯតានិ អនុរូបបច្ចវេក្ខណាសហិតានិ អដ្ឋ វីរិយារម្ភវត្ថូនិ តំមូលកានិ វា បច្ចវេក្ខណានិ.

ចិរកតាទិអារម្មណំ ឧបគន្ត្វា ឋានំ, អនិស្សជ្ជនំ វា អារម្មណស្ស ឧបដ្ឋានំ. ឧទកេ អលាពុ វិយ អារម្មណំ បិលវិត្វា គន្តុំ អប្បទានំ បាសាណស្ស វិយ និច្ចលស្ស អារម្មណស្ស ឋបនំ សារណំ អសម្មុដ្ឋតាករណំ អបិលាបនំ. អបិលាបេ ករោតិ អបិលាបេតិ. គតិយោតិ និប្ផត្តិយោ សម្ភវតោ ផលតោ ច. អបរោ នយោតិ រសាទិទស្សនត្ថំ អារទ្ធំ. សម្មោសបច្ចនីកំ កិច្ចំ អសម្មោសោ, ន សម្មោសាភាវមត្តំ. សតិយា វត្ថុភូតា កាយាទយោ កាយាទិសតិបដ្ឋានា, សតិយោយេវ វា បុរិមា បច្ឆិមានំ បទដ្ឋានំ.

វិក្ខេបស្ស ឧទ្ធច្ចស្ស. បញ្ញាបេតីតិ បការេហិ ជានាបេតិ. ឯកាលោកា ហោតីតិ វិបស្សនុបក្កិលេសោភាសំ សន្ធាយាហ. មនតេ វិជានាតិ ឯតេនាតិ វា មនោ, ឯវញ្ច កត្វា ‘‘មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេ ចា’’តិ (ម. និ. ១.២០៤, ៤០០; ៣.៤២១, ៤២៥) ការណភាវេន មនោ វុត្តោ. សព្ពោ ហិ មនោ អត្តនោ អនន្តរស្ស វិញ្ញាណស្ស ការណន្តិ. វិជានាតីតិ បរិច្ឆិន្នោបលទ្ធិវសេន ជានាតិ, ន សញ្ញាបញ្ញា វិយ សញ្ជាននបដិវិជ្ឈនវសេន.

បីតិសោមនស្សសម្បយោគតោតិ វុត្តេ យេន យោគា សុមនោ ហោតិ, តំ សោមនស្សន្តិ វុច្ចតីតិ បីតិយា ច សោមនស្សភាវោ អាបជ្ជតិ, តស្មា វិនាបិ កាយេន វត្ថុនា សាតវេទនាសម្បយោគតោតិ យោជេតព្ពំ. ឯវញ្ច និប្បីតិកំ សោមនស្សញ្ច សង្គហិតំ ហោតិ, បីតិឧបលក្ខិតំ វា សោមនស្សំ សប្បីតិកំ និប្បីតិកញ្ច សោមនស្សន្តិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

បវត្តសន្តតាធិបតេយ្យន្តិ បវត្តសង្ខាតាយ សន្តតិយា អធិបតិភូតំ. ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ហិ អត្តនោ វិជ្ជមានក្ខណេ អនុបាលេន្តស្ស អនន្តរញ្ច សានុបាលនានំ ឧប្បត្តិយា ហេតុភូតស្ស វសេន បវត្តំ ចិរដ្ឋិតិកំ ហោតិ, តំតំកម្មវិសេសេន វិសេសយុត្តំ យាវ ចុតិ អវិសេសេន វា យាវ បរិនិព្ពានំ អវិច្ឆិន្នំ បវត្តតិ ជីវមានតាវិសេសយុត្តញ្ចាតិ រូបារូបជីវិតិន្ទ្រិយានំ សមានលក្ខណាទិំ វត្តុំ ‘‘អត្តនា អវិនិភុត្តធម្មាន’’ន្តិ អាហ. អនុបាលេតព្ពានំ អត្ថិក្ខណេយេវ. អសតិ ហិ អនុបាលេតព្ពេ ឧប្បលាទិម្ហិ កិំ ឧទកំ អនុបាលេយ្យាតិ. តស្ស តស្សាតិ អនុបាលនាទិកស្ស. សាធនតោតិ សាធនេន. តំសាធនញ្ច ជីវមានវិសេសបច្ចយភាវតោ.

ឥន្ទ្រិយរាសិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មគ្គង្គរាសិវណ្ណនា

សម្មាតិ អវិបរីតនិយ្យានិកភាវេន. បសត្ថតា ច ឯវមេវ ទដ្ឋព្ពា.

ពលរាសិវណ្ណនា

អស្សទ្ធិយេតិ អស្សទ្ធិយការណា. ឧភយបទវសេនាតិ សទ្ធាបទំ ពលបទន្តិ ឯវមាទិបទទ្វយវសេន. និយកជ្ឈត្តំ ជាតិអាទិសមុដ្ឋានំ ឯតិស្សាតិ អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានា. គរុនា កិស្មិញ្ចិ វុត្តេ គារវវសេន បតិស្សវនំ បតិស្សវោ, សហ បតិស្សវេន សប្បតិស្សវំ, បតិស្សវភូតំ តំសភាគញ្ច យំកិញ្ចិ គារវន្តិ អត្ថោ. ជាតិអាទិមហត្តបច្ចវេក្ខណេន ឧប្បជ្ជមានា ច ហិរី តត្ថ គារវវសេន បវត្តតីតិ ‘‘សប្បតិស្សវលក្ខណា’’តិ វុច្ចតិ. វជ្ជំ ភាយតិ តញ្ច ភយតោ បស្សតីតិ វជ្ជភីរុកភយទស្សាវី. ឯវំសភាវំ ឱត្តប្បំ. ហិរី បាបធម្មេ គូថំ វិយ បស្សតិ, ឱត្តប្បំ ឧណ្ហំ វិយ. ទាយជ្ជំ នវលោកុត្តរធម្មាទិ. អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានាទិតា ច ហិរីឱត្តប្បានំ តត្ថ តត្ថ បាកដភាវេន វុត្តា, ន បន តេសំ កទាចិ អញ្ញមញ្ញំ វិប្បយោគា. ន ហិ លជ្ជនំ និព្ភយំ បាបភយំ វា អលជ្ជនំ ហោតីតិ.

មូលរាសិវណ្ណនា

អគេធោ អនភិជ្ឈនំ អនភិកង្ខនំ. អនល្លីនោ ភាវោ អធិប្បាយោ ឯតស្សាតិ អនល្លីនភាវោ, ឯវញ្ហិ ឧបមាយ សមេតិ. អនុកូលមិត្តោ អនុវត្តកោ. វិនយរសោតិ វិនយនរសោ. អទោសោ ទុស្សីល្យមលស្សាតិ ឥទំ ទុស្សីល្យស្ស ទោសសមុដ្ឋានតំ ទោសូបនិស្សយតញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ. អភាវនាយាតិ ‘‘តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនាឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា តទុបគវីរិយវាហនដ្ឋេន ភាវនា អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា’’តិ ឯវំ វុត្តាយ បញ្ញាសាធនាយ ភាវនាយ អប្បវត្តិ, តប្បដិបក្ខភូតា វា អកុសលា អភាវនា. និគ្គុណេបិ គុណគ្គហណំ អធិកគ្គហណំ. វិជ្ជមានម្បិ គុណំ វិទ្ធំសេត្វា គហណំ ឩនគ្គហណំ. ចតុវិបល្លាសគ្គហណំ វិបរីតគ្គហណំ.

យាថាវសភាវេតិ ‘‘ឯត្តកោ ឯតស្ស គុណោ, ឯត្តកោ ទោសោ’’តិ គុណទោសានំ សភាវេ ‘‘ជរាធម្មោ ជីរតិ, តំ កុតេត្ថ លព្ភា មា ជីរី’’តិ ឯវមាទិបច្ចវេក្ខណសម្ភវតោ. អលោភេន ច គហដ្ឋានំ ខេត្តវត្ថាទីសុ វិវាទាភាវតោ. អមោហេន បព្ពជិតានំ ទិដ្ឋិគតវិវាទាភាវតោ. កាមរាគាភិនិវេសវិនិពន្ធា ហិ គហដ្ឋា គហដ្ឋេហិ វិវទន្តិ, ទិដ្ឋិរាគាភិនិវេសវិនិពន្ធា សមណា សមណេហីតិ. រាគវសេន មិត្តសន្ថវោ ទោសវសេន វិរោធោ ច តព្ពិសេសេន ឧបគមាបគមា, អារម្មណេ វា រូបាទិម្ហិ អនុរោធវិរោធា. អមជ្ឈត្តភាវស្ស បដិឃានុនយសង្ខាតស្ស មោហេន បវត្តិ. សុខវិបរិណាមេ ទុក្ខសមាយោគេ ច បដិឃបវត្តិយំ វេទនាបរិគ្គហោ ន សិជ្ឈតីតិ អទោសានុភាវេន វេទនាសតិបដ្ឋានំ សិជ្ឈតិ. ទិព្ពវិហារស្សាតិ ចតុន្នំ ឈានានំ. អរិយវិហារោ ផលសមាបត្តិ. មោហេន អវិចារេន្តោ ឧទាសីនបក្ខេសុបិ សត្តសង្ខារេសុ សព្ពេសុ អភិសង្គំ ករោតីតិ អមូឡ្ហស្ស តទភាវោ វេទិតព្ពោ. ទុក្ខទស្សនស្ស អាសន្នបដិបក្ខត្តា ទោសស្ស តប្បដិបក្ខេន អទោសេន ទុក្ខទស្សនំ ហោតិ.

កម្មបថរាសិវណ្ណនា

សុខាទីនិ អត្តនោ ន ព្យាបាទេតិ ន វិនាសេតិ បរស្ស ចាតិ ទដ្ឋព្ពំ. កម្មបថតាតំសភាគតាហិ កម្មបថវសេន.

បស្សទ្ធាទិយុគលវណ្ណនា

ទរថោ សារម្ភោ, ទុក្ខទោមនស្សបច្ចយានំ ឧទ្ធច្ចាទិកានំ កិលេសានំ ចតុន្នំ វា ខន្ធានំ ឯតំ អធិវចនំ. ឧទ្ធច្ចប្បធានា កិលេសា ឧទ្ធច្ចាទិកិលេសា, ឧទ្ធច្ចំ វា អាទិំ កត្វា សព្ពកិលេសេ សង្គណ្ហាតិ. សុវណ្ណវិសុទ្ធិ វិយាតិ យថា សុវណ្ណវិសុទ្ធិ អលង្ការវិកតិវិនិយោគក្ខមា, ឯវំ អយម្បិ ហិតកិរិយាវិនិយោគក្ខមា.

សមំ, សមន្តតោ វា បការេហិ ជាននំ សម្បជញ្ញំ. ចេតិយវន្ទនាទិអត្ថំ អភិក្កមាទីសុ អត្ថានត្ថបរិគ្គណ្ហនំ សាត្ថកសម្បជញ្ញំ. សតិ ច អត្ថេ សប្បាយាសប្បាយរូបាទិបរិគ្គណ្ហនំ សប្បាយសម្បជញ្ញំ. គោចរគាមាភិក្កមនាទីសុ កម្មដ្ឋានាវិជហនំ គោចរសម្បជញ្ញំ. អភិក្កមនាទីនំ ធាតុអាទិវសេន បវិចយោ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ. សព្ពកម្មដ្ឋានភាវនានុយុត្តានំ សព្ពយោគីនំ សព្ពទា ឧបការកា ឥមេ ទ្វេ ធម្មា បារិបន្ថកហរណតោ ភាវនាវឌ្ឍនតោ ច. យថាហ ‘‘ទ្វេ ធម្មា ពហុការា សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ចា’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៥២). យុគេ នទ្ធា វិយាតិ យុគនទ្ធា, អញ្ញមញ្ញំ និមិត្តភាវេន សមំ បវត្តាតិ អត្ថោ. ‘‘បុន ចបរំ, អាវុសោ, ភិក្ខុ សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ (អ. និ. ៤.១៧០; បដិ. ម. ២.១) ហិ សុត្តេ ឯតេសំ យុគនទ្ធតា វុត្តា. សព្ពកុសលធម្មេសុ លីនុទ្ធច្ចាភាវោ ឯតេហិ ទ្វីហិ សមំ យុត្តេហីតិ ‘‘វីរិយសមាធិយោជនត្ថាយា’’តិ អាហ, យោគវចនត្ថាយាតិ អត្ថោ.

យេវាបនកវណ្ណនា

រូបាភាវេនាតិ រុប្បនាភាវេន. ធម្មាតិ ឯតស្ស អត្ថោ សភាវតោ ឧបលព្ភមានាតិ. មេត្តាបុព្ពភាគោតិ អប្បនាប្បត្តាយ មេត្តាយ បុព្ពភាគោ, បរិកម្មមេត្តា ឯតស្មិំ ចិត្តេ អត្ថីតិ អត្ថោ. វិរតិវសេនាតិ វចីបវត្តិយា ន បូរេតិ, កិន្តុ វិរតិយោគេនាតិ អត្ថោ. អបណ្ណកង្គានីតិ អវិរទ្ធង្គានិ. យថា តថា វា អារម្មណេ វិនិច្ឆយនំ អធិមុច្ចនំ. ន ហិ អនធិមុច្ចន្តោ បាណាតិបាតាទីសុ ទានាទីសុ វា បវត្តតិ, សទ្ធា បន បសាទនីយេសុ បសាទាធិមោក្ខោតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. ទារកស្ស វិយ ឥតោ ចិតោ ច សំសប្បនស្ស ករិស្សាមិ ន ករិស្សាមីតិ អវិនិច្ឆយស្ស បដិបក្ខកិរិយា អសំសប្បនំ. បុរិមមនតោតិ ភវង្គតោ. វិសទិសំ វីថិជវនំ មនំ ករោតីតិ មនសិការសាមញ្ញេន វីថិជវនបដិបាទកេ ទស្សេតិ. តេសុ ធម្មេសូតិ ចិត្តចេតសិកធម្មេសុ. អតទារម្មណត្តេបិ ហិ តេសុ សមប្បវត្តេសុ ឧទាសីនភាវតោ តត្រមជ្ឈត្តតាតិ វុច្ចតិ. អលីនានុទ្ធតប្បវត្តិបច្ចយត្តា ឩនាធិកនិវារណរសា. កាយទុច្ចរិតាទិវត្ថូនន្តិ បាណាទីនំ. អមទ្ទនា មទ្ទនបដិបក្ខភាវោវ.

តំតំរាសិកិច្ចវសេន វិភាគរហិតា អវិភត្តិកា. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ សវិភត្តិកេសុ ទុតិយដ្ឋានាទីសុបិ ភាជិយមានេសុ អបុព្ពំ នត្ថីតិ អត្ថោ. បទំ បូរិតន្តិ ឈានាទិបទំ បញ្ចកាទិវសេន បូរិតំ. បញ្ច ហិ អង្គានិ ឈានបទស្ស អត្ថោ, តេសុ ឯកស្មិញ្ច ឩនេ ឈានបទំ ឩនំ ហោតីតិ. បទសមូហោ បទកោដ្ឋាសោ វា តំ តមេវ វា បទំ, អវុត្តំ ហាបិតំ នាម ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘បូរិត’’ន្តិ. វុត្តស្មិញ្ញេវ វុច្ចមានេ អនេកេសំ បុរិសសទ្ទានំ វិយ កោចិ សម្ពន្ធោ នត្ថីតិ មញ្ញមានោ អាហ ‘‘អននុសន្ធិកា កថា’’តិ. អន្តរន្តរា វុត្តស្មិញ្ញេវ វុច្ចមានេ អនុក្កមេន ធម្មា កថិតា ន ហោន្តីតិ អាហ ‘‘ឧប្បដិបាដិយា’’តិ. ផស្សបញ្ចមករាសិ សព្ពចិត្តុប្បាទសាធារណវសេន ចតុក្ខន្ធតប្បច្ចយសង្គហវសេន ច វុត្តោ. យថាវុត្តេសុ បន រាសីសុ ឯករាសិកិច្ចស្សបិ អភាវា ឆន្ទាទយោ យេវាបនកវសេន វុត្តា. វុត្តានម្បិ ច ធម្មានំ យថា វេទនាទីនំ ឈានង្គាទិភាវោ វុត្តោ, ន ឯវំ សោវចស្សតាកល្យាណមិត្តតាទិវិសេសោ វុត្តោតិ តស្ស សង្គណ្ហនត្ថំ កេចិ ធម្មេ វិសុំ ឋបេត្វា តេ ច តញ្ច វិសេសំ ‘‘យេ វា បនា’’តិ អាហ. វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន វា សាវសេសេ ធម្មេ វត្វា ‘‘យេ វា បនា’’តិ វុត្តំ.

យេវាបនកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ធម្មុទ្ទេសវារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.