កាមាវចរកុសលបទភាជនីយវណ្ណនា

១. ‘‘យេ វា បន…បេ… អរូបិនោ ធម្មា’’តិ ឥទំ ‘‘ផស្សោ ហោតី’’តិ ឯវមាទិកំ វិយ ន វិសុំ ‘‘តេបិ ហោន្តី’’តិ ហោតិ-សទ្ទេន សម្ពន្ធំ កត្វា វុត្តំ, ឧទ្ទិដ្ឋាវសេសេ ច បន គហេត្វា ‘‘ឥមេ ធម្មា កុសលា’’តិ អប្បេតុំ វុត្តន្តិ អប្បនាយ អវរោធិតំ. ឯវញ្ច កត្វា និទ្ទេសេបិ ឯតស្ស បទភាជនីយំ ន វុត្តន្តិ. សរូបេន បន អទស្សិតត្តា ‘‘អត្ថី’’តិ វត្វា ទុតិយេន ហោតិ-សទ្ទេន សម្ពន្ធោ និទ្ទេសោ ច ន កតោ, សង្ខេបេន បន ឧទ្ទិសិត្វា សង្ខេបេនេវ យេ វា បន ធម្មា និទ្ទិដ្ឋាតិ ឯតស្ស ធម្មស្ស ឧទ្ទេសេ អវរោធោ យុត្តោ. ធម្មនិទ្ទេសេ ច និទ្ទេសាវសានេ វុត្តស្សាតិ.

បុច្ឆាបរិច្ឆេទវចនេនេវ បុច្ឆាភាវេ វិញ្ញាតេ បុច្ឆាវិសេសញាបនត្ថំ អាហ ‘‘អយំ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា’’តិ. បញ្ចវិធា ហីតិ មហានិទ្ទេសេ (មហានិ. ១៥០; ចូឡនិ. បុណ្ណកមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ១២; មេត្តគូមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ១៨) អាគតា បុច្ឆា ទស្សេតិ. លក្ខណន្តិ ញាតុំ ឥច្ឆិតោ យោ កោចិ សភាវោ. អញ្ញាតន្តិ យេន កេនចិ ញាណេន អញ្ញាតភាវំ អាហ. អទិដ្ឋន្តិ ទស្សនភូតេន ញាណេន បច្ចក្ខំ វិយ អទិដ្ឋតំ. អតុលិតន្តិ ‘‘ឯត្តកំ ឥទ’’ន្តិ តុលាភូតាយ បញ្ញាយ អតុលិតតំ. អតីរិតន្តិ តីរណភូតាយ បញ្ញាយ អកតញាណកិរិយាសមាបនតំ. អវិភូតន្តិ ញាណស្ស អបាកដភាវំ. អវិភាវិតន្តិ ញាណេន អបាកដីកតភាវំ. អទិដ្ឋំ ជោតីយតិ ឯតាយាតិ អទិដ្ឋជោតនា. អនុមតិយា បុច្ឆា អនុមតិបុច្ឆា. ‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិបុច្ឆាយ ហិ ‘‘កា តុម្ហាកំ អនុមតី’’តិ អនុមតិ បុច្ឆិតា ហោតិ. កថេតុកម្យតាតិ កថេតុកម្យតាយ.

បភេទតោ ធម្មានំ ទេសនន្តិ មាតិកាទេសនំ អាហ. តត្ថ ហិ បុរតោ កុសលាទិកេ បភេទេ វត្វា បច្ឆតោ ធម្មា វុត្តាតិ ‘‘បភេទវន្តទស្សនត្ថ’’ន្តិ និទ្ទេសំ អាហ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – មាតិកាយ សវិសេសនា ធម្មា វុត្តា, តេ ច វិសេសិតព្ពត្តា បធានា, បធានញ្ច ឥតិកត្តព្ពតាយ យុជ្ជតីតិ ធម្មានមេវ បធានានំ បុច្ឆិតព្ពតា វិស្សជ្ជិតព្ពតា ច ហោតិ, តស្មា តេ បុច្ឆិតព្ពេ ទស្សេតុំ ‘‘កតមេ ធម្មា’’តិ វុត្តំ, តេ បន វិសេសវន្តោ បុច្ឆិតាតិ ទស្សេតុំ បុន ‘‘កុសលា’’តិ វុត្តន្តិ ឯវំ បភេទវន្តទស្សនត្ថំ អយំ បទានុក្កមោ កតោតិ. ‘‘ឥមេ ធម្មា កុសលា’’តិ វិស្សជ្ជនេបិ ឯវមេវ យោជនា កាតព្ពា. ‘‘បភេទតោ ធម្មានំ ទេសនំ ទីបេត្វា’’តិ ឯតស្ស អត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘ឥមស្មិញ្ហី’’តិអាទិមាហ. អនេកប្បភេទា ទេសេតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. តស្មាតិ អវោហារទេសនតោ ធម្មានមេវ ទេសេតព្ពត្តា តេសញ្ច ឃនវិនិព្ភោគបដិសម្ភិទាញាណាវហនតោ បភេទវន្តានំ ទេសេតព្ពត្តា ‘‘កុសលា…បេ… ទីបេត្វា’’តិ ឯតេន សម្ពន្ធោ. ឯវមេវ ហិ យថាវុត្តទីបនស្ស ហេតុំ សការណំ បកាសេតុំ បុន ‘‘ធម្មាយេវា’’តិអាទិ វុត្តន្តិ. ធម្មាតិ សាមញ្ញមត្តវចនេន សមូហាទិឃនវសេន ឯកត្តគ្គហណំ ហោតីតិ ឯកត្តវិនិព្ភោគករណំ ឃនវិនិព្ភោគញាណំ អាវហតិ បភេទទេសនា, តថា កុសលាទិធម្មានំ អព្យាកតាទិអត្ថានញ្ច ទីបនតោ ធម្មបដិសម្ភិទាទិញាណញ្ច អាវហតិ. ‘‘បភេទវន្តទស្សនត្ថ’’ន្តិ ឯតំ វិវរិតុំ ‘‘ឥទានិ យេ តេនា’’តិអាទិមាហ. បភេទ…បេ… យុជ្ជតិ ឥតិកត្តព្ពតាយុត្តស្ស វិសេសនត្តា. អថ វា ឧទ្ទេសោ ធម្មប្បធានោ, បុច្ឆា សំសយិតប្បធានា, ន ច ធម្មភាវោ សំសយិតោ, កុសលាទិភេទោ បន សំសយិតោតិ និច្ឆិតសំសយិតវសេនាយំ បទានុក្កមោ កតោ.

ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ វចនេ. កិមត្ថមាហ ភគវាតិ តំ ទស្សេតុំ អាហ ‘‘សមយេ និទ្ទិសិ ចិត្ត’’ន្តិ. បរិយោសានេតិ សមយេ ចិត្តនិទ្ទេសស្ស ‘‘យស្មិំ…បេ… អារព្ភា’’តិ ឯតស្ស បរិយោសានេ. តស្មិំ សមយេតិ តស្មិំ ចិត្តុប្បាទសមយេ. ចិត្តេន សមយំ និយមេត្វាន អថ បច្ឆា ពោធេតុន្តិ សម្ពន្ធោ. វិជ្ជមានេបិ ភោជនគមនាទិសមយនានត្តេ សមវាយាទិនានត្តេ ច យថាវុត្តចិត្តនិយមិតា វិសេសិតា អញ្ញស្មិំ សមយេ យថាធិប្បេតានំ ផស្សាទីនំ អភាវា ចិត្តនិយមិតេ សមយេ ផស្សាទយោ ពោធេតុំ វិសេសនមេវ តាវ ចិត្តំ ទស្សេតុំ សមយេ ចិត្តំ និទ្ទិសីតិ អត្ថោ. វិសេសិតព្ពោបិ ហិ សមយោ អត្តនោ ឧបការត្ថំ វិសេសនភាវំ អាបជ្ជតិ, វិសេសនភូតញ្ច ចិត្តំ តទុបការត្ថំ វិសេសិតព្ពភាវន្តិ. សន្តតិឃនាទីនំ អយំ វិសេសោ – បុរិមបច្ឆិមានំ និរន្តរតាយ ឯកីភូតានមិវ បវត្តិ សន្តតិឃនតា, តថា ផស្សាទីនំ ឯកសមូហវសេន ទុព្ពិញ្ញេយ្យកិច្ចភេទវសេន ឯការម្មណតាវសេន ច ឯកីភូតានមិវ បវត្តិ សមូហាទិឃនតាតិ.

កាលញ្ច សមយញ្ចាតិ យុត្តកាលញ្ច បច្ចយសាមគ្គិញ្ច. ខណោតិ ឱកាសោ. តថាគតុប្បាទាទិកោ ហិ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស ឱកាសោ តប្បច្ចយបដិលាភហេតុត្តា. ខណោ ឯវ ច សមយោ. យោ ‘‘ខណោ’’តិ ច ‘‘សមយោ’’តិ ច វុច្ចតិ, សោ ឯកោវាតិ អត្ថោ. មហាសមយោតិ មហាសមូហោ. សមយោបិ ខោតិ សិក្ខាបរិបូរណស្ស ហេតុបិ. សមយប្បវាទកេតិ ទិដ្ឋិប្បវាទកេ. តត្ថ ហិ និសិន្នា តិត្ថិយា អត្តនោ អត្តនោ សមយំ បវទន្តីតិ. អត្ថាភិសមយាតិ ហិតបដិលាភា. អភិសមេតព្ពោតិ អភិសមយោ, អភិសមយោ អត្ថោ អភិសមយដ្ឋោតិ បីឡនាទីនិ អភិសមិតព្ពភាវេន ឯកីភាវំ ឧបនេត្វា វុត្តានិ, អភិសមយស្ស វា បដិវេធស្ស វិសយភូតោ អត្ថោ អភិសមយដ្ឋោតិ តានេវ តថា ឯកត្តេន វុត្តានិ. តត្ថ បីឡនំ ទុក្ខសច្ចស្ស តំសមង្គិនោ ហិំ សនំ អវិប្ផារិកតាករណំ. សន្តាបោ ទុក្ខទុក្ខតាទិភាវេន សន្តាបនំ បរិទហនំ.

‘‘ឥធា’’តិ វចនំ អកុសលេសុ អព្យាកតេសុ ច កេសុចិ ខណស្ស អសម្ភវតោ. ននុ កុសលានញ្ច នវមេន ខណេន វិនា ឧប្បត្តិ ហោតីតិ? នោ ន ហោតិ, ន បន នវមោ ឯវ ខណោ, ចតុចក្កានិបិ ខណោតិ វុត្តានិ. សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន អត្តសម្មាបណិធិខណមន្តរេន នត្ថិ កុសលស្ស ឧប្បត្តីតិ ខណោ ឥធ គហិតោ. ឥន្ទ្រិយវិសយមនសិការាធីនំ វិញ្ញាណន្តិ ឯវមាទិ សាធារណផលំ ទដ្ឋព្ពំ. នវមោតិ អដ្ឋក្ខណេ ឧបាទាយ វុត្តំ. ចតុចក្កំ វត្តតីតិ បុន បតិរូបទេសវាសាទិសម្បត្តិ ចតុចក្កំ វិបរិវត្តតីតិ អត្ថោ. ឱកាសភូតានីតិ អត្តនោ និព្ពត្តិយា ‘‘ឥទានិ ឧប្បជ្ជន្តុ កុសលានី’’តិ អនុមតិទានំ វិយ ភូតានិ.

ចិត្តកាលោតិ ធម្មេនេវ សតា កាលោ វិសេសិតោ, ន តស្ស បវត្តិត្ថ បវត្តិស្សតិ បវត្តតីតិ ឯតេន អវត្ថាវិសេសេន, នាបិ តស្ស វិជាននកិច្ចេន, តស្មា ឯវំវិធេ ធម្មេ ឧបាទាយ បញ្ញត្តោតិ វុត្តោ. កមប្បវត្តា វិសេសា ឯវ បដិបាដីតិ ពីជភាវោ ច បដិបាដីតិ វត្តុមរហតីតិ ឥមិនាធិប្បាយេន ‘‘ពីជកាលោតិ ធម្មបដិបាដិំ ឧបាទាយ បញ្ញត្តោ’’តិ អាហ. ធម្មបដិបាដិំ វាតិ អដ្ឋកលាបធម្មេ សន្ធាយាហ. សញ្ចិតា វិយ គយ្ហមានកាលា ឯវ កាលសញ្ចយោ, យថា វា តថា វា កាលោតិ ឯកំ សភាវំ គហេត្វា អភិនិវេសំ ករោន្តស្ស តទភិនិវេសនិសេធនត្ថំ ‘‘សោ បនេស សភាវតោ អវិជ្ជមានត្តា បញ្ញត្តិមត្តកោ’’តិ អាហ. ញត្វា វិញ្ញេយ្យោតិ សម្ពន្ធោ. ឥតរោ បន ហេតូតិ ឯស សមយោ បច្ចយោវ វិញ្ញេយ្យោ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ អធិការេ ន ហេតុហេតុ សាធារណហេតុ ចាតិ អត្ថោ. សមវាយោ បច្ចយសាមគ្គី, ហេតុ បន ឯកេកោ បច្ចយោតិ អយមេតេសំ វិសេសោ វេទិតព្ពោ. ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ អនេកបច្ចយទស្សនេន តំតំទ្វារិកានំ កុសលានញ្ច តប្បច្ចយតំ ទស្សេតិ.

បរិគ្គហោ កតោ អដ្ឋកថាចរិយេហិ. ឯកការណវាទោតិ បកតិការណវាទោ, ឥស្សរការណវាទោ វា. អញ្ញមញ្ញាបេក្ខោតិ អវយវានំ អញ្ញមញ្ញាបេក្ខតាយ សមុទាយោ វុត្តោ. អបេក្ខា ច យាវ សហាយការណសមាគមោ ន ហោតិ, តាវ ផលស្ស អនិប្ផាទនំ សមាគមេ និប្ផាទនសមត្ថស្ស និប្ផាទនញ្ច. សមាគមោ ច យេសុ យុជ្ជមានេសុ និព្យាបារេសុបិ ផលស្ស បវត្តិ, តេសំ សព្ភាវោតិ.

អសាមគ្គី…បេ… បត្តិតោតិ ចក្ខុរូបាលោកមនសិការានំ អសមវេតានំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស អហេតុភាវេ សតិ សមវេតានញ្ច តំសភាវាវិនិវត្តិតោ ហេតុភាវានាបត្តិតោតិ អត្ថោ. ន ហិ សភាវន្តរំ អញ្ញេន សហិតំ សភាវន្តរំ ហោតីតិ. ឯកស្មិន្តិ អន្ធសតេ ឯកេកស្មិំ អន្ធេតិ អធិប្បាយោ. អញ្ញថា យថារុតវសេន អត្ថេ គយ្ហមានេ ឯកស្ស អន្ធស្ស ទស្សនាសមត្ថតា សព្ពេសម្បិ ន ហោតិ, នាបិ ឯកស្ស អសមត្ថតាយ សព្ពេសម្បិ អសមត្ថតា វុត្តា, កិន្តុ សព្ពេសំ វិសុំ អសមត្ថតាយ ឯវាតិ ឧបមាវចនំ ន យុជ្ជេយ្យ, នាបិ ឧបមោបមិតព្ពសម្ពន្ធោ. ន ហិ ឧបមិតព្ពេសុ ចក្ខាទីសុ ឯកស្ស អសមត្ថតាយ សព្ពេសម្បិ អសមត្ថតា វុត្តា, កិន្តុ សព្ពេសំ វិសុំ អសមត្ថតាយ សហិតានំ អសមត្ថតាតិ. អន្ធសតំ បស្សតីតិ ច អន្ធសតំ សហិតំ បស្សតីតិ អធិប្បាយោ អញ្ញថា វុត្តនយេន ឧបមិតព្ពាសមានតាបត្តិតោ. សាធា…បេ… ឋិតភាវោតិ យេសុ វិជ្ជមានេសុ ផលប្បវត្តិ តេសំ សមោធានេ, យថា បវត្តមានេសុ តេសុ ផលប្បវត្តិ, តថា បវត្តិមាហ. ន យេសំ កេសញ្ចិ អនេកេសំ សមោធានមត្តំ សាមគ្គី. ន ហិ សទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពសមោធានំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស, កដ្ឋកបាលបាសាណសមោធានំ វា សោតវិញ្ញាណស្ស ហេតូតិ. តន្តិ តំ ទស្សនំ. អសា…បេ… សិទ្ធោតិ នាយមត្ថោ សាធេតព្ពោ វិសុំ អហេតូនំ ចក្ខាទីនំ សហិតានំ ហេតុភាវស្ស បច្ចក្ខសិទ្ធត្តាតិ អត្ថោ. ន ហិ បច្ចក្ខសិទ្ធេ យុត្តិមគ្គនំ យុត្តន្តិ.

មនុស្សត្តាទីនំ ខណាវយវានំ សាមគ្គី ខណសាមគ្គី, តំ វិនា សោ នវមចក្កសម្បត្តិសង្ខាតោ ខណោ នត្ថិ. សា ឯវ ហិ ខណសាមគ្គី សោ ខណោតិ អត្ថោ. ខណ…បេ… ទីបេតិ អត្តនោ ទុល្លភតាយាតិ អត្ថោ. ខណត្ថោ វា សមយសទ្ទោ ខណសង្ខាតោ សមយោតិ វុត្តោ. សោ យស្មិំ ទុល្លភេ ខណេ សតីតិ ឥមស្សត្ថស្ស វិភាវនវសេន តទាយត្តាយ កុសលុប្បត្តិយា ទុល្លភភាវំ ទីបេតិ. ឯតេនុបាយេន សមវាយ…បេ… វុត្តិំ ទីបេតីតិ ឯត្ថ ឥតោ បរេសុ ច យោជនា តស្ស តស្ស តំតំទីបនេ កាតព្ពា.

តស្ស បុរិសស្សាតិ ‘‘សេយ្យថាបិ ភិក្ខវេ ចត្តារោ ទឡ្ហធម្មា ធនុគ្គហា សិក្ខិតា កតហត្ថា កតុបាសនា ចតុទ្ទិសា ឋិតា អស្សុ, អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ‘អហំ ឥមេសំ…បេ… កតុបាសនានំ កណ្ឌេ ខិត្តេ ខិត្តេ អប្បតិដ្ឋិតេ បថវិយំ គហេត្វា អាហរិស្សាមី’’’តិ (សំ. និ. ២.២២៨) ឯវំ វុត្តជវនបុរិសស្ស. តាវ បរិត្តកោតិ គមនស្សាទានំ ទេវបុត្តានំ ហេដ្ឋុបរិយាយេន បដិមុខំ ធាវន្តានំ សិរសិ បាទេ ច ពទ្ធខុរធារាសន្និបាតតោ ច បរិត្តតរោ កាលោ. កាលសង្ខាតោ សមយោ ចិត្តបរិច្ឆិន្នោ វុច្ចមានោ តេនេវ បរិច្ឆេទកចិត្តេន ‘‘ឯវំ បរិត្តោ អហ’’ន្តិ អត្តនោ បរិត្តតំ ទីបេតិ. យថា ចាហំ, ឯវំ សព្ពោ កុសលចិត្តប្បវត្តិកាលោតិ តស្ស បរិត្តតំ ទីបេតិ. សទ្ទស្ស ទីបនា វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពា.

បកតិវាទីនំ មហតោ វិយ អណុវាទីនំ ទ្វិអណុកស្ស វិយ ច ឯកស្សេវ. ហេតុ…បេ… វុត្តិតំ ទីបេតីតិ បច្ចយាយត្តវុត្តិទីបនតោ តប្បរភាវា ហេតុសង្ខាតស្ស បរាយត្តវុត្តិទីបនតា វុត្តា. សតិ បន បច្ចយាយត្តភាវេ បច្ចយសាមគ្គីអាយត្តតា សមវាយសង្ខាតេន ទីបិយតីតិ អតប្បរភាវតោ តស្ស តំទីបនតា ន វុត្តា. អនេន សមយេន កត្តុភូតេន, អនេន សមយេន វា ករណភូតេន ភគវតា បដិសេធិតោតិ អត្ថោ. ឯស នយោ បុរិមាសុ ទីបនាសុ.

អធិករណវសេនាតិ អាធារវសេន. ឯត្ថាតិ កាលសមូហសង្ខាតេ សមយេ គហិតេតិ អត្ថោ. កាលោបិ ហិ ចិត្តបរិច្ឆិន្នោ សភាវតោ អវិជ្ជមានោបិ អាធារភាវេនេវ សញ្ញាតោ ‘‘អធិករណ’’ន្តិ វុត្តោ តំខណប្បវត្តានំ តតោ បុព្ពេ បរតោ ច អភាវា. ភាវោតិ កិរិយា. កិរិយាយ កិរិយន្តរលក្ខណំ ភាវេនភាវលក្ខណំ. យថា គាវីសុ ទុយ្ហមានាសុ គតោ, ទុទ្ធាសុ អាគតោតិ ទោហនកិរិយា គមនកិរិយាយ លក្ខណំ ហោតិ, ឯវមិហាបិ ‘‘យស្មិំ សមយេ តស្មិំ សមយេ’’តិ ច វុត្តេ សតីតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយមានោ ឯវ ហោតិ អញ្ញកិរិយាសម្ពន្ធាភាវេន បទត្ថស្ស សត្តាវិរហាភាវតោតិ សមយស្ស សត្តាកិរិយាយ ចិត្តុប្បាទកិរិយា ផស្សាទិភវនកិរិយា ច លក្ខីយតីតិ ឧភយត្ថ សមយសទ្ទេ ភុម្មនិទ្ទេសោ កតោ លក្ខណភូតភាវយុត្តោតិ.

ឧទ្ទានតោតិ ឧទ្ទេសតោ សង្ខេបតោ. កិលេសកាមោ វត្ថុកាមភាវំ ភជន្តោ កាមនីយវសេន ភជតិ, ន កាមនវសេនាតិ កាមនវសេន កិលេសកាមោ ឯវ ហោតិ, ន វត្ថុកាមោ. ទុវិធោបេសោតិ វចនេន ទុវិធស្សបិ សហិតស្ស អវចរណប្បទេសំ សង្គណ្ហាតិ. តេន វត្ថុកាមស្សេវ បវត្តិទេសោ រូបារូបធាតុទ្វយំ អបនីតំ ហោតិ. ននុ ច ទុវិធោបិ សហិតោ រូបារូបធាតូសុ បវត្តតិ រូបារូបាវចរធម្មានំ វត្ថុកាមត្តា តទារម្មណានំ រូបារូបរាគានញ្ច កិលេសកាមភាវសិទ្ធិតោតិ? តំ ន, ពហលកិលេសស្ស កាមរាគស្ស កិលេសកាមភាវេន ឥធ សង្គហិតត្តា. ឯវញ្ច កត្វា រូបារូបធាតូសុ បវត្តមានេសុ កាមាវចរធម្មេសុ និកន្តិ ឥធ ន សង្គហិតា សុខុមត្តា. ‘‘ឧទ្ទានតោ ទ្វេ កាមា’’តិ សព្ពកាមេ ឧទ្ទិសិត្វាបិ ហិ ‘‘ទុវិធោបេសោ’’តិ ឯត្ថ តទេកទេសភូតា អញ្ញមញ្ញសហិតតាបរិច្ឆិន្នា កាមរាគតព្ពត្ថុកធម្មាវ សង្គហិតាតិ, និរវសេសោ វា កិលេសកាមោ កាមរាគោ កាមតណ្ហារូបតណ្ហាអរូបតណ្ហានិរោធតណ្ហាភេទោ ឥធ បវត្តតីតិ អនវសេសប្បវត្តិតំ សន្ធាយ ‘‘ទុវិធោបេសោ’’តិ វុត្តំ, វត្ថុកាមោបិ ច អប្បកោ ឥធាបិ ន វត្តតិ រូបារូបាវចរវិបាកមត្តោ, តថាបិ បរិបុណ្ណវត្ថុកាមត្តា កាមាវចរធម្មាវ ឥធ គហិតា. ឯវញ្ច កត្វា សសត្ថាវចរោបមា យុត្តា ហោតិ. ‘‘រូបូបបត្តិយា មគ្គំ ភាវេតី’’តិ (ធ. ស. ១៦៣; វិភ. ៦២៥) ឯត្ថ រូបភវោ ឧត្តរបទលោបំ កត្វា ‘‘រូប’’ន្តិ វុត្តោ, ឯវមិធាបិ ឧត្តរបទលោបោ ទដ្ឋព្ពោ. អញ្ញថា ហិ ចិត្តំ កាមាវចរាវចរន្តិ វុច្ចេយ្យាតិ. អារម្មណករណវសេនាតិអាទិកេ ‘‘កាមោ’’តិ សព្ពំ តណ្ហមាហ, តស្មា ‘‘កាមញ្ចេសា’’តិអាទិ វុត្តំ, ‘‘កាមេ អវចារេតីតិ កាមាវចារ’’ន្តិ វត្តព្ពេ ចា-សទ្ទស្ស រស្សត្តំ កតំ.

រុឡ្ហិសទ្ទេនាតិ ញាណសម្បយុត្តេសុ រុឡ្ហេន សទ្ទេន, ញាណសម្បយុត្តេសុ វា បវត្តិត្វា អនវជ្ជសុខវិបាកតាយ តំសទិសេសុ ញាណវិប្បយុត្តេសុ រុឡ្ហេន សទ្ទេន. អថ វា កិញ្ចិ និមិត្តំ គហេត្វា សតិបិ អញ្ញស្មិំ តំនិមិត្តយុត្តេ កិស្មិញ្ចិទេវ វិសយេ សម្មុតិយា ចិរកាលតាវសេន និមិត្តវិរហេបិ បវត្តិ រុឡ្ហិ នាម យថា ‘‘មហិយំ សេតីតិ មហិំសោ, គច្ឆន្តីតិ គាវោ’’តិ, ឯវំ កុសលសទ្ទស្សបិ រុឡ្ហិភាវោ វេទិតព្ពោ. បញ្ញានិទ្ទេសេ ‘‘កោសល្ល’’ន្តិ អភិធម្មេ (ធ. ស. ១៦) វុត្តំ, តស្ស ច ភាវា កុសលសទ្ទប្បវត្តីតិ កោសល្លយោគា កុសលន្តិ អយំ អភិធម្មបរិយាយោ ហោតិ. កុសលន្តិ កុសលភាវំ អាហ.

វិបាកាទីនំ អវជ្ជបដិបក្ខតា នត្ថីតិ កុសលមេវ អនវជ្ជលក្ខណំ វុត្តំ. អនវជ្ជលក្ខណមេវាតិ សុខវិបាកសភាវស្ស លក្ខណភាវនិវារណត្ថំ អវធារណំ កតំ, តំនិវារណញ្ច តស្ស បច្ចុបដ្ឋានតំ វត្ថុកាមតាយ កតំ. សម្បត្តិអត្ថេន រសេន វោទានភាវរសំ. ផលដ្ឋេន បច្ចុបដ្ឋានេន ឥដ្ឋវិបាកបច្ចុបដ្ឋានំ. សភាវោ កក្ខឡាទិផុសនាទិកោ អសាធារណោ. សាមញ្ញំ សាធារណោ អនិច្ចាទិសភាវោ. ឥធ ច កុសលលក្ខណំ សព្ពកុសលសាធារណសភាវត្តា សាមញ្ញំ ទដ្ឋព្ពំ, អកុសលាទីហិ អសាធារណតាយ សភាវោ វា. ឧបដ្ឋានាការោតិ គហេតព្ពភាវេន ញាណស្ស ឧបដ្ឋហនាការោ. ផលំ បន អត្តនោ ការណំ បដិច្ច តប្បដិពិម្ពភាវេន, បដិមុខំ វា ឧបដ្ឋាតីតិ បច្ចុបដ្ឋានំ.

វិជានាតីតិ សញ្ញាបញ្ញាកិច្ចវិសិដ្ឋំ វិសយគ្គហណំ អាហ. សព្ពចិត្តសាធារណត្តា យត្ថ យត្ថ យថា យថា អត្ថោ លព្ភតិ, តត្ថ តត្ថ តថា តថា គហេតព្ពោតិ. យំ អាសេវនបច្ចយភាវេន ចិនោតិ, យញ្ច កម្មុនា អភិសង្ខតត្តា ចិតំ, តំ តថា ‘‘ចិត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. យំ បន តថា ន ហោតិ, តំ បរិត្តកិរិយទ្វយំ អន្តិមជវនញ្ច លព្ភមានចិន្តនវិចិត្តតាទិវសេន ‘‘ចិត្ត’’ន្តិ វេទិតព្ពំ. ហសិតុប្បាទោ បន អញ្ញជវនគតិកោវ. ចិត្តានំ បនាតិ វិចិត្រានន្តិ អត្ថោ. តទន្តោគធត្តា ហិ សមុទាយវោហារេន អវយវោបិ ‘‘ចិត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ យថា បព្ពតនទីសមុទ្ទាទិឯកទេសេសុ ទិដ្ឋេសុ បព្ពតាទយោ ទិដ្ឋាតិ វុច្ចន្តីតិ. ចរណំ នាម គហេត្វា ចរិតព្ពចិត្តបដោ. រូបានីតិ ពិម្ពានិ.

អជ្ឈត្តិកន្តិ ឥន្ទ្រិយពទ្ធំ វទតិ. ចិត្តកតមេវាតិ ចិត្តស្ស មូលការណតំ សន្ធាយ វុត្តំ. កម្មស្ស ហេតំ ចិត្តំ ការណន្តិ. តំ បន អត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘កាយកម្មាទិភេទ’’ន្តិអាទិមាហ. លិង្គនានត្តន្តិ សណ្ឋាននានត្តំ, ភិន្នសណ្ឋានង្គបច្ចង្គវតោ សរីរស្ស វា នានត្តំ. វោហារវសេន ឥត្ថិបុរិសាទិភាវេន វោហរិតព្ពេសុ បត្ថនាវិសេសា ឧប្បជ្ជន្តិ, តតោ កម្មវិសេសា. ឯវមិទំ កម្មនានត្តំ វោហារនានត្តតោ ហោតិ. អបា…បេ… កាទិតាតិ ឯវមាទីសុ អាទិ-សទ្ទេហិ គតិយា ឧបបត្តិយា អត្តភាវេ លោកធម្មេសុ ច នានាករណានិ សុត្តាគតានិ សង្គណ្ហាតិ.

កម្មនានត្តាទិវសេនាតិ ឯត្ថ កុសលាកុសលវសេន កម្មនានត្តំ វេទិតព្ពំ. វិសទិសសភាវតា ហិ នានត្តន្តិ. កុសលកម្មស្ស ទានាទិវសេន កាយសុចរិតាទិភាវេន ច បុថុត្តំ, អកុសលកម្មស្ស ច មច្ឆរិយាទីហិ កាយទុច្ចរិតាទីហិ ច បុថុត្តំ វេទិតព្ពំ. ពហុប្បការតា ហិ បុថុត្តន្តិ. អន្នទានាទិវសេន ទានាទីនំ បាណាតិបាតាវិរតិអាទិវសេន កាយសុចរិតាទីនំ អាវាសមច្ឆរិយាទិវសេន មច្ឆរិយាទីនំ បាណាតិបាតាទិវសេន កាយទុច្ចរិតាទីនញ្ច បភេទោ វេទិតព្ពោ. ឯកេកស្ស ហិ បការស្ស ភេទោ បភេទោតិ. នានត្តាទីនំ វវត្ថានំ តថា តថា វវត្ថិតតា និច្ឆិតតា. ឯតេនុបាយេន លិង្គនានត្តាទីនិ វេទិតព្ពានិ. កម្មនានត្តាទីហិ និព្ពត្តានិ ហិ តានីតិ.

បច្ចុប្បន្នស្ស លិង្គស្ស កម្មតោ បវត្តិំ តទនុក្កមេន បច្ចុប្បន្នកម្មស្ស និប្ផត្តិញ្ច ទស្សេត្វា តតោ អនាគតលិង្គនានត្តាទិនិប្ផត្តិទស្សនេន សំសារំ ឃដេន្តោ ‘‘កម្មនានាករណំ បដិច្ចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បុរិមេន កម្មវចនេន អវិជ្ជាសង្ខារា, លិង្គាទិវចនេន វិញ្ញាណាទីនិ ភវបរិយោសានានិ, គតិអាទិវចនេន ជាតិជរាមរណានិ គហិតានីតិ ទដ្ឋព្ពានិ. តត្ថ គតីតិ និរយាទយោ បញ្ច គតិយោ វុច្ចន្តិ, តាសំ នានាករណំ អបទាទិភាវោ. តា ហិ តថា ភិន្នាតិ. ឧបបត្តីតិ គោមហិំសាទិខត្តិយាទិចាតុមហារាជិកាទិឧបបត្តិយោ, តាសំ នានាករណំ ឧច្ចាទិតា. ខត្តិយោ ឯវ ហិ ឯកច្ចោ កុលភោគឥស្សរិយាទីហិ ឧច្ចោ ហោតិ, ឯកច្ចោ នីចោ. តេហិ ឯវ ហីនតាយ ហីនោ, បធានភាវំ នីតតាយ បណីតោ, អឌ្ឍតាយ សុគតោ, ទលិទ្ទតាយ ទុគ្គតោ. កុលវសេន វា ឧច្ចនីចតា, ឥស្សរិយវសេន ហីនបណីតតា, ភោគវសេន សុគតទុគ្គតតា យោជេតព្ពា. សុវណ្ណទុព្ពណ្ណតាតិ ឱទាតសាមាទិវណ្ណសុទ្ធិអសុទ្ធិវសេន វុត្តំ. សុជាតទុជ្ជាតតាតិ និគ្រោធបរិមណ្ឌលាទិអារោហបរិណាហេហិ លក្ខណេហិ វា អត្តភាវបរិបុណ្ណាបរិបុណ្ណជាតតាវសេន. សុសណ្ឋិតទុស្សណ្ឋិតតាតិ អង្គបច្ចង្គានំ សណ្ឋានវសេន.

អបរម្បិ វុត្តំ អជ្ឈត្តិកចិត្តស្ស យថាវុត្តស្ស ចិត្តកតភាវសាធកំ សុត្តំ ‘‘កម្មតោ’’តិអាទិ. កម្មញ្ហិ ចិត្តតោ និព្ពត្តន្តិ តតោ និប្ផជ្ជមានំ សព្ពម្បិ ចិត្តំ ចិត្តកតមេវាតិ សាធេតិ. កម្មនិព្ពត្តតោ លិង្គតោ បវត្តមានលិង្គសញ្ញា មូលការណតោ កម្មតោ អាសន្នការណតោ លិង្គតោ ច បវត្តា ហោតីតិ ‘‘កម្មតោ…បេ… បវត្តរេ’’តិ អាហ. អថ វា លិង្គញ្ច សញ្ញា ច លិង្គសញ្ញា, តា យថាសង្ខ្យំ កម្មតោ លិង្គតោ ច បវត្តរេតិ អត្ថោ. សញ្ញាតោ ភេទំ គច្ឆន្តីតិ តេ ឥត្ថិបុរិសាទិលិង្គសញ្ញាតោ ឥត្ថិបុរិសាទិវោហារភេទំ ធម្មា គច្ឆន្តិ, តថា តថា វោហរិតព្ពាតិ អត្ថោ. ឥមាយ គាថាយ អតីតបច្ចុប្បន្នទ្ធបដិច្ចសមុប្បាទវសេន ចិត្តកតំ ចិត្តំ ទស្សិតំ.

លោកោ ឯវ បជាតត្តា បជាតិ បុរិមបាទស្ស វិវរណំ បច្ឆិមបាទោ ទដ្ឋព្ពោ. យថា រថស្ស អាណិ និពន្ធនា, ឯវំ សត្តលោករថស្ស កម្មំ និពន្ធនន្តិ ឧបមាសំសន្ទនំ វេទិតព្ពំ. ឥមាយ ច គាថាយ អទ្ធទ្វយវសេន ចិត្តស្ស កម្មវិញ្ញាណកតតា ទស្សិតា. កិត្តិន្តិ បរម្មុខា កិត្តនំ បត្ថដយសតំ. បសំសន្តិ សម្មុខា បសំសនំ ថុតិំ. កម្មនានាករណន្តិ កម្មតោ និព្ពត្តនានាករណំ កម្មជេហិ អនុមិយមានំ កម្មស្សេវ វា នានាករណំ.

កម្មស្សកាតិ កម្មសយា. កម្មស្ស ទាយំ តេន ទាតព្ពំ អាទិយន្តីតិ កម្មទាយាទា. អណ្ឌជាទីនញ្ច យោនីនំ កម្មតោ និព្ពត្តត្តា កម្មមេវ យោនិ អត្តភាវបដិលាភនិមិត្តំ ឯតេសន្តិ កម្មយោនី. ពន្ធនដ្ឋេន កម្មំ ពន្ធុ ឯតេសន្តិ កម្មពន្ធូ.

ចិត្តស្សាតិ កម្មវិញ្ញាណស្ស. តស្ស បន អលទ្ធោកាសតា អញ្ញេន កម្មេន បដិពាហិតត្តា តទវិបច្ចនោកាសេ បុគ្គលស្ស និព្ពត្តត្តា ច វេទិតព្ពា. វិជ្ជមានម្បិ អបរាបរិយវេទនីយកម្មវិញ្ញាណំ កាលគតិបយោគាទិសហការីបច្ចយវិកលតាយ អវសេសបច្ចយវេកល្លំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯកច្ចចិត្តន្តិ ចិត្តេន កត្តព្ពចិត្រេន ឯកច្ចភូតំ តេន កត្តព្ពចិត្រមាហ.

អនុភវិត្វា ភវិត្វា ច អបគតំ ភូតាបគតំ. អនុភូតភូតតា ហិ ភូតតាសាមញ្ញេន ភូតសទ្ទេន វុត្តា. សាមញ្ញមេវ ហិ ឧបសគ្គេន វិសេសីយតីតិ. អនុភូតសទ្ទោ ច កម្មវចនិច្ឆាភាវតោ អនុភវកវាចកោ ទដ្ឋព្ពោ. វិកប្បគាហវសេន រាគាទីហិ តព្ពិបក្ខេហិ ច អកុសលំ កុសលញ្ច អារម្មណរសំ អនុភវតិ, ន វិបាកោ កម្មវេគក្ខិត្តត្តា, នាបិ កិរិយា អហេតុកានំ អតិទុព្ពលតាយ សហេតុកានញ្ច ខីណកិលេសស្ស ឆឡង្គុបេក្ខាវតោ ឧប្បជ្ជមានានំ អតិសន្តវុត្តិត្តា. ឯត្ថ ច បុរិមនយេ កុសលាកុសលមេវ វត្តុំ អធិប្បាយវសេន ‘‘ភូតាបគត’’ន្តិ វុត្តំ. យំ ‘‘ឧប្បន្នានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ ឧប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឋិតិយា’’តិ (សំ. និ. ៥.៦៥១-៦៦២; វិភ. ៣៩០-៣៩១) ឯត្ថ ឧប្បន្នន្តិ គហេត្វា តំសទិសានំ បហានំ, វុទ្ធិ ច វុត្តា, បច្ឆិមនយេ បន ច-សទ្ទេន កុសលាកុសលញ្ច អាកឌ្ឍិត្វា សព្ពំ សង្ខតំ វុត្តំ ភូតាបគតភាវាភិធានាធិប្បាយេន.

វិបច្ចិតុំ ឱកាសករណវសេន ឧប្បតិតំ អតីតកម្មញ្ច តតោ ឧប្បជ្ជិតុំ អារទ្ធោ អនាគតោ វិបាកោ ច ‘‘ឱកាសកតុប្បន្ន’’ន្តិ វុត្តោ. យំ ឧប្បន្នសទ្ទេន វិនាបិ វិញ្ញាយមានំ ឧប្បន្នំ, តំ សន្ធាយ ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, សញ្ចេតនិកាន’’ន្តិអាទិ (អ. និ. ១០.២១៧, ២១៩) វុត្តំ. តាសុ តាសុ ភូមីសូតិ មនុស្សទេវាទិអត្តភាវសង្ខាតេសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ. តស្មិំ តស្មិំ សន្តានេ អនុប្បត្តិអនាបាទិតតាយ អសមូហតំ. ឯត្ថ ច លទ្ធភូមិកំ ‘‘ភូមិលទ្ធ’’ន្តិ វុត្តំ អគ្គិអាហិតោ វិយ. ឱកាសកតុប្បន្នសទ្ទេបិ ច ឱកាសោ កតោ ឯតេនាតិ, ឱកាសោ កតោ ឯតស្សាតិ ច ទុវិធត្ថេបិ ឯវមេវ កតសទ្ទស្ស បរនិបាតោ វេទិតព្ពោ.

សព្ពទា អវត្តមានម្បិ គមិយចិត្តំ បដិបក្ខបច្ចវេក្ខណាយ អវិក្ខម្ភិតត្តា ‘‘ឧប្បន្ន’’ន្តិ វុត្តំ. អន្តរធាបេតីតិ វិក្ខម្ភិកា អានាបានស្សតិ វិក្ខម្ភេតិ. អន្តរាយេវាតិ ភូមិលទ្ធេ សភូមិយំ អព្ពោច្ឆិន្នេ វិច្ឆិន្ទិត្វាតិ អត្ថោ. អនតីតំ អននាគតញ្ច ខណត្តយេកទេសគតម្បិ ឧប្បជ្ជមានំ ‘‘ខណត្តយគត’’ន្តិ វុត្តំ. ទេសនាយ បធានេន គហិតោ អត្ថោ ‘‘សីស’’ន្តិ វុច្ចតិ. លោកិយធម្មញ្ហិ ទេសេតព្ពំ បត្វា ទេសនាយ ចិត្តំ បុព្ពង្គមំ ហោតិ, ធម្មសភាវំ វា សន្ធាយេតំ វុត្តំ. អកុសលាតិ សព្ពេបិ អកុសលា ធម្មា វុត្តា. ចេតនាតិ កេចិ. អកុសលភាគិយាតិ រាគាទយោ ឯកន្តអកុសលា. អកុសលបក្ខិកាតិ ផស្សាទយោបិ តប្បក្ខិកា. មនោ តេសំ ធម្មានំ បឋមំ ឧប្បជ្ជតីតិ សហជាតោបិ មនោ សម្បយុត្តេ សង្គណ្ហិត្វា អធិបតិភាវេន បវត្តមានោ បឋមំ ឧប្បន្នោ វិយ ហោតីតិ ឯវំ វុត្តោ. សម្បយុត្តាបិ តទនុវត្តនតាយ អន្វទេវ អកុសលា ធម្មាតិ វុត្តា, អនន្តរបច្ចយមនំ វា សន្ធាយ មនោបុព្ពង្គមតា វុត្តា. ចិត្តេន នីយតីតិ អភិសង្ខារវិញ្ញាណំ សន្ធាយាហ, តណ្ហាសម្បយុត្តំ វា. បភស្សរន្តិ សភាវបណ្ឌរតំ សន្ធាយាហ. អរក្ខិតេតិ សតិយា អនុនយបដិឃាទីហិ អរក្ខិតេ, រាគាទីហិ ព្យាបន្នេ, តេហិ ឯវ អវស្សុតេ. ចិត្តស្ស បុព្ពង្គមភាវសាធនេ អញ្ញមញ្ញំ ពលទានវសេន សុត្តានុរក្ខណំ, ឥធ វា ឧបសំហតានំ អាភិធម្មិកេហិ វិញ្ញាតានំ ចិរកាលប្បវត្តិវសេន វេទិតព្ពំ.

កតរបញ្ញំ ត្វន្តិអាទិ ន បាឡិអារុឡ្ហំ, ឯវំ ភគវា បុច្ឆតីតិ អដ្ឋកថាយមេវ វុត្តំ. បញ្ញា បន កិមត្ថិយាតិ ឥទម្បិ ឯកំ សុត្តំ. ‘‘អភិញ្ញត្ថា បរិញ្ញត្ថា បហានត្ថា’’តិ តស្ស វិស្សជ្ជនំ.

សាតន្តិ សភាវវសេន វុត្តំ, មធុរន្តិ មធុរំ វិយាតិ ឧបមាវសេន. បោនោព្ភវិកាតិ បុនព្ភវករណសីលា. តត្រតត្រាភិនន្ទនតោ នន្ទី, នន្ទិភូតោ រាគោ នន្ទិរាគោ, នន្ទិរាគភាវេន សហគតាតិ នន្ទិរាគសហគតាតិ ន ឯត្ថ សម្បយោគវសេន សហគតភាវោ អត្ថីតិ សហគតសទ្ទោ តណ្ហាយ នន្ទិរាគភាវំ ជោតេតិ. នន្ទិរាគភូតាតិ ចស្ស អត្ថោ. និស្សយេតិ បាទកេ. រូបារូបារម្មណានន្តិ បថវីកសិណាទិអាកាសាទិអារម្មណានំ. សំសដ្ឋេតិ ខីរោទកំ វិយ សមោទិតេ ឯកីភាវមិវ គតេ. សហជាតេតិ សម្បយុត្តសហជាតេ, ន សហជាតមត្តេ. ឥធាបីតិ ‘‘ឥមស្មិម្បិ បទេ អយមេវ អត្ថោ អធិប្បេតោ’’តិ ឥមិស្សា អដ្ឋកថាយ យថាទស្សិតសំសដ្ឋសទ្ទោ សហជាតេ អធិប្បេតោតិ. អរូបំ រូបេនាតិ បដិសន្ធិក្ខណេ វត្ថុនា. ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសោតិ អនវសេសសង្គហេន កតោ អតិសយនិទ្ទេសោ.

អនាភដ្ឋតាយេវាតិ ‘‘ទិដ្ឋំ សុត’’ន្តិអាទីសុ ទិដ្ឋតាទយោ វិយ អភាសិតព្ពតា អនាភដ្ឋតា. សព្ពាការេន សទិសស្ស ទុតិយចិត្តស្ស សសង្ខារិកតាវចនេន ឥមស្ស អសង្ខារិកតា វិញ្ញាយតិ, តស្មា អភាសិតព្ពតាយ ន គហិតោតិ អត្ថោ យុជ្ជតិ. អធិប្បាយោ បន បាឡិយំ អភាសិតត្តា ឯវ តត្ថ ទេសេតព្ពភាវេន ន គហិតោ ន សង្គហិតោ ន តស្សត្ថស្ស អភាវាតិ. អថ វា បាឡិយំ អនាភដ្ឋតាយ ឯវ អដ្ឋកថាយំ ន គហិតោ ន តស្សត្ថោ វុត្តោ. និយមេត្វាវាតិ បរតោ ឯវំវិធស្សេវ សសង្ខារិកភាវវចនតោ ឥធ តទវចនេនេវ អសង្ខារិកភាវំ និយមេត្វា.

មនោវិញ្ញាណន្តិ ឯត្ថ ទ្វារំ វត្ថូតិ វុត្តំ, ទ្វារេន វា តំសហាយភូតំ ហទយវត្ថុ វុត្តំ. សរសភាវេនាតិ សកិច្ចភាវេន. អវិជ្ជា ហិ សង្ខារានំ បច្ចយភាវកិច្ចា, អញ្ញាសាធារណោ វា រសិតព្ពោ វិញ្ញាតព្ពោ ភាវោ សរសភាវោ, អវិជ្ជាសភាវោ សង្ខារសភាវោតិ ឯវមាទិកោ. ‘‘សរសសភាវេនា’’តិបិ បាឋោ, សោយេវ អត្ថោ. អវិជ្ជាបច្ចយាតិ វា សរសេន, សង្ខារាតិ សភាវេន.

ឯកសមុដ្ឋានាទិតា រូបធម្មេសុ ឯវ យោជេតព្ពា តេសុ តព្ពោហារពាហុល្លតោ. អតីតាទិភាវោ រូបារូបធម្មេសុ, ចិត្តចេតសិកនិព្ពានានម្បិ វា យថាសភាវំ ឯកទ្វិនកុតោចិសមុដ្ឋានតា យោជេតព្ពា. អនាបាថគតាតិ ចក្ខាទីនំ អគោចរគតា សុខុមរជាទិរូបំ វិយ វត្ថុបរិត្តតាយ តត្តាយោគុឡេ បតិតោទកពិន្ទុរូបំ វិយ ខណបរិត្តតាយ អតិទូរតាយ អច្ចាសន្នាទិតាយ អតីតានាគតតាយ ច. វិសយោ អនញ្ញត្ថភាវេន, គោចរោ ច តត្ថ ចរណេន វុត្តោ, តព្ពិសយនិច្ឆយេន មនោ បដិសរណំ. អយមត្ថោ សិទ្ធោ ហោតិ អញ្ញថា តេសំ ធម្មារម្មណភាវេន ‘‘នេសំ គោចរវិសយំ បច្ចនុភោតី’’តិ វចនស្ស អនុបបត្តិតោ. ទិព្ពចក្ខុទិព្ពសោតឥទ្ធិវិធញាណេហិ យថាវុត្តនយេន អនាបាថគតានិ រូបាទីនិ អាលម្ពិយមានានិ ន ធម្មារម្មណន្តិ កត្ថចិ វុច្ចមានានិ ទិដ្ឋានិ, ឥតរថា ច ទិដ្ឋានិ ‘‘ទិព្ពេន ចក្ខុនា រូបំ បស្សតី’’តិអាទីសូតិ.

អាបាថមាគច្ឆតិ មនសា បញ្ចវិញ្ញាណេហិ ច គហេតព្ពភាវូបគមនេន. ឃដ្ដេត្វាតិ បដិមុខភាវាបាថំ គន្ត្វា. សរភាណកស្ស ឱសារកស្ស. បកតិយា ទិដ្ឋាទិវសេន អាបាថគមនញ្ច ភោជនបរិណាមឧតុភោជនវិសេសឧស្សាហាទីហិ កល្យំ, រោគិនោ វាតាទីហិ ច ឧបទ្ទុតំ វា កាយំ អនុវត្តន្តស្ស ជាគរស្ស ភវង្គស្ស ចលនបច្ចយានំ កាយិកសុខទុក្ខឧតុភោជនាទិឧបនិស្សយានំ ចិត្តបណិទហនសទិសាសទិសសម្ពន្ធទស្សនាទិបច្ចយានំ, សុត្តស្ស ច សុបិនទស្សនេ ធាតុក្ខោភាទិបច្ចយានំ វសេន វេទិតព្ពំ. អទិដ្ឋស្ស អសុតស្ស អនាគតពុទ្ធរូបាទិនោ បសាទទាតុកាមតាវត្ថុស្ស តំសទិសតាសង្ខាតេន ទិដ្ឋសុតសម្ពន្ធេនេវ. ន កេវលំ តំសទិសតាវ ឧភយសម្ពន្ធោ, កិន្តុ តព្ពិបក្ខតា តទេកទេសតា តំសម្បយុត្តតាទិកោ ច វេទិតព្ពោ. កេនចិ វុត្តេ កិស្មិញ្ចិ សុតេ អវិចារេត្វា សទ្ទហនំ សទ្ធា, សយមេវ តំ វិចារេត្វា រោចនំ រុចិ, ‘‘ឯវំ វា ឯវំ វា ភវិស្សតី’’តិ អាការវិចារណំ អាការបរិវិតក្កោ, វិចារេន្តស្ស កត្ថចិ ទិដ្ឋិយា និជ្ឈានក្ខមនំ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិ.

គេរុកហរិតាលញ្ជនាទិធាតូសុ. សុភនិមិត្តំ សុភគ្គហណស្ស និមិត្តំ. តំ សុភនិមិត្តត្តា រញ្ជនីយត្តា ច លោភស្ស វត្ថុ. និយមិតស្ស ចិត្តស្ស វសេន និយមិតវសេន. ឯវមិតរេសុ ទ្វីសុ. អាភោគោ អាភុជិតំ. លូខបុគ្គលា ទោសពហុលា. អទោសពហុលា សិនិទ្ធបុគ្គលា. តទធិមុត្តតាតិ បីតិនិន្នចិត្តតា. ឥមេហិ…បេ… វេទិតព្ពោ បីតិយា សោមនស្សវិប្បយោគាសម្ភវតោតិ អធិប្បាយោ.

ជីវិតវុត្តិយា អាយតនភាវតោ ហត្ថារោហាទិសិប្បមេវ សិប្បាយតនំ. កសិវាណិជ្ជាទិកម្មមេវ កម្មាយតនំ. អាយុវេទាទិវិជ្ជា ឯវ វិជ្ជាដ្ឋានំ. អព្យាបជ្ជេតិ ទោមនស្សព្យាបាទរហិតេ រូបភវេ. ធម្មបទាតិ ធម្មកោដ្ឋាសា. បិលវន្តីតិ ឧបដ្ឋហន្តិ បទិស្សន្តិ. យោគាតិ ភាវនាភិយោគា សមាធិតោ. វត្ថុវិសទកិរិយាតិ អជ្ឈត្តិកពាហិរានំ វត្ថូនំ និម្មលភាវកិរិយា. សទ្ធាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ អញ្ញមញ្ញានតិវត្តនំ ឥន្ទ្រិយសមត្តបដិបាទនតា. គម្ភីរានំ ញាណេន ចរិតព្ពានំ, គម្ភីរញាណេន វា ចរិតព្ពានំ សុត្តន្តានំ បច្ចវេក្ខណា គម្ភីរញាណចរិយបច្ចវេក្ខណា.

វំសោតិ អនុក្កមោ. តន្តីតិ សន្តតិ. បវេណីតិ សម្ពន្ធោ. សព្ពមេតំ ចារិត្តកិរិយាបពន្ធស្ស វចនំ. ចារិត្តសីលត្តា សីលមយំ. ‘‘ទស្សាមី’’តិ វចីភេទេន វត្ថុស្ស បរិណតត្តា តតោ បដ្ឋាយ ទានំ អារទ្ធំ នាម ហោតិ, យតោ តស្ស អត្តនោ បរិណាមនាទីសុ អាបត្តិ ហោតិ. វិជ្ជមានវត្ថុស្មិំ ចិន្តនកាលតោ បដ្ឋាយ ទានំ អារទ្ធន្តិ តត្ថ ទានមយំ កុសលំ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ន ហិ ទានវត្ថុំ អវិជ្ជមានកម្បិ សង្ខរោន្តស្ស កុសលំ ន ហោតីតិ. តំ បន ទានមយស្ស បុព្ពភាគោតិ តទេវ ភជេយ្យ, វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ. កុលវំសាទិវសេនាតិ ឧទាហរណមត្តមេវេតំ. អត្តនា សមាទិន្នវត្តវសេន សប្បុរិសវត្តគាមជនបទវត្តាទិវសេន ច ចារិត្តសីលតា វេទិតព្ពា.

សវត្ថុកន្តិ ភេរិអាទិវត្ថុសហិតំ កត្វា. វិជ្ជមានកវត្ថុន្តិ ភេរិអាទិវត្ថុំ. ធម្មស្សវនឃោសនាទីសុ ច សវត្ថុកំ កត្វា សទ្ទស្ស ទានំ សទ្ទវត្ថូនំ ឋានករណានំ សសទ្ទប្បវត្តិករណមេវាតិ តស្ស ចិន្តនំ វិជ្ជមានវត្ថុបរិច្ចាគោ វេទិតព្ពោ. ភាជេត្វា ទស្សេសិ ធម្មរាជា ឥធ ច រូបារម្មណាទិភាវំ, អញ្ញត្ថ ច ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, បុញ្ញកិរិយវត្ថូនី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣០៥) ទានមយាទិភាវំ, អបរត្ថ ច ‘‘កតមេ ធម្មា កុសលា? តីណិ…បេ… តំសមុដ្ឋានំ កាយកម្ម’’ន្តិអាទិនា កាយកម្មាទិភាវញ្ច វទន្តោ. អបរិយាបន្នា ចាតិ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានត្តា អញ្ញាយតនត្តា ច អសង្គហិតា.

បរិភោគរសោ បរិភោគបច្ចយំ បីតិសោមនស្សំ. អយំ បន រសសមានតាវសេន គហណំ ឧបាទាយ រសារម្មណន្តិ វុត្តោ, ន សភាវតោ. សភាវេន បន គហណំ ឧបាទាយ បីតិសោមនស្សំ ធម្មារម្មណមេវ ហោតីតិ ‘‘សុខា វេទនា ធម្មារម្មណ’’ន្តិ វុត្តំ. អារម្មណមេវ និពទ្ធន្តិ រូបារម្មណំ…បេ… ធម្មារម្មណន្តិ ឯវំ និយមេត្វា វុត្តំ. កម្មស្ស អនិពទ្ធត្តាតិ កម្មស្ស អនិយតត្តា. យថា ហិ រូបាទីសុ ឯការម្មណំ ចិត្តំ អនញ្ញារម្មណំ ហោតិ, ន ឯវំ កាយទ្វារាទីសុ ឯកទ្វារិកកម្មំ អញ្ញស្មិំ ទ្វារេ នុប្បជ្ជតិ, តស្មា កម្មស្ស ទ្វារនិយមរហិតត្តា ទ្វារម្បិ កម្មនិយមរហិតន្តិ ឥធ អារម្មណំ វិយ និយមេត្វា ន វុត្តំ. វិនា អារម្មណេន អនុប្បជ្ជនតោតិ ឯតស្សបិ ចត្ថោ ‘‘យថា កាយកម្មាទីសុ ឯកំ កម្មំ តេន ទ្វារេន វិនា អញ្ញស្មិំ ទ្វារេ ចរតិ, ន ឯវំ រូបាទីសុ ឯការម្មណំ ចិត្តំ តេនារម្មណេន វិនា អារម្មណន្តរេ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វេទិតព្ពោ. ន ហិ យថា វចីទ្វារេ ឧប្បជ្ជមានម្បិ ‘‘កាយកម្ម’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ សទ្ទារម្មណេ ឧប្បជ្ជមានំ ‘‘រូបារម្មណ’’ន្តិ វុច្ចតិ.

កាមាវចរកុសលំ

កាយកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា

ឥមស្ស បនត្ថស្សាតិ កម្មទ្វារានំ អញ្ញមញ្ញស្មិំ អនិយតតាយ ‘‘ទ្វារេ ចរន្តិ កម្មានី’’តិអាទិនា បកាសនត្ថំ. បញ្ច វិញ្ញាណានីតិ ឯត្ថ ឆដ្ឋស្ស វិញ្ញាណស្ស តស្ស ច ទ្វារស្ស អនុទ្ទេសោ ទ្វារទ្វារវន្តានំ សហាភាវា. និយតរូបរូបវសេន ចតុសមុដ្ឋានិកកាយា វុត្តាតិ សទ្ទស្ស វិការរូបាទីនញ្ច អសង្គហោ.

បឋមជវនសមុដ្ឋិតា វាយោធាតុ យទិបិ តស្មិំ ខណេ រូបានំ ទេសន្តរុប្បត្តិហេតុភាវេន ចាលេតុំ ន សក្កោតិ, តថាបិ វិញ្ញត្តិវិការសហិតាវ សា វេទិតព្ពា. ទសសុ ហិ ទិសាសុ យំ ទិសំ គន្តុកាមោ អង្គបច្ចង្គានិ វា ខិបិតុកាមោ, តំទិសាភិមុខានេវ រូបានិ សា សន្ថម្ភេតិ សន្ធារេតិ ចាតិ តទភិមុខភាវវិការវតី ហោតិ, អធិប្បាយសហភាវី ច វិការោ វិញ្ញត្តីតិ. ឯវញ្ច កត្វា អាវជ្ជនស្សបិ វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកភាវោ យថាធិប្បាយវិការរូបុប្បាទនេន ឧបបន្នោ ហោតិ, យតោ ពាត្តិំស ចិត្តានិ រូបិរិយាបថវិញ្ញត្តិជនកានិ វុត្តានីតិ. យោជនំ គតោ, ទសយោជនំ គតោតិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជាបេតិ អនេកសហស្សវារំ ឧប្បន្នា.

វាយោធាតុយា…បេ… បច្ចយោ ភវិតុន្តិ ថម្ភនចលនេសុ វាយោធាតុយា បច្ចយោ ភវិតុំ សមត្ថោ ចិត្តសមុដ្ឋានមហាភូតានំ ឯកោ អាការវិសេសោ អត្ថិ, អយំ វិញ្ញត្តិ នាម. តេសញ្ហិ តទាការត្តា វាយោធាតុ ថម្ភេតិ ចាលេតិ ចាតិ. ន ចិត្តសមុដ្ឋានាតិ ឯតេន បរមត្ថតោ អភាវំ ទស្សេតិ. ន ហិ រូបំ អប្បច្ចយំ អត្ថិ, ន ច និព្ពានវជ្ជោ អត្ថោ និច្ចោ អត្ថីតិ. វិញ្ញត្តិតាយាតិ វិញ្ញត្តិវិការតាយ. ចិត្តសមុដ្ឋានភាវោ វិយ មហាភូតវិការតាយ ឧបាទារូបភាវោ ច អធិប្បេតោតិ វេទិតព្ពោ.

កាយិកករណន្តិ កាយទ្វារប្បវត្តំ ចិត្តកិរិយំ, អធិប្បាយន្តិ អត្ថោ. ការេតិ មញ្ញេតិ ឯតេន វណ្ណគ្គហណានុសារេន គហិតាយ វិញ្ញត្តិយា យំ ករណំ វិញ្ញាតព្ពំ, តស្ស វិជាននេន វិញ្ញត្តិយា វិញ្ញាតត្តំ ទស្សេតិ. ន ហិ វិញ្ញត្តិរហិតេសុ រុក្ខចលនាទីសុ ‘‘ឥទមេស ការេតី’’តិ វិជាននំ ហោតីតិ. ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស ហិ រូបេ អភិនិបាតមត្តំ កិច្ចំ, ន អធិប្បាយសហភុនោ ចលនវិការស្ស គហណំ. ចិត្តស្ស បន លហុបរិវត្តិតាយ ចក្ខុវិញ្ញាណវីថិយា អនន្តរំ មនោវិញ្ញាណេន វិញ្ញាតម្បិ ចលនំ ចក្ខុនា ទិដ្ឋំ វិយ មញ្ញន្តិ អវិសេសវិទុនោ, តស្មា យថា នីលាភិនិបាតវសប្បវត្តាយ ចក្ខុវិញ្ញាណវីថិយា នីលន្តិ បវត្តាយ មនោវិញ្ញាណវីថិយា ច អន្តរំ ន វិញ្ញាយតិ, ឯវំ អវិញ្ញាយមានន្តរេន មនោទ្វារវិញ្ញាណេន គហិតេ តស្មិំ ចិត្តេន សហេវ អនុបរិវត្តេ កាយថម្ភនវិការចោបនសង្ខាតេ ‘‘ឥទមេស ការេតិ, អយមស្ស អធិប្បាយោ’’តិ វិជាននំ ហោតិ.

តាលបណ្ណាទិរូបានិ ទិស្វា តទនន្តរប្បវត្តាយ មនោទ្វារវីថិយា អវិញ្ញាយមានន្តរាយ តាលបណ្ណាទីនំ ឧទកាទិសហចារិប្បការតំ សញ្ញាណាការំ គហេត្វា ឧទកាទិគ្គហណំ វិយ. ឯត្ថ ឧទកំ ភវិស្សតីតិអាទិនា ច ឧទកាទិសម្ពន្ធនាការេន រូបគ្គហណានុសារវិញ្ញាណេន យំ ឧទកាទិ វិញ្ញាតព្ពំ, តស្ស វិជាននេន តទាការស្ស វិញ្ញាតតា វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា. ឯតស្ស បន កាយិកករណគ្គហណស្ស ឧទកាទិគ្គហណស្ស ច បុរិមសិទ្ធសម្ពន្ធគ្គហណំ ឧបនិស្សយោ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ បន នាលម្ពិតាបិ វិញ្ញត្តិ កាយិកករណគ្គហណស្ស ច បច្ចយោ បុរិមសិទ្ធសម្ពន្ធគ្គហណោបនិស្សយវសេន សាធិប្បាយវិការភូតវណ្ណគ្គហណានន្តរំ បវត្តមានស្ស អធិប្បាយគ្គហណស្ស អធិប្បាយសហភូវិការាភាវេ អភាវតោ, ឯវំ សតិ វណ្ណគ្គហណានន្តរេន ឧទកាទិគ្គហណេនេវ តាលបណ្ណាទិសញ្ញាណាការោ វិយ វណ្ណគ្គហណានន្តរេន អធិប្បាយគ្គហណេនេវ វិញ្ញត្តិ បាកដា ហោតីតិ ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច ឯស ការេតិ មញ្ញេ’’តិ អធិប្បាយវិជាននេនេវ វិញ្ញត្តិយា វិញ្ញាតតា វុត្តា.

អយំ នោ បហរិតុកាមោតិ អធិប្បាយវិជាននេន វិញ្ញត្តិយា បាកដភាវំ ទស្សេតិ. ន ហិ តទបាកដភាវេ អធិប្បាយវិជាននំ ហោតីតិ. សម្មុខី…បេ… យេវ នាម ហោតីតិ អសម្មុខីភូតតាយ អនាបាថគតានំ រូបាទីនំ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យាទិភាវោ វិយ សភាវភូតំ តំ ទ្វិធា វិញ្ញត្តិភាវំ សាធេតិ. បរំ ពោធេតុកាមតាយ វិនាបិ អភិក្កមនាទិប្បវត្តនេន សោ ចិត្តសហភូវិការោ អធិប្បាយំ វិញ្ញាបេតិ, សយញ្ច វិញ្ញាយតីតិ ទ្វិធាបិ វិញ្ញត្តិយេវាតិ វេទិតព្ពា.

តស្មិំ ទ្វារេ សិទ្ធាតិ តេន ទ្វារេន វិញ្ញាតព្ពភាវតោ តេនេវ ទ្វារេន នាមលាភតោ តស្មិំ ទ្វារេ បាកដភាវវសេន សិទ្ធា. កុសលំ វា អកុសលំ វាតិ ឋបេតព្ពំ. កស្មា? យស្មា បរវាទិនោ អវិបាកស្ស កម្មភាវោ ន សិទ្ធោ, ឥតរស្ស បន សិទ្ធោតិ វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកានំ ឯកាទសន្នំ កិរិយចិត្តានំ វសេន តិកំ បូរេត្វា ឋបេតព្ពំ.

ទ្វារេ ចរន្តិ កម្មានីតិ ឯត្ថ អយមធិប្បាយោ – យទិ ទ្វារា ទ្វារន្តរចារិនោ ហោន្តិ, ទ្វារសម្ភេទា កម្មសម្ភេទោបីតិ កាយកម្មំ កាយកម្មទ្វារន្តិ អញ្ញមញ្ញវវត្ថានំ ន សិយា, កម្មានម្បិ កម្មន្តរចរណេ ឯសេវ នយោ. យទិ បន ទ្វារានម្បិ ទ្វារភាវេន កម្មន្តរចរណំ កម្មានញ្ច ទ្វារន្តរចរណំ ន សិយា, សុដ្ឋុតរំ កម្មទ្វារវវត្ថានំ សិយា. ន បន កម្មានំ ទ្វារន្តរេ អចរណំ អត្ថិ, កិន្តុ ទ្វារេ អញ្ញស្មិញ្ច ចរន្តិ កម្មានិ អញ្ញានិបិ. យស្មា បន ទ្វារេ ទ្វារានិ ន ចរន្តិ, តស្មា អទ្វារចារីហិ ទ្វារេហិ ការណភូតេហិ កម្មានិ ទ្វារន្តរេ ចរន្តានិបិ វវត្ថិតានិ. ន កេវលំ កម្មានេវ, តេហិ បន ទ្វារានិបីតិ ឯវំ កម្មទ្វារានិ អញ្ញមញ្ញំ វវត្ថិតានិ ‘‘យេភុយ្យេនវុត្តិតាយ តព្ពហុលវុត្តិតាយ ចា’’តិ វុច្ចមានាយ វវត្ថានយុត្តិយា. តត្ថ ទ្វារាបេក្ខត្តា កម្មានំ កាយកម្មាទិភាវស្ស អទ្វារចារីហិ ទ្វារេហិ វវត្ថានំ ហោតិ, ន បន ទ្វារន្តរចារីហិ កម្មេហិ ទ្វារានំ អវវត្ថានំ កម្មានបេក្ខកាយទ្វារាទិភាវេហិ ទ្វារេហិ វវត្ថិតានំ កាយកម្មាទីនំ កាយកម្មទ្វារាទិវវត្ថានករត្តា. អថ វា ទ្វារន្តរេ ចរន្តានិបិ កាយាទីហិ ឧបលក្ខិតានេវ ចរន្តិ បាណាតិបាតាទីនំ ឯវំសភាវត្តា អាណត្តិហត្ថវិការាទីហិ វុច្ចមានស្សបិ កាយាទីហិ សាធេតព្ពសភាវាវពោធតោ, តស្មា ន កម្មន្តរស្ស អត្តនិ ចរន្តស្សបិ ទ្វារន្តរំ សនាមំ ទេតិ, នាបិ កម្មំ ទ្វារស្ស, តំតំទ្វារមេវ បន កម្មស្ស កម្មញ្ច ទ្វារន្តរេ ចរន្តម្បិ អត្តនោយេវ ទ្វារស្ស នាមំ ទេតីតិ សិទ្ធំ អញ្ញមញ្ញវវត្ថានំ. បុព្ពេ បន ទ្វារេសុ អនិពទ្ធតា កម្មានំ ទ្វារន្តរចរណមេវ សន្ធាយ វុត្តា, ន ឯតំ វវត្ថានន្តិ.

តត្ថាតិ តេសុ ទ្វារកម្មេសុ. កាយកម្មស្ស ឧប្បជ្ជនដ្ឋានន្តិ តំសហជាតា វិញ្ញត្តិយេវ វុច្ចតិ. កិញ្ចាបិ ហិ សា តស្ស កេនចិ បការេន បច្ចយោ ន ហោតិ, តថាបិ កម្មស្ស វិសេសិកា វិញ្ញត្តិ តំសហជាតា ហោតីតិ តស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានភាវេន វុត្តា យថាវុត្តនិយមេន អញ្ញវិសេសនស្ស កម្មស្ស វិសេសនន្តរេ ឧប្បត្តិអភាវា. កាយេន បន កតត្តាតិ កាយវិញ្ញត្តិំ ជនេត្វា តាយ ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទាទិនិប្ផាទនតោ អត្តនោ និប្ផត្តិវសេន ‘‘កាយេន កតំ កម្ម’’ន្តិ វុត្តំ. ការណភូតោ ហិ បនេត្ថ កាយោតិ.

អញ្ញមញ្ញំ វវត្ថិតាតិ ឯត្ថ កម្មុនា កាយោ កាយកម្មទ្វារន្តិ ឯវំ វវត្ថិតោ, ន កាយោ ឥច្ចេវ. យថា សូចិកម្មុនា សូចិកម្មករណន្តិ វវត្ថិតា, ន សូចិ ឥច្ចេវ, តថា ឥទម្បិ ទដ្ឋព្ពំ. អញ្ញមញ្ញំ វវត្ថិតាតិ ច អញ្ញមញ្ញំ វិសេសិតាតិ អត្ថោ. ឯវំ សន្តេតិ យថាវុត្តំ វវត្ថាននិយមំ អគ្គហេត្វា ‘‘ទ្វារេ ចរន្តិ កម្មានី’’តិអាទិវចនមេវ គហេត្វា ចោទេតិ. តត្ថ ឯវំ សន្តេតិ កម្មានំ ទ្វារចរណេ អញ្ញមញ្ញេន ច វវត្ថានេ នាមលាភេ វិសេសនេ សតីតិ អត្ថោ.

កាយកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វចីកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា

ចតូហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតាតិ ឯត្ថ សុភាសិតភាសនសង្ខាតា អបិសុណវាចា, ធម្មភាសនសង្ខាតោ អសម្ផប្បលាបោ, បិយភាសនសង្ខាតា អផរុសវាចា, សច្ចភាសនសង្ខាតោ អមុសាវាទោ ចាតិ ឯតា វាចា តថាបវត្តា ចេតនា ទដ្ឋព្ពា. សហសទ្ទា បនាតិ តស្ស វិការស្ស សទ្ទេន សហ សម្ភូតត្តា វុត្តំ. ចិត្តានុបរិវត្តិតាយ បន សោ ន យាវ សទ្ទភាវីតិ ទដ្ឋព្ពោ, វិតក្កវិប្ផារសទ្ទោ ន សោតវិញ្ញេយ្យោតិ បវត្តេន មហាអដ្ឋកថាវាទេន ចិត្តសមុដ្ឋានសទ្ទោ វិនាបិ វិញ្ញត្តិឃដ្ដនេន ឧប្បជ្ជតីតិ អាបជ្ជតិ. ‘‘យា តាយ វាចាយ វិញ្ញត្តី’’តិ (ធ. ស. ៦៣៦) ហិ វចនតោ អសោតវិញ្ញេយ្យសទ្ទេន សហ វិញ្ញត្តិយា ឧប្បត្តិ នត្ថីតិ វិញ្ញាយតីតិ.

ចិត្តសមុដ្ឋានំ សទ្ទាយតនន្តិ ឯត្ថ ច ន កោចិ ចិត្តសមុដ្ឋានោ សទ្ទោ អសង្គហិតោ នាម អត្ថីតិ អធិប្បាយេន មហាអដ្ឋកថាវាទំ បដិសេធេតិ. ឆព្ពិធេន រូបសង្គហាទីសុ ហិ ‘‘សោតវិញ្ញេយ្យ’’ន្តិ ‘‘ទិដ្ឋំ សុត’’ន្តិ ឯត្ថ ‘‘សុត’’ន្តិ ច ន កោចិ សទ្ទោ ន សង្គយ្ហតីតិ. មហាអដ្ឋកថាយំ បន វិញ្ញត្តិសហជមេវ ជិវ្ហាតាលុចលនាទិករវិតក្កសមុដ្ឋិតំ សុខុមសទ្ទំ ‘‘ទិព្ពសោតេន សុត្វា អាទិសតី’’តិ សុត្តេ បដ្ឋានេ ច ឱឡារិកសទ្ទំ សន្ធាយ ‘‘សោតវិញ្ញាណស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ វុត្តន្តិ ឥមិនា អធិប្បាយេន អសោតវិញ្ញេយ្យតា វុត្តា សិយា. សទ្ទោ ច អសោតវិញ្ញេយ្យោ ចាតិ វិរុទ្ធមេតន្តិ បន បដិក្ខេបោ វេទិតព្ពោ. វិញ្ញត្តិបច្ចយា ឃដ្ដនា វិញ្ញត្តិឃដ្ដនា. វិញ្ញត្តិ ឯវ វា. ឃដ្ដនាការប្បវត្តភូតវិការោ ហិ ‘‘ឃដ្ដនា’’តិ វុត្តោ. សង្ឃដ្ដនេន សហេវ សទ្ទោ ឧប្បជ្ជតិ, ន បុព្ពាបរភាវេន. បថវីធាតុយាតិ ឥទំ វាយោធាតុយា វិយ ចាលនំ បថវីធាតុយា សង្ឃដ្ដនំ កិច្ចំ អធិកន្តិ កត្វា វុត្តំ, វិការស្ស ច តប្បច្ចយភាវោ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. តព្ពិការានញ្ហិ ភូតានំ អញ្ញមញ្ញស្ស បច្ចយភាវោតិ. អញ្ញម្បិ សព្ពំ វិធានំ កាយវិញ្ញត្តិយំ វិយ វេទិតព្ពំ.

តិសមុដ្ឋានិកកាយំ…បេ… ន លព្ភតិ. ន ហិ ចាលនំ ឧបាទិន្នឃដ្ដនន្តិ. ចាលនញ្ហិ ទេសន្តរុប្បាទនបរម្បរតា, ឃដ្ដនំ បច្ចយវិសេសេន ភូតកលាបានំ អាសន្នតរុប្បាទោតិ. ឧបត្ថម្ភនកិច្ចម្បិ នត្ថីតិ ឧបត្ថម្ភនេន វិនា បឋមចិត្តសមុដ្ឋានាបិ ឃដ្ដនាការេន បវត្តតីតិ ឃដ្ដនត្ថំ ឧបត្ថម្ភនេន បយោជនំ នត្ថិ, លទ្ធាសេវនេន ចិត្តេនេវ ឃដ្ដនស្ស ពលវភាវតោ ចាតិ អធិប្បាយោ. ឧបត្ថម្ភនំ នត្ថិ អត្ថីតិ វិចារេត្វា គហេតព្ពំ.

វចីកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មនោកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា

អយំ នាម ចេតនា កម្មំ ន ហោតីតិ ន វត្តព្ពាតិ ឥទំ យស្ស ទ្វារំ មនោ, តំទស្សនត្ថំ វុត្តំ. កប្បេតីតិ ‘‘ត្វំ ផុសនំ ករោហិ, ត្វំ វេទយិត’’ន្តិ ឯវំ កប្បេន្តំ វិយ បវត្តតីតិ អត្ថោ. បកប្បនញ្ច តទេវ. កិំ បិណ្ឌំ ករោតីតិ អាយូហនត្ថវសេន បុច្ឆតិ. ផស្សាទិធម្មេ ហិ អវិប្បកិណ្ណេ កត្វា សកិច្ចេសុ បវត្តនំ អាយូហនំ, តត្ថេវ ព្យាបារណំ ចេតយនំ, តថាករណំ អភិសង្ខរណន្តិ. តេភូមកស្សេវ គហណំ លោកុត្តរកម្មស្ស កម្មក្ខយករត្តា.

មនោកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កម្មកថាវណ្ណនា

ចេតយិត្វា កម្មំ ករោតីតិ ឯត្ថ យស្មា បុរិមចេតនាយ ចេតយិត្វា សន្និដ្ឋានកម្មំ ករោតិ, តស្មា ចេតនាបុព្ពកំ កម្មំ តំចេតនាសភាវមេវាតិ ចេតនំ អហំ កម្មំ វទាមីតិ អត្ថោ. អថ វា សមានកាលត្តេបិ ការណកិរិយា បុព្ពកាលា វិយ វត្តុំ យុត្តា, ផលកិរិយា ច អបរកាលា វិយ. យស្មា ច ចេតនាយ ចេតយិត្វា កាយវាចាហិ ចោបនកិរិយំ មនសា ច អភិជ្ឈាទិកិរិយំ ករោតិ, តស្មា តស្សា កិរិយាយ ការិកំ ចេតនំ អហំ កម្មំ វទាមីតិ អត្ថោ. កាយេ វាតិ កាយវិញ្ញត្តិសង្ខាតេ កាយេ វា. សតីតិ ធរមានេ, អនិរោធិតេ វា. កាយសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា កាយសញ្ចេតនា. ឯត្ថ ច សុខទុក្ខុប្បាទកេន កម្មេន ភវិតព្ពំ, ចេតនា ច សុខទុក្ខុប្បាទិកា វុត្តាតិ តស្សា កម្មភាវោ សិទ្ធោ ហោតិ. សញ្ចេតនិយន្តិ សញ្ចេតនសភាវវន្តំ. សមិទ្ធិត្ថេរេន ‘‘សញ្ចេតនិយំ, អាវុសោ…បេ… មនសា សុខំ សោ វេទយតី’’តិ (ម. និ. ៣.៣០០; កថា. ៥៣៩) អវិភជិត្វា ព្យាកតោ. សុខវេទនីយន្តិអាទិនា បន វិភជិត្វា ព្យាកាតព្ពោ សោ បញ្ហោ, តស្មា សម្មា ព្យាកតោ នាម ន ហោតិ. ឥតរទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. យថា បន សុត្តានិ ឋិតានិ, តថា ចោបនកិរិយានិស្សយភូតា កាយវាចា អភិជ្ឈាទិកិរិយានិស្សយោ ច មនោទ្វារានិ, យាយ បន ចេតនាយ តេហិ កាយាទីហិ ករណភូតេហិ ចោបនាភិជ្ឈាទិកិរិយំ ករោន្តិ វាសិអាទីហិ វិយ ឆេទនាទិំ, សា ចេតនា កម្មន្តិ ទ្វារប្បវត្តិយម្បិ កម្មទ្វារាភេទនញ្ច កម្មទ្វារវវត្ថានញ្ច ទិស្សតិ, ឯវញ្ច សតិ ‘‘កាយេន ចេ កតំ កម្ម’’ន្តិអាទិគាថាយោ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១ កាយកម្មទ្វារ) អតិវិយ យុជ្ជន្តិ.

លោកុត្តរមគ្គោ ឥធ លោកិយកម្មកថាយំ អនធិប្បេតោបិ ភជាបិយមានោ តីណិ កម្មានិ ភជតិ. មនេន ទុស្សីល្យន្តិ កាយិកវាចសិកវីតិក្កមវជ្ជំ សព្ពំ អកុសលំ សង្គណ្ហាតិ, មិច្ឆាទិដ្ឋិសង្កប្បវាយាមសតិសមាធិំ វា. តម្បិ ចេតំ ‘‘មនសា សំវរោ សាធូ’’តិ (សំ. និ. ១.១១៦; ធ. ប. ៣៦១) វុត្តស្ស សំវរស្ស បដិបក្ខវសេន វុត្តំ, ន សីលវិបត្តិវសេន. ន ហិ សា មានសិកា អត្ថីតិ មគ្គស្សេវ ភជាបនំ មហាវិសយត្តា. ពោជ្ឈង្គា ហិ មនោកម្មមេវ ភជេយ្យុំ, ន ច ន សក្កា មគ្គភជាបនេនេវ តេសំ ភជាបនំ វិញ្ញាតុន្តិ.

កម្មបថំ អប្បត្តានម្បិ តំតំទ្វារេ សំសន្ទនំ អវរោធនំ ទ្វារន្តរេ កម្មន្តរុប្បត្តិយម្បិ កម្មទ្វារាភេទនញ្ច ទ្វារសំសន្ទនំ នាម. ‘‘តិវិធា, ភិក្ខវេ, កាយសញ្ចេតនា អកុសលំ កាយកម្ម’’ន្តិអាទិនា (កថា. ៥៣៩) កម្មបថប្បត្តាវ សន្និដ្ឋាបកចេតនា កម្មន្តិ វុត្តាតិ បុរិមចេតនា សព្ពា កាយកម្មំ ន ហោតីតិ វុត្តំ. អាណាបេត្វា…បេ… អលភន្តស្សាតិ អាណត្តេហិ អមារិតភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ, វចីទុច្ចរិតំ នាម ហោតិ អកម្មបថភាវតោតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ឥមេ សត្តា ហញ្ញន្តូ’’តិ បវត្តព្យាបាទវសេន ចេតនាបក្ខិកា វា ភវន្តិ កាយកម្មវោហារលាភា. អព្ពោហារិកា វា មនោកម្មវោហារវិរហា. សសម្ភារបថវីអាទីសុ អាបាទយោ ឯត្ថ និទស្សនំ.

កុលុម្ពស្សាតិ គព្ភស្ស, កុលស្សេវ វា. តិស្សោបិ សង្គីតិយោ អារុឡ្ហតាយ អននុជាននតោ ‘‘តវ សុត្តស្សា’’តិ វុត្តំ. ទសវិធា ឥទ្ធិ បដិសម្ភិទាមគ្គេ ឥទ្ធិកថាយ គហេតព្ពា. ភាវនាមយន្តិ អធិដ្ឋានិទ្ធិំ សន្ធាយ វទតិ. ឃដភេទោ វិយ បរូបឃាតោ, ឧទកវិនាសោ វិយ ឥទ្ធិវិនាសោ ច ហោតីតិ ឧបមា សំសន្ទតិ. តវ បញ្ហោតិ ភាវនាមយាយ បរូបឃាតោ ហោតីតិ វុត្តោ ញាបេតុំ ឥច្ឆិតោ អត្ថោ. អាថព្ពណិទ្ធិ វិជ្ជាមយិទ្ធិ ហោតិ. សត្តមេ បទេតិ មណ្ឌលាទិតោ សត្តមេ បទេ.

វចនន្តរេន គមេតព្ពត្ថំ នេយ្យត្ថំ, សយមេវ គមិតព្ពត្ថំ នីតត្ថំ. កិរិយតោ សមុដ្ឋាតិ, ឧទាហុ អកិរិយតោតិ តេនាធិប្បេតំ សម្បជានមុសាវាទំ សន្ធាយ បុច្ឆតិ, ន ឧបោសថក្ខន្ធកេ វុត្តំ. តត្ថ អវុត្តមេវ ហិ សោ អនរិយវោហារំ វុត្តន្តិ គហេត្វា វោហរតីតិ. វាចាគិរន្តិ វាចាសង្ខាតំ គិរំ, វាចានុច្ចារណំ វា.

ខន្ទសិវាទយោ សេដ្ឋាតិ ខន្ទាតិ កុមារា. សិវាតិ មហេស្សរា, មិច្ឆាទិដ្ឋិយា និទស្សនត្ថមិទំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. នត្ថិកទិដ្ឋាទយោ ឯវ ហិ កម្មបថប្បត្តា កម្មន្តិ. ចេតនា បនេត្ថ អព្ពោហារិកាតិ កាយទ្វារេ វចីទ្វារេ ច សមុដ្ឋិតាបិ កាយកម្មំ វចីកម្មន្តិ ច វោហារំ ន លភតិ អភិជ្ឈាទិប្បធានត្តា. ‘‘តិវិធា, ភិក្ខវេ, មនោសញ្ចេតនា អកុសលំ មនោកម្ម’’ន្តិ បន វចនតោ សភាវេនេវ សា មនោកម្មំ, ន អភិជ្ឈាទិបក្ខិកត្តាតិ ‘‘អភិជ្ឈាទិបក្ខិកាវា’’តិ ន វុត្តំ. ឥមស្មិំ បន ឋានេ កាយង្គវាចង្គានិ អចោបេត្វា ចិន្តនកាលេ ចេតនាបិ ចេតនាសម្បយុត្តធម្មាបិ មនោទ្វារេ ឯវ សមុដ្ឋហន្តិ, តស្មា ចេតនាយ អព្ពោហារិកភាវោ កថញ្ចិ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ.

‘‘តិវិធា, ភិក្ខវេ, កាយសញ្ចេតនា កុសលំ កាយកម្ម’’ន្តិអាទិវចនតោ (កថា. ៥៣៩) បាណាតិបាតាទិបដិបក្ខភូតា តព្ពិរតិវិសិដ្ឋា ចេតនាវ បាណាតិបាតវិរតិអាទិកា ហោន្តីតិ ‘‘ចេតនាបក្ខិកា វា’’តិ វុត្តំ, ន ‘‘វិរតិបក្ខិកា’’តិ. រក្ខតីតិ អវិនាសេត្វា កថេតិ. ភិន្ទតីតិ វិនាសេត្វា កថេតិ.

កម្មកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចក្ខុវិញ្ញាណទ្វារន្តិ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស ទ្វារំ. ចក្ខុ ច តំ វិញ្ញាណទ្វារញ្ចាតិ វា ចក្ខុវិញ្ញាណទ្វារំ. ចក្ខុ វិញ្ញាណទ្វារន្តិ វា អសមាសនិទ្ទេសោ. តំ បន ចក្ខុមេវ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ‘‘ចក្ខុនា សំវរោ សាធូ’’តិអាទិកាយ (ធ. ប. ៣៦០) គាថាយ បសាទកាយចោបនកាយសំវរេ ឯកជ្ឈំ កត្វា កាយេន សំវរោ វុត្តោ, តំ ឥធ ភិន្ទិត្វា អដ្ឋ សំវរា, តប្បដិបក្ខភាវេន អសំវរា អដ្ឋ កថិតា. សីលសំវរាទយោបិ បញ្ចេវ សំវរា សព្ពទ្វារេសុ ឧប្បជ្ជមានាបិ, តប្បដិបក្ខភាវេន ទុស្សីល្យាទីនិ អសំវរាតិ វុត្តានិ. តត្ថ ទុស្សីល្យំ បាណាតិបាតាទិចេតនា. មុដ្ឋស្សច្ចំ សតិបដិបក្ខា អកុសលា ធម្មា. បមាទន្តិ កេចិ. សីតាទីសុ បដិឃោ អក្ខន្តិ. ថិនមិទ្ធំ កោសជ្ជំ.

វិនា វចីទ្វារេន សុទ្ធំ កាយទ្វារសង្ខាតន្តិ ឥទំ វចីទ្វារសល្លក្ខិតស្ស មុសាវាទាទិនោបិ កាយទ្វារេ បវត្តិសព្ភាវា អសុទ្ធតា អត្ថីតិ តំនិវារណត្ថំ វុត្តំ. ន ហិ តំ កាយកម្មំ ហោតិ. សុទ្ធវចីទ្វារោបលក្ខិតំ បន វចីកម្មមេវ ហោតីតិ. ឯត្ថ អសំវរោតិ ឯតេន សុទ្ធកាយទ្វារេន ឧបលក្ខិតោ អសំវរោ ទ្វារន្តរេ ឧប្បជ្ជមានោបិ វុត្តោ. ទ្វារន្តរានុបលក្ខិតំ សព្ពំ តំទ្វារិកាកុសលញ្ចេតិ វេទិតព្ពំ. ឯវញ្ច កត្វា កម្មបថសំសន្ទនេ ‘‘ចោបនកាយអសំវរទ្វារវសេន ឧប្បជ្ជមានោ អសំវរោ អកុសលំ កាយកម្មមេវ ហោតី’’តិអាទិ ‘‘អកុសលំ កាយកម្មំ ចោបនកាយអសំវរទ្វារវសេន វចីអសំវរវសេន ច ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា សហ អវិរុទ្ធំ ហោតិ. អសំវរោ ហិ ទ្វារន្តរេ ឧប្បជ្ជមានោបិ សទ្វារេ ឯវាតិ វុច្ចតិ, សទ្វារវសេន ឧប្បន្នោតិ ច, កម្មំ អញ្ញទ្វារេ អញ្ញទ្វារវសេន ចាតិ ឯវំ អវិរុទ្ធំ.

អថ វា ឯត្ថាតិ សុទ្ធំ អសុទ្ធន្តិ ឯតំ អវិចារេត្វា ឯតស្មិំ ចោបនេតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ សតិ ទ្វារន្តរោបលក្ខិតំ កម្មបថភាវប្បត្តតាយ វចីមនោកម្មំ ចោបនកាយអសំវរទ្វារេ ឧប្បន្នំ, សេសំ សព្ពំ តំទ្វារុប្បន្នាកុសលំ វិយ ‘‘ចោបនកាយអសំវរោ’’តិ វុច្ចតិ. កម្មបថភាវប្បត្តិយា ទ្វារន្តរុប្បន្នំ កាយកម្មញ្ច តថា ន វុច្ចតីតិ កម្មបថសំសន្ទនវិរោធោ សិយា, តទវិរោធំ តត្ថេវ វក្ខាម. សីលសំវរាទយោ បញ្ច និក្ខេបកណ្ឌេ អាវិ ភវិស្សន្តិ. តត្ថ ញាណសំវរេ បច្ចយសន្និស្សិតសីលស្ស, វីរិយសំវរេ ច អាជីវបារិសុទ្ធិយា អន្តោគធតា ទដ្ឋព្ពា.

អកុសលកម្មបថកថាវណ្ណនា

សរសេនេវ ច បតនសភាវស្ស បាណស្ស អន្តរា ឯវ អតីវ បាតនំ អតិបាតោ, សណិកំ បតិតុំ អទត្វាវ សីឃំ បាតនន្តិ អត្ថោ. អតិក្កម្ម វា សត្ថាទីហិ អភិភវិត្វា បាតនំ អតិបាតោ. បយោគវត្ថុមហន្តតាទីហិ មហាសាវជ្ជតា តេហិ បច្ចយេហិ ឧប្បជ្ជមានាយ ចេតនាយ ពលវភាវតោ. យថាវុត្តបច្ចយវិបរិយាយេបិ តំតំបច្ចយេហិ ឧប្បជ្ជមានាយ ចេតនាយ ពលវាពលវវសេនេវ អប្បសាវជ្ជមហាសាវជ្ជតា វេទិតព្ពា. ឥទ្ធិមយោ កម្មវិបាកជិទ្ធិមយោ ទាឋាកោដិកាទីនំ វិយ.

គោត្តរក្ខិតា សគោត្តេហិ រក្ខិតា. ធម្មរក្ខិតា សហធម្មិកេហិ រក្ខិតា. សសាមិកា សារក្ខា. យស្សា គមនេ រញ្ញា ទណ្ឌោ ឋបិតោ, សា សបរិទណ្ឌា. អត្ថភញ្ជកោតិ កម្មបថប្បត្តំ វុត្តំ. កម្មបថកថា ហេសាតិ. អត្តនោ សន្តកំ អទាតុកាមតាយាតិអាទិ មុសាវាទសាមញ្ញតោ វុត្តំ. ហសាធិប្បាយេន វិសំវាទនបុរេក្ខារស្សេវ មុសាវាទោ. សុញ្ញភាវន្តិ បីតិវិរហិតតាយ រិត្តតំ. អត្ថវិបន្នតាយ ន ហទយង្គមា. អគ្គណ្ហន្តេតិ អសទ្ទហន្តេ កម្មបថភេទោ ន ហោតិ. យោ កោចិ បន សម្ផប្បលាបោ ទ្វីហិ សម្ភារេហិ សិជ្ឈតីតិ. អត្តនោ បរិណាមនំ ចិត្តេនេវាតិ វេទិតព្ពំ. មិច្ឆា បស្សតីតិ វិតថំ បស្សតិ.

កោដ្ឋាសតោតិ ផស្សបញ្ចមកាទីសុ ចិត្តង្គកោដ្ឋាសេសុ យេ កោដ្ឋាសា ហោន្តិ, តតោតិ អត្ថោ. ននុ ច ចេតនា កម្មបថេសុ ន វុត្តាតិ បដិបាដិយា សត្តន្នំ កម្មបថភាវោ ន យុត្តោតិ? ន, អវចនស្ស អញ្ញហេតុត្តា. ន ហិ ចេតនាយ អកម្មបថត្តា កម្មបថរាសិម្ហិ អវចនំ, កទាចិ បន កម្មបថោ ហោតិ, ន សព្ពទាតិ កម្មបថភាវស្ស អនិយតត្តា អវចនំ. យទា បន កម្មបថោ ហោតិ, តទា កម្មបថរាសិសង្គហោ ន និវារិតោតិ. ‘‘បញ្ច សិក្ខាបទា បរិត្តារម្មណា ឯវា’’តិ ឯតេន អទិន្នាទានាទីនំ សត្តារម្មណភាវវិរោធំ ‘‘សត្តសង្ខាតេ សង្ខារេ ឯវ អារព្ភ បវត្តិតោ’’តិ សយមេវ បរិហរិស្សតិ. ‘‘នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា’’តិ បវត្តមានា ទិដ្ឋិ តេភូមកធម្មវិសយាវាតិ សង្ខារារម្មណតា វុត្តា. វិបាកនិស្សន្ទផលានិ យថាក្កមំ និរយាទិវិបាកទុគ្គតតាទីនិ.

អកុសលកម្មបថកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កុសលកម្មបថកថាវណ្ណនា

បាណាតិបាតាទីហិ បន វិរតិយោតិ ឯតំ យាហិ វិរតីហិ សម្បយុត្តា ចេតនា ‘‘កាយវចីកម្មានី’’តិ វុច្ចន្តិ, តាសញ្ច កម្មបថភាវោ យុត្តោតិ កត្វា វុត្តំ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘បដិបាដិយា សត្ត ចេតនាបិ វដ្ដន្តិ វិរតិយោបី’’តិ. អល្លសសមំសន្តិ ជីវមានកសសមំសំ. វោរោបេតា ហុត្វា នាភិជានាមិ. ទុស្សីល្យាទារម្មណា តទារម្មណា. ជីវិតិន្ទ្រិយាទិអារម្មណា កថំ ទុស្សីល្យាទីនិ បជហន្តីតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘យថា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. អនភិជ្ឈា…បេ… វិរមន្តស្សាតិ អភិជ្ឈំ បជហន្តស្សាតិ អត្ថោ. ន ហិ មនោទុច្ចរិតា វិរតិ អត្ថិ អនភិជ្ឈាទីហេវ តប្បហានតោ.

កម្មបថសំសន្ទនកថាវណ្ណនា

កម្មបថប្បត្តានំ ទុស្សីល្យាទីនំ អសំវរានំ តថា ទុច្ចរិតានញ្ច អកុសលកម្មបថេហិ កម្មបថប្បត្តានមេវ ច សុសីល្យាទីនំ សំវរានំ តថា សុចរិតានញ្ច កុសលកម្មបថេហិ អត្ថតោ នានត្តាភាវទស្សនំ. អថ វា តេសំ ផស្សទ្វារាទីហិ អវិរោធភាវេន ទីបនំ កម្មបថសំសន្ទនន្តិ កេចិ វទន្តិ, តទេតំ វិចារេតព្ពំ. ន ហិ បញ្ចផស្សទ្វារបញ្ចអសំវរទ្វារបញ្ចសំវរទ្វារេសុ ឧប្បន្នានំ អសំវរានំ សំវរានញ្ច កម្មបថតា អត្ថិ បាណាតិបាតាទីនំ បរសន្តកវត្ថុលោភបរសត្តារម្មណព្យាបាទអហេតុកទិដ្ឋិអាទីនញ្ច តេសុ ទ្វារេសុ អនុប្បត្តិតោ. តិវិធកអាយទុច្ចរិតាទីនិ ច កម្មបថាតិ បាកដា ឯវាតិ កិំ តេសំ កម្មបថេហិ នានត្តាភាវទស្សនេន, ន ច ទុច្ចរិតានំ សុចរិតានញ្ច ផស្សទ្វារាទិវសេន ឧប្បត្តិ ទីបិតា, នាបិ អសំវរានំ សំវរានញ្ច យតោ តេសំ ផស្សទ្វារាទីហិ អវិរោធភាវេន ទីបនា សិយា, កេវលំ បន ផស្សទ្វារាទិវសេន ឧប្បន្នានំ អសំវរានំ សំវរានញ្ច កាយកម្មាទិតា ទីបិតា. យទិ ច ឯត្តកំ កម្មបថសំសន្ទនំ, ‘‘អកុសលំ កាយកម្មំ បញ្ចផស្សទ្វារវសេន នុប្បជ្ជតី’’តិអាទិ កម្មបថសំសន្ទនំ ន សិយា. ឯសាបិ ឆផស្សទ្វារាទីហិ អវិរោធទីបនាតិ ចេ, វុត្តមេវ បការន្តរេន ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិ ន វត្តព្ពំ. សមុច្ចយត្ថេ ច អថ វា-សទ្ទេ កម្មបថប្បត្តានេវ ទុស្សីល្យាទីនិ កាយកម្មាទិនាមេហិ វទន្តេហិ មនោកម្មស្ស ឆផស្សទ្វារវសេន ឧប្បត្តិ ន វត្តព្ពា. ន ហិ តំ ចក្ខុទ្វារាទិវសេន ឧប្បជ្ជតីតិ. យទិ ច កម្មបថប្បត្តា ឯវ អសំវរាទយោ គហិតា, ទុច្ចរិតេហិ អញ្ញេសំ អសំវរានំ អភាវា តេសញ្ច តំតំកម្មភាវស្ស វុត្តត្តា ‘‘ចោបនកាយអសំវរទ្វារវសេន ឧប្បន្នោ អសំវរោ អកុសលំ កាយកម្មមេវ ហោតី’’តិអាទិ ន វត្តព្ពំ សិយា. វុច្ចមានេ ហិ តស្មិំ សង្ករោ សិយា, វចីមនោកម្មានិបិ ហិ កាយទ្វារេ ឧប្បជ្ជន្តិ, តថា សេសទ្វារេសុបិ កម្មន្តរានីតិ.

អថ បន ទ្វារន្តរេ ឧប្បជ្ជមានំ កម្មន្តរម្បិ តំទ្វារិកកម្មមេវ សិយា, ‘‘តិវិធំ កាយទុច្ចរិតំ អកុសលំ កាយកម្មមេវា’’តិអាទិ, ‘‘អកុសលំ កាយកម្មំ ចោបនកាយអសំវរទ្វារវសេន វាចាអសំវរទ្វារវសេន ច ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិ ច វិរុជ្ឈេយ្យ. ទុច្ចរិតានញ្ហិ អញ្ញទ្វារចរណំ អត្ថិ, ន ចស្ស ទ្វារន្តរុប្បន្នំ កម្មន្តរំ ហោតីតិ. តស្មា ហេដ្ឋា កម្មបថប្បត្តានំ ឯវ កាយកម្មាទិភាវស្ស វុត្តត្តា សេសានញ្ច តំតំទ្វារុប្បន្នានំ កុសលាកុសលានំ ទ្វារសំសន្ទនេ តំតំទ្វារបក្ខិកភាវស្ស កតត្តា ឥធ កម្មបថំ អប្បត្តានញ្ច ចេតនាភាវតោ អកម្មានញ្ច អសំវរានំ សំវរានញ្ច ភជាបិយមានានំ កម្មបថានំ វិយ កាយកម្មាទិតាទីបនំ, កម្មបថប្បត្តានំ តិវិធកាយទុច្ចរិតាទីនំ តិវិធកាយសុចរិតាទីនញ្ច ទ្វារន្តរចរណេបិ កាយកម្មាទិភាវាវិជហនទីបនំ, យថាបកាសិតានញ្ច កម្មបថភាវំ បត្តានំ អបត្តានញ្ច អកុសលកាយកម្មាទីនញ្ច កុសលកាយកម្មាទីនញ្ច ផស្សទ្វារាទីហិ ឧប្បត្តិបកាសនញ្ច កម្មបថសំសន្ទនំ នាម. កស្មា? អកម្មបថានំ កម្មបថេសុ កម្មបថានញ្ច អកម្មបថេសុ សមាននាមតាវសេន, កម្មបថានំ កម្មបថេសុ សាមញ្ញនាមាវិជហនវសេន, ឧភយេសញ្ច ឧប្បត្តិវសេន ទ្វារេសុ ឯត្ថ សំសន្ទិតត្តា.

តត្ថ តិវិធកម្មទ្វារវសេន ឧប្បន្នានំ កម្មានំ ញាតកម្មភាវតាយ តំតំកម្មភាវស្ស អវចនីយត្តា កម្មទ្វារេសុ តេសំ ឧប្បត្តិយា ច វុត្តត្តា បញ្ចវិញ្ញាណទ្វារវសេន អសំវរាទីនំ ឧប្បត្តិបរិយាយវចនាភាវតោ ច កម្មទ្វារវិញ្ញាណទ្វារានិ វិរជ្ឈិត្វា ‘‘បញ្ចផស្សទ្វារវសេន ហិ ឧប្បន្នោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘យម្បិទំ ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ សុខំ វា’’តិអាទិនា ‘‘ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា វេទនាក្ខន្ធោ អត្ថិ កុសលោ’’តិអាទិនា ច បញ្ចផស្សទ្វារវសេន អសំវរាទីនំ ឧប្បត្តិបរិយាយោ វុត្តោ, ន ច ‘‘យមិទំ ចក្ខុវិញ្ញាណបច្ចយា’’តិអាទិវចនំ អត្ថីតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណសហជាតោ ហិ ផស្សោ ចក្ខុសម្ផស្សោ’’តិអាទិ (ធ. ស. ១ កម្មកថា; មហានិ. អដ្ឋ. ៨៦). តេន ហិ អសំវរានំ សំវរានញ្ច ចក្ខុសម្ផស្សាទីហិ អសហជាតត្តា មនោសម្ផស្សសហជាតានញ្ច ចក្ខុសម្ផស្សទ្វារាទិវសេន ឧប្បត្តិ ទីបិតាតិ. ‘‘សោ ហិ កាយទ្វារេ ចោបនំ បត្តោ អកុសលំ កាយកម្មំ ហោតី’’តិអាទិនា ‘‘ចោបនកាយអសំវរទ្វារវសេន ឧប្បន្នោ អកុសលំ កាយកម្មមេវ ហោតី’’តិអាទិនា ច វចីកម្មាទីនញ្ច កម្មបថប្បត្តានំ អសំវរភូតានំ កាយកម្មាទិភាវេ អាបន្នេ ‘‘ចតុព្ពិធំ វចីទុច្ចរិតំ អកុសលំ វចីកម្មមេវ ហោតី’’តិអាទិនា អបវាទេន និវត្តិ ទដ្ឋព្ពា. ឯវញ្ច កត្វា បុព្ពេ ទស្សិតេសុ អសំវរវិនិច្ឆយេសុ ទុតិយវិនិច្ឆយេសុ ច ន កោចិ វិរោធោ. ន ហិ វចីកម្មាទិភូតោ ចោបនកាយអសំវរោ កាយកម្មាទិ ហោតីតិ.

អកុសលំ មនោកម្មំ បន ឆផស្សទ្វារវសេន ឧប្បជ្ជតិ, តំ កាយវចីទ្វារេសុ ចោបនំ បត្តំ អកុសលំ កាយវចីកម្មំ ហោតីតិ ឯត្ថ កិំ តំ អកុសលំ មនោកម្មំ នាម, ហេដ្ឋា ទស្សិតនយេន ច កាយវចីទ្វារេសុ ឧប្បន្នំ តិវិធំ មនោទុច្ចរិតំ ចោបនំ អប្បត្តំ សព្ពាកុសលញ្ច. យទិ ឯវំ តស្ស កាយវចីកម្មភាវោ នត្ថីតិ ‘‘ចោបនប្បត្តំ កាយវចីកម្មំ ហោតី’’តិ ន យុជ្ជតីតិ? នោ ន យុជ្ជតិ ចោបនប្បត្តំ កាយេ វាចាយ ច អកុសលំ កម្មំ ហោតីតិ អត្ថសិទ្ធិតោ. កម្មំ បន ហោន្តំ កិំ កម្មំ ហោតីតិ? មនោកម្មមេវ ហោតីតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ចោបនប្បត្តំ អកុសលំ កាយទ្វារេ វចីទ្វារេ ច មនោកម្មំ ហោតីតិ. អថ វា តំ-សទ្ទស្ស មនោកម្មេន សម្ពន្ធំ អកត្វា ឆផស្សទ្វារវសេន យំ ឧប្បជ្ជតិ, តន្តិ យថាវុត្តឧប្បាទមត្តបរិច្ឆិន្នេន សម្ពន្ធោ កាតព្ពោ. កិំ បន តន្តិ? កម្មកថាយ បវត្តមានត្តា កម្មន្តិ វិញ្ញាយតិ, តញ្ច មនោសម្ផស្សទ្វារេ ឧប្បជ្ជមានម្បិ តិវិធំ កម្មំ ហោតីតិ. យថា តំ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘កាយវចីទ្វារេសុ ចោបនំ បត្ត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ និយមស្ស អកតត្តា ចោបនប្បត្តិ ឧបលក្ខណភាវេន កាយវចីកម្មនាមសាធិកាវ, ន បន សព្ពម្បិ ចោបនប្បត្តំ កាយវចីកម្មមេវ, នាបិ កុសលបក្ខេ ចោបនំ អប្បត្តំ កាយវចីកម្មំ ន ហោតីតិ អយមត្ថោ សិទ្ធោវ ហោតីតិ.

អថ វា តន្តិ តំ ឆផស្សទ្វារវសេន ឧប្បជ្ជមានំ មនោកម្មន្តិ សព្ពំ មនសាបិ និប្ផជ្ជមានំ កម្មំ មនោកម្មន្តិ ចោទកាធិប្បាយេន គហេត្វា វទតិ, ន បុព្ពេ ទស្សិតមនោកម្មន្តិ. យោ ហិ បរស្ស អធិប្បាយោ ‘‘មនសា និប្ផត្តិតោ សព្ពេន មនោកម្មេនេវ ភវិតព្ពំ, ន កាយវចីកម្មេនា’’តិ, តំ និវត្តេត្វា កម្មត្តយនិយមំ ទស្សេតុំ ឥទមារទ្ធំ ‘‘តំ កាយវចីទ្វារេសុ ចោបនំ បត្ត’’ន្តិអាទិ. ឯត្ថ ច សង្ករាភាវោ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពោ. អថ វា កម្មន្តិ អវិសេសេន កម្មសទ្ទមត្តេន សម្ពន្ធំ កត្វា យថាវុត្តោ កម្មប្បភេទោ យថា ហោតិ, តំ បការំ ទស្សេតិ. អសង្ករោ ច វុត្តនយោវ. យំ បន វទន្តិ ‘‘កាយវចីកម្មសហជាតា អភិជ្ឈាទយោ យទា ចេតនាបក្ខិកា ហោន្តិ, តទា តានិ មនោកម្មានិ កាយវចីកម្មានិ ហោន្តី’’តិ, តញ្ច ន, ចេតនាបក្ខិកានំ មនោកម្មត្តាភាវា. អព្ពោហារិកត្តេ ច មនោកម្មតា សុដ្ឋុតរំ នត្ថិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘អព្ពោហារិកា វា’’តិ. តស្មា មនោកម្មស្ស កាយវចីកម្មតា ន វត្តព្ពា. អភិជ្ឈាទិកិរិយាការិកាយ ឯវ ចេតនាយ សម្បយុត្តា អភិជ្ឈាទយោ មនោកម្មំ, ន បាណាតិបាតាទិកាយវចីកិរិយាការិកាយាតិ ភិយ្យោបិ តេសំ មនោកម្មតាតិ ន តេសំ មនោកម្មានំ សតំ កាយវចីកម្មតា វត្តព្ពាតិ. ឯវំ កម្មានំ ទ្វារេសុ ទ្វារានញ្ច កម្មេសុ អនិយតត្តា ទ្វារនិពន្ធនំ ន កតំ. ឥទានិ អកតេបិ ច ទ្វារនិពន្ធនេ យេសំ ទ្វារានំ វសេន ឥទំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តេសំ តំតំទ្វារកម្មបថានញ្ច វសេន ឧប្បត្តិយា យថាភដ្ឋបាឡិយា វុត្តាយ ច ទីបនត្ថំ ‘‘តត្ថ កាមាវចរ’’ន្តិអាទិមាហ. ចិត្តំ តិវិធកម្មទ្វារវសេន ឧប្បជ្ជតីតិ ឥទំ មនោកម្មទ្វារភូតស្ស តេន សភាវេន ឧប្បត្តិំ គហេត្វា វុត្តំ. យថា វា ចិត្តំ ចិត្តាធិបតេយ្យន្តិ សម្បយុត្តវសេន វុច្ចតិ, ឯវមិធាបីតិ វេទិតព្ពំ. ចោបនទ្វយរហិតស្ស មនោបពន្ធស្ស មនោកម្មទ្វារភាវេ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ.

កម្មបថសំសន្ទនកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទ្វារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អយំ យោជនាតិ ‘‘រូបារម្មណំ វា…បេ… ធម្មារម្មណំ វា’’តិ ឯតេន សហ ‘‘យំ យំ វា បនា’’តិ ឯតស្ស អយំ សម្ពន្ធោតិ អត្ថោ. កោ បនាយំ សម្ពន្ធោតិ? យេន វចនានិ អញ្ញមញ្ញំ សម្ពជ្ឈន្តិ, តំ បុព្ពាបរវចនេ បយោជនំ សម្ពន្ធោ. ឥធ ច សព្ពារម្មណតាទិទស្សនំ ‘‘រូបារម្មណំ វា…បេ… ធម្មារម្មណំ វា’’តិ ឯតស្ស អនន្តរំ ‘‘យំ យំ វា បនា’’តិ ឯតស្ស វចនេ បយោជនំ យោជនា ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ ‘‘រូបារម្មណំ វា…បេ… ធម្មារម្មណំ វា អារព្ភា’’តិ ឯត្តកេន អាបន្នំ ទោសំ ទស្សេត្វា តន្និវត្តនវសេន ‘‘យំ យំ វា បនា’’តិ ឯតស្ស បយោជនំ ទស្សេតុំ ‘‘ហេដ្ឋា’’តិអាទិមាហ. ទុតិយេ អត្ថវិកប្បេ ‘‘យំ យំ វាបនា’’តិ ឯតេន អប្បធានម្បិ រូបាទិំ អាកឌ្ឍតិ. ន ហិ បធានស្ស ចិត្តស្ស អត្តនោយេវ អារម្មណភាវោ អត្ថីតិ. ហេដ្ឋា វុត្តនយេនាតិ សព្ពារម្មណតាទិនយេន. ‘‘ហេដ្ឋា គហិតមេវ គហិតន្តិ វត្វា តស្ស វចនេ បយោជនំ ទស្សេតុំ ‘រូបំ វា…បេ… ឥទំ វា ឥទំ វា អារព្ភា’តិ កថេតុំ ឥទំ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ ឥទំ វា ឥទំ វាតិ ឯតំ សព្ពារម្មណតាទិំ សន្ធាយ កថិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

ធម្មុទ្ទេសវារកថា

ផស្សបញ្ចមករាសិវណ្ណនា

អាចរិយានន្តិ រេវតាចរិយស្ស. ន បនេតំ សារតោ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ ផស្សាទីនំ កាមាវចរាទិភាវទស្សនត្ថំ ឥទមារទ្ធំ, កិន្តុ តស្មិំ សមយេ ផស្សាទិសភាវទស្សនត្ថន្តិ.

ចិត្តស្ស បឋមាភិនិបាតត្តាតិ សព្ពេ ចេតសិកា ចិត្តាយត្តា ចិត្តកិរិយាភាវេន វុច្ចន្តីតិ ផស្សោ ‘‘ចិត្តស្ស បឋមាភិនិបាតោ’’តិ វុត្តោ. កាមំ ឧប្បន្នផស្សោ បុគ្គលោ ចិត្តចេតសិករាសិ វា អារម្មណេន ផុដ្ឋោ ផស្សសហជាតាយ វេទនាយ តំសមកាលមេវ វេទេតិ, ផស្សោ បន ឱភាសស្ស បទីបោ វិយ វេទនាទីនំ បច្ចយវិសេសោ ហោតីតិ បុរិមកាលោ វិយ វុត្តោ. គោបានសីនំ ឧបរិ តិរិយំ ឋបិតកដ្ឋំ បក្ខបាសោ. កដ្ឋទ្វយាទិ វិយ ឯកទេសេន ឯកបស្សេន អនល្លីយមានោបិ រូបេន សហ ផស្សស្ស សាមញ្ញំ អនល្លីយមានំ សង្ឃដ្ដនមេវ, ន វិសយភាវោ, សង្ឃដ្ដនញ្ច ផស្សស្ស ចិត្តារម្មណានំ សន្និបតនភាវោ ឯវ. វត្ថារម្មណសន្និបាតេន សម្បជ្ជតីតិ សង្ឃដ្ដនសម្បត្តិកោ ផស្សោ. បាណិទ្វយស្ស សន្និបាតោ វិយ ចិត្តារម្មណសន្និបាតោ ផស្សោ ចិត្តស្ស អារម្មណេ សន្និបតិតប្បវត្តិយា បច្ចយោ ហោតីតិ កិច្ចដ្ឋេនេវ រសេន សង្ឃដ្ដនរសោ. តថា បច្ចយភាវោ ហិ តស្ស ផស្សស្ស សង្ឃដ្ដនកិច្ចន្តិ. យថា ហិ បាណិយា បាណិម្ហិ សង្ឃដ្ដនំ តព្ពិសេសភូតា រូបធម្មា, ឯវំ ចិត្តស្ស អារម្មណេ សង្ឃដ្ដនំ តព្ពិសេសភូតោ ឯកោ ចេតសិកធម្មោ ទដ្ឋព្ពោ. ចិត្តេយេវាតិ ឯតេន ចេតសិកសភាវតំ វត្ថារម្មណេហិ អសំសដ្ឋំ សង្ឃដ្ដនំ វេទនាយ ទស្សេតិ, ន បន វត្ថុនិស្សយតំ បដិក្ខិបតិ. តស្ស ផស្សស្ស ការណភូតោ តទនុរូបោ សមន្នាហារោ តជ្ជាសមន្នាហារោ. ឥន្ទ្រិយស្ស តទភិមុខភាវោ អាវជ្ជនាយ ច អារម្មណករណំ វិសយស្ស បរិក្ខតតា អភិសង្ខតតា វិញ្ញាណស្ស វិសយភាវករណន្តិ អត្ថោ.

សុខវេទនាយមេវ លព្ភតិ អស្សាទភាវតោតិ អធិប្បាយោ. វិស្សវិតាយាតិ អរហតាយ. អនេកត្ថត្តា ហិ ធាតូនំ អរហត្ថោ វិបុព្ពោ សុសទ្ទោ. វិស្សវំ វា សជនំ វសិតា កាមការិតា វិស្សវិតា. អារម្មណរសេកទេសមេវ អនុភវន្តីតិ ឥទំ ផុសនាទិកិច្ចំ ឯកទេសានុភវនមិវ ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ. វេទយិតសភាវោ ឯវ ហិ អនុភវនន្តិ. ផុសនាទិភាវេន វា អារម្មណគ្គហណំ ឯកទេសានុភវនំ, វេទយិតភាវេន គហណំ យថាកាមំ សព្ពានុភវនំ. ឯវំ សភាវានេវ តានិ គហណានីតិ ន វេទនាយ វិយ ផស្សាទីនម្បិ យថាសកកិច្ចករណេន សាមិភាវានុភវនំ ចោទេតព្ពំ. អយំ ឥធាតិ ឯតេន បញ្ចសុ វេទនាសុ ឥមស្មិំ ចិត្តេ អធិប្បេតំ សោមនស្សវេទនំ វទតិ, តស្មា អសោមនស្សវេទនំ អបនេត្វា គហិតាយ សោមនស្សវេទនាយ សមានា ឥដ្ឋាការសម្ភោគរសតា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា.

និមិត្តេន បុនសញ្ជាននកិច្ចា បច្ចាភិញ្ញាណរសា. បុនសញ្ជាននស្ស បច្ចយោ បុនសញ្ជាននបច្ចយោ, តទេវ និមិត្តំ បុន…បេ… និមិត្តំ, តស្ស ករណំ បុន…បេ… ករណំ. បុនសញ្ជាននបច្ចយភូតំ វា និមិត្តករណំ បុន…បេ… ករណំ, តទស្សា កិច្ចន្តិ អត្ថោ. បុនសញ្ជាននបច្ចយនិមិត្តករណំ និមិត្តការិកាយ និមិត្តេន សញ្ជានន្តិយា ច សព្ពាយ សញ្ញាយ សមានំ វេទិតព្ពំ. ញាណមេវ អនុវត្តតិ, តស្មា អភិនិវេសការិកា វិបរីតគ្គាហិកា ច ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ឯតេនុបាយេន សមាធិសម្បយុត្តាយ អចិរដ្ឋានតា ច ន ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពា.

អភិសន្ទហតីតិ បពន្ធតិ បវត្តេតិ. ចេតនាភាវោ ព្យាបារភាវោ. ទិគុណុស្សាហាតិ ន ទិគុណំ វីរិយយោគំ សន្ធាយ វុត្តំ, អត្តនោ ឯវ បន ព្យាបារកិច្ចស្ស មហន្តភាវំ ទីបេតិ. ឧស្សាហនភាវេនាតិ អាទរភាវេន. សា ហិ សយំ អាទរភូតា សម្បយុត្តេ អាទរយតីតិ.

វិជាននំ អារម្មណស្ស ឧបលទ្ធិ. សន្ទហនំ ចិត្តន្តរស្ស អនុប្បពន្ធនំ. ចក្ខុនា ហិ ទិដ្ឋន្តិ ចក្ខុនា ទដ្ឋព្ពំ. យថា ‘‘ទិដ្ឋំ សុតំ មុតំ វិញ្ញាត’’ន្តិ ទដ្ឋព្ពាទិ វុច្ចតិ, ឯវមិធាបិ វេទិតព្ពំ. ចក្ខុនា ហីតិអាទីសុ ចក្ខុនា…បេ… មនសា ទ្វារេនាតិ អត្ថោ. នគរគុត្តិកស្ស វិយ ចិត្តស្ស អារម្មណវិភាវនមត្តំ ឧបធារណមត្តំ ឧបលទ្ធិមត្តំ កិច្ចំ, អារម្មណបដិវេធនបច្ចាភិញ្ញាណាទិ បន កិច្ចំ បញ្ញាសញ្ញាទីនន្តិ វេទិតព្ពំ. បុរិមនិទ្ទិដ្ឋន្តិ សមយវវត្ថានេ និទ្ទិដ្ឋំ. ភាវេន្តោ វិយ ន ន ឧប្បជ្ជតិ, កិន្តុ ឧប្បជ្ជតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ចិត្តំ ហោតី’’តិ វុត្តន្តិ ឯតំ ហោតិ-សទ្ទស្ស ឧប្បជ្ជតិ-សទ្ទស្ស ច សមានត្ថត្តេ សតិ យុជ្ជេយ្យ, តទត្ថត្តេ ច តត្ថ ឧប្បន្នំ ហោតីតិ ន វុច្ចេយ្យ. ន ហិ យុត្តំ ឧប្បន្នំ ឧប្បជ្ជតីតិ វត្តុំ. ចិត្តស្ស ច ឧប្បន្នតា សមយវវត្ថានេ វុត្តា ឯវាតិ កិំ តស្ស បុន ឧប្បត្តិទស្សនេន. យេន ច សមយវវត្ថានំ កតំ, តស្ស និទ្ទេសោ ន ន សក្កា កាតុន្តិ កិំ តំ និទ្ទេសត្ថំ ឧទ្ទេសេន ទុតិយេន, និទ្ទេសេនេវ ច ផស្សាទីហិ ច អញ្ញត្តំ ចិត្តស្ស សិជ្ឈតីតិ កិំ តទត្ថេន បុន វចនេន, អញ្ញប្បយោជនត្តា បន បុរិមស្ស ចិត្តវចនស្ស បច្ឆិមំ វុត្តំ. បុរិមញ្ហិ សមយវវត្ថានត្ថមេវ វុត្តំ, ន វវត្ថិតសមយេ វិជ្ជមានធម្មទស្សនត្ថំ, ឥតរញ្ច តស្មិំ សមយេ វិជ្ជមានធម្មទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ន សមយវវត្ថានត្ថំ, ន ច អញ្ញទត្ថំ វចនំ អញ្ញទត្ថំ វទតិ, ន ច លេសេន វុត្តោតិ កត្វា មហាការុណិកោ អត្ថំ បាកដំ ន ករោតីតិ.

ផស្សបញ្ចមករាសិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឈានង្គរាសិវណ្ណនា

វិតក្កេតីតិ ធម្មតោ អញ្ញស្ស កត្តុនិវត្តនត្ថំ ធម្មមេវ កត្តារំ និទ្ទិសតិ. តស្ស បន វសវត្តិភាវនិវារណត្ថំ ‘‘វិតក្កនំ វា’’តិ ភាវនិទ្ទេសោ. រូបំ រូបន្តិ បថវី បថវីតិ វា អាកោដេន្តោ វិយ ហោតីតិ អាកោដនលក្ខណោ. អាទិតោ, អភិមុខំ វា ហននំ អាហននំ, បរិតោ, បរិវត្តេត្វា វា អាហននំ បរិយាហននំ. វិចារតោ ឱឡារិកដ្ឋេន វិចារស្សេវ បុព្ពង្គមដ្ឋេន អនុរវតោ ឱឡារិកោ តស្ស ច បុព្ពង្គមោ ឃណ្ដាភិឃាតោ វិយ ហោតិ វិតក្កោ. សោ យថា ឃណ្ដាភិឃាតោ បឋមាភិនិបាតោ ហោតិ, ឯវំ អារម្មណាភិមុខនិរោបនដ្ឋេន បឋមាភិនិបាតោ ហោតិ. វិប្ផារវាតិ វិចលនយុត្តោ. អនុប្បពន្ធេន បវត្តិយន្តិ ឧបចារេ វា អប្បនាយំ វា សន្តានេន បវត្តិយំ. តត្ថ ហិ វិតក្កោ និច្ចលោ ហុត្វា អារម្មណំ អនុបវិសិត្វា បវត្តតិ. មណ្ឌលន្តិ ខលមណ្ឌលំ.

បិណយតីតិ តប្បេតិ, វឌ្ឍេតិ វា. ផរណរសាតិ បណីតរូបេហិ កាយស្ស ព្យាបនរសា. ឧទគ្គភាវោ ឱទគ្យំ. ខុទ្ទិកា លហុំ លោមហំសនមត្តំ កត្វា ភិន្នា ន បុន ឧប្បជ្ជតិ. ខណិកា ពហុលំ ឧប្បជ្ជតិ. ឧព្ពេគតោ ផរណា និច្ចលត្តា ចិរដ្ឋិតិកត្តា ច បណីតតរា. បស្សទ្ធិយា និមិត្តភាវេន គព្ភំ គណ្ហន្តី. អប្បនាសម្បយុត្តាវ បីតិ អប្បនាសមាធិបូរិកាតិ កត្វា សា ឋបិតា. ឥតរា ទ្វេ ខណិកោបចារសមាធិបូរិកា បីតី.

សមាធិចិត្តេនាតិ សមាធិសហិតចិត្តេន. អវិសារោ អត្តនោ ឯវ អវិសរណសភាវោ. អវិក្ខេបោ សម្បយុត្តានំ អវិក្ខិត្តតា. យេន សម្បយុត្តា អវិក្ខិត្តា ហោន្តិ, សោ ធម្មោ អវិក្ខេបោតិ. វិសេសតោតិ យេភុយ្យេន. សុខវិរហិតោបិ ហិ អត្ថិ សមាធីតិ. បទីបនិទស្សនេន សន្តានដ្ឋិតិភាវំ សមាធិស្ស ទស្សេតិ.

ឈានង្គរាសិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥន្ទ្រិយរាសិវណ្ណនា

សទ្ទហន្តិ ឯតាយាតិ សទ្ទហនកិរិយាយ បវត្តមានានំ ធម្មានំ តត្ថ អាធិបច្ចភាវេន សទ្ធាយ បច្ចយតំ ទស្សេតិ. តស្សា ហិ ធម្មានំ តថាបច្ចយភាវេ សតិ ‘‘បុគ្គលោ សទ្ទហតី’’តិ វោហារោ ហោតិ. បសាទនីយដ្ឋានេសុ បសាទស្ស បដិបក្ខភូតំ អកុសលំ អស្សទ្ធិយំ មិច្ឆាធិមោក្ខោ ច. បសាទភូតោ និច្ឆយោ វត្ថុគតោ អធិមោក្ខលក្ខណំ, ន យេវាបនកាធិមោក្ខោតិ. ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ‘‘មំ អន្តរេន តុម្ហាកំ អធិមុច្ចនំ នត្ថិ, មយា សទ្ទហថា’’តិ វិយ អត្តានំ អនុវត្តេតិ សម្បយុត្តធម្មេ. ឯវំ សេសេសុបិ. បក្ខន្ទនន្តិ សំសីទនំ. បង្កោ កទ្ទមតោ ឃនីភូតោ ហោតិ. បណកំ បិច្ឆិលំ ឧទកមលំ. បីតំ ឧទកំ. ឱកប្បនលក្ខណាតិ អនុបវិសិត្វា ឯវមេតន្តិ កប្បនលក្ខណា. អកលុសភាវោ អកាលុសិយំ, អនាវិលភាវោតិ អត្ថោ. ពុទ្ធាទិវត្ថូនិ សទ្ធេយ្យានិ. សប្បុរិសូបសេវនសទ្ធម្មសវនយោនិសោមនសិការធម្មានុធម្មបដិបត្តិយោ សោតាបត្តិយង្គានិ. កុសលធម្មានំ អាទានេ ហត្ថោ វិយ, សព្ពសម្បត្តិនិប្ផាទនេ វិត្តំ វិយ, អមតកសិផលផលនេ ពីជំ វិយ ទដ្ឋព្ពា.

វីរភាវោតិ យេន វីរោ នាម ហោតិ, សោ ធម្មោតិ អត្ថោ. អនុពលប្បទានំ បគ្គហោ. មគ្គោ គន្តព្ពោ ហោតិ, មគ្គោ គតោ, កម្មំ កត្តព្ពំ, កម្មំ កតំ, អប្បមត្តកោ អាពាធោ ឧប្បន្នោ, គិលានា វុដ្ឋិតោ ហោតិ អចិរវុដ្ឋិតោ គេលញ្ញា, គាមំ វា និគមំ វា បិណ្ឌាយ ចរន្តោ ន លភតិ លូខស្ស វា បណីតស្ស វា ភោជនស្ស យាវទត្ថំ បារិបូរិំ, លភតិ…បេ… បារិបូរិន្តិ ឯតានិ អនុរូបបច្ចវេក្ខណាសហិតានិ អដ្ឋ វីរិយារម្ភវត្ថូនិ តំមូលកានិ វា បច្ចវេក្ខណានិ.

ចិរកតាទិអារម្មណំ ឧបគន្ត្វា ឋានំ, អនិស្សជ្ជនំ វា អារម្មណស្ស ឧបដ្ឋានំ. ឧទកេ អលាពុ វិយ អារម្មណំ បិលវិត្វា គន្តុំ អប្បទានំ បាសាណស្ស វិយ និច្ចលស្ស អារម្មណស្ស ឋបនំ សារណំ អសម្មុដ្ឋតាករណំ អបិលាបនំ. អបិលាបេ ករោតិ អបិលាបេតិ. គតិយោតិ និប្ផត្តិយោ សម្ភវតោ ផលតោ ច. អបរោ នយោតិ រសាទិទស្សនត្ថំ អារទ្ធំ. សម្មោសបច្ចនីកំ កិច្ចំ អសម្មោសោ, ន សម្មោសាភាវមត្តំ. សតិយា វត្ថុភូតា កាយាទយោ កាយាទិសតិបដ្ឋានា, សតិយោយេវ វា បុរិមា បច្ឆិមានំ បទដ្ឋានំ.

វិក្ខេបស្ស ឧទ្ធច្ចស្ស. បញ្ញាបេតីតិ បការេហិ ជានាបេតិ. ឯកាលោកា ហោតីតិ វិបស្សនុបក្កិលេសោភាសំ សន្ធាយាហ. មនតេ វិជានាតិ ឯតេនាតិ វា មនោ, ឯវញ្ច កត្វា ‘‘មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេ ចា’’តិ (ម. និ. ១.២០៤, ៤០០; ៣.៤២១, ៤២៥) ការណភាវេន មនោ វុត្តោ. សព្ពោ ហិ មនោ អត្តនោ អនន្តរស្ស វិញ្ញាណស្ស ការណន្តិ. វិជានាតីតិ បរិច្ឆិន្នោបលទ្ធិវសេន ជានាតិ, ន សញ្ញាបញ្ញា វិយ សញ្ជាននបដិវិជ្ឈនវសេន.

បីតិសោមនស្សសម្បយោគតោតិ វុត្តេ យេន យោគា សុមនោ ហោតិ, តំ សោមនស្សន្តិ វុច្ចតីតិ បីតិយា ច សោមនស្សភាវោ អាបជ្ជតិ, តស្មា វិនាបិ កាយេន វត្ថុនា សាតវេទនាសម្បយោគតោតិ យោជេតព្ពំ. ឯវញ្ច និប្បីតិកំ សោមនស្សញ្ច សង្គហិតំ ហោតិ, បីតិឧបលក្ខិតំ វា សោមនស្សំ សប្បីតិកំ និប្បីតិកញ្ច សោមនស្សន្តិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

បវត្តសន្តតាធិបតេយ្យន្តិ បវត្តសង្ខាតាយ សន្តតិយា អធិបតិភូតំ. ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ហិ អត្តនោ វិជ្ជមានក្ខណេ អនុបាលេន្តស្ស អនន្តរញ្ច សានុបាលនានំ ឧប្បត្តិយា ហេតុភូតស្ស វសេន បវត្តំ ចិរដ្ឋិតិកំ ហោតិ, តំតំកម្មវិសេសេន វិសេសយុត្តំ យាវ ចុតិ អវិសេសេន វា យាវ បរិនិព្ពានំ អវិច្ឆិន្នំ បវត្តតិ ជីវមានតាវិសេសយុត្តញ្ចាតិ រូបារូបជីវិតិន្ទ្រិយានំ សមានលក្ខណាទិំ វត្តុំ ‘‘អត្តនា អវិនិភុត្តធម្មាន’’ន្តិ អាហ. អនុបាលេតព្ពានំ អត្ថិក្ខណេយេវ. អសតិ ហិ អនុបាលេតព្ពេ ឧប្បលាទិម្ហិ កិំ ឧទកំ អនុបាលេយ្យាតិ. តស្ស តស្សាតិ អនុបាលនាទិកស្ស. សាធនតោតិ សាធនេន. តំសាធនញ្ច ជីវមានវិសេសបច្ចយភាវតោ.

ឥន្ទ្រិយរាសិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មគ្គង្គរាសិវណ្ណនា

សម្មាតិ អវិបរីតនិយ្យានិកភាវេន. បសត្ថតា ច ឯវមេវ ទដ្ឋព្ពា.

ពលរាសិវណ្ណនា

អស្សទ្ធិយេតិ អស្សទ្ធិយការណា. ឧភយបទវសេនាតិ សទ្ធាបទំ ពលបទន្តិ ឯវមាទិបទទ្វយវសេន. និយកជ្ឈត្តំ ជាតិអាទិសមុដ្ឋានំ ឯតិស្សាតិ អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានា. គរុនា កិស្មិញ្ចិ វុត្តេ គារវវសេន បតិស្សវនំ បតិស្សវោ, សហ បតិស្សវេន សប្បតិស្សវំ, បតិស្សវភូតំ តំសភាគញ្ច យំកិញ្ចិ គារវន្តិ អត្ថោ. ជាតិអាទិមហត្តបច្ចវេក្ខណេន ឧប្បជ្ជមានា ច ហិរី តត្ថ គារវវសេន បវត្តតីតិ ‘‘សប្បតិស្សវលក្ខណា’’តិ វុច្ចតិ. វជ្ជំ ភាយតិ តញ្ច ភយតោ បស្សតីតិ វជ្ជភីរុកភយទស្សាវី. ឯវំសភាវំ ឱត្តប្បំ. ហិរី បាបធម្មេ គូថំ វិយ បស្សតិ, ឱត្តប្បំ ឧណ្ហំ វិយ. ទាយជ្ជំ នវលោកុត្តរធម្មាទិ. អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានាទិតា ច ហិរីឱត្តប្បានំ តត្ថ តត្ថ បាកដភាវេន វុត្តា, ន បន តេសំ កទាចិ អញ្ញមញ្ញំ វិប្បយោគា. ន ហិ លជ្ជនំ និព្ភយំ បាបភយំ វា អលជ្ជនំ ហោតីតិ.

មូលរាសិវណ្ណនា

អគេធោ អនភិជ្ឈនំ អនភិកង្ខនំ. អនល្លីនោ ភាវោ អធិប្បាយោ ឯតស្សាតិ អនល្លីនភាវោ, ឯវញ្ហិ ឧបមាយ សមេតិ. អនុកូលមិត្តោ អនុវត្តកោ. វិនយរសោតិ វិនយនរសោ. អទោសោ ទុស្សីល្យមលស្សាតិ ឥទំ ទុស្សីល្យស្ស ទោសសមុដ្ឋានតំ ទោសូបនិស្សយតញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ. អភាវនាយាតិ ‘‘តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន ភាវនាឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា តទុបគវីរិយវាហនដ្ឋេន ភាវនា អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា’’តិ ឯវំ វុត្តាយ បញ្ញាសាធនាយ ភាវនាយ អប្បវត្តិ, តប្បដិបក្ខភូតា វា អកុសលា អភាវនា. និគ្គុណេបិ គុណគ្គហណំ អធិកគ្គហណំ. វិជ្ជមានម្បិ គុណំ វិទ្ធំសេត្វា គហណំ ឩនគ្គហណំ. ចតុវិបល្លាសគ្គហណំ វិបរីតគ្គហណំ.

យាថាវសភាវេតិ ‘‘ឯត្តកោ ឯតស្ស គុណោ, ឯត្តកោ ទោសោ’’តិ គុណទោសានំ សភាវេ ‘‘ជរាធម្មោ ជីរតិ, តំ កុតេត្ថ លព្ភា មា ជីរី’’តិ ឯវមាទិបច្ចវេក្ខណសម្ភវតោ. អលោភេន ច គហដ្ឋានំ ខេត្តវត្ថាទីសុ វិវាទាភាវតោ. អមោហេន បព្ពជិតានំ ទិដ្ឋិគតវិវាទាភាវតោ. កាមរាគាភិនិវេសវិនិពន្ធា ហិ គហដ្ឋា គហដ្ឋេហិ វិវទន្តិ, ទិដ្ឋិរាគាភិនិវេសវិនិពន្ធា សមណា សមណេហីតិ. រាគវសេន មិត្តសន្ថវោ ទោសវសេន វិរោធោ ច តព្ពិសេសេន ឧបគមាបគមា, អារម្មណេ វា រូបាទិម្ហិ អនុរោធវិរោធា. អមជ្ឈត្តភាវស្ស បដិឃានុនយសង្ខាតស្ស មោហេន បវត្តិ. សុខវិបរិណាមេ ទុក្ខសមាយោគេ ច បដិឃបវត្តិយំ វេទនាបរិគ្គហោ ន សិជ្ឈតីតិ អទោសានុភាវេន វេទនាសតិបដ្ឋានំ សិជ្ឈតិ. ទិព្ពវិហារស្សាតិ ចតុន្នំ ឈានានំ. អរិយវិហារោ ផលសមាបត្តិ. មោហេន អវិចារេន្តោ ឧទាសីនបក្ខេសុបិ សត្តសង្ខារេសុ សព្ពេសុ អភិសង្គំ ករោតីតិ អមូឡ្ហស្ស តទភាវោ វេទិតព្ពោ. ទុក្ខទស្សនស្ស អាសន្នបដិបក្ខត្តា ទោសស្ស តប្បដិបក្ខេន អទោសេន ទុក្ខទស្សនំ ហោតិ.

កម្មបថរាសិវណ្ណនា

សុខាទីនិ អត្តនោ ន ព្យាបាទេតិ ន វិនាសេតិ បរស្ស ចាតិ ទដ្ឋព្ពំ. កម្មបថតាតំសភាគតាហិ កម្មបថវសេន.

បស្សទ្ធាទិយុគលវណ្ណនា

ទរថោ សារម្ភោ, ទុក្ខទោមនស្សបច្ចយានំ ឧទ្ធច្ចាទិកានំ កិលេសានំ ចតុន្នំ វា ខន្ធានំ ឯតំ អធិវចនំ. ឧទ្ធច្ចប្បធានា កិលេសា ឧទ្ធច្ចាទិកិលេសា, ឧទ្ធច្ចំ វា អាទិំ កត្វា សព្ពកិលេសេ សង្គណ្ហាតិ. សុវណ្ណវិសុទ្ធិ វិយាតិ យថា សុវណ្ណវិសុទ្ធិ អលង្ការវិកតិវិនិយោគក្ខមា, ឯវំ អយម្បិ ហិតកិរិយាវិនិយោគក្ខមា.

សមំ, សមន្តតោ វា បការេហិ ជាននំ សម្បជញ្ញំ. ចេតិយវន្ទនាទិអត្ថំ អភិក្កមាទីសុ អត្ថានត្ថបរិគ្គណ្ហនំ សាត្ថកសម្បជញ្ញំ. សតិ ច អត្ថេ សប្បាយាសប្បាយរូបាទិបរិគ្គណ្ហនំ សប្បាយសម្បជញ្ញំ. គោចរគាមាភិក្កមនាទីសុ កម្មដ្ឋានាវិជហនំ គោចរសម្បជញ្ញំ. អភិក្កមនាទីនំ ធាតុអាទិវសេន បវិចយោ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ. សព្ពកម្មដ្ឋានភាវនានុយុត្តានំ សព្ពយោគីនំ សព្ពទា ឧបការកា ឥមេ ទ្វេ ធម្មា បារិបន្ថកហរណតោ ភាវនាវឌ្ឍនតោ ច. យថាហ ‘‘ទ្វេ ធម្មា ពហុការា សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ចា’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៥២). យុគេ នទ្ធា វិយាតិ យុគនទ្ធា, អញ្ញមញ្ញំ និមិត្តភាវេន សមំ បវត្តាតិ អត្ថោ. ‘‘បុន ចបរំ, អាវុសោ, ភិក្ខុ សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ (អ. និ. ៤.១៧០; បដិ. ម. ២.១) ហិ សុត្តេ ឯតេសំ យុគនទ្ធតា វុត្តា. សព្ពកុសលធម្មេសុ លីនុទ្ធច្ចាភាវោ ឯតេហិ ទ្វីហិ សមំ យុត្តេហីតិ ‘‘វីរិយសមាធិយោជនត្ថាយា’’តិ អាហ, យោគវចនត្ថាយាតិ អត្ថោ.

យេវាបនកវណ្ណនា

រូបាភាវេនាតិ រុប្បនាភាវេន. ធម្មាតិ ឯតស្ស អត្ថោ សភាវតោ ឧបលព្ភមានាតិ. មេត្តាបុព្ពភាគោតិ អប្បនាប្បត្តាយ មេត្តាយ បុព្ពភាគោ, បរិកម្មមេត្តា ឯតស្មិំ ចិត្តេ អត្ថីតិ អត្ថោ. វិរតិវសេនាតិ វចីបវត្តិយា ន បូរេតិ, កិន្តុ វិរតិយោគេនាតិ អត្ថោ. អបណ្ណកង្គានីតិ អវិរទ្ធង្គានិ. យថា តថា វា អារម្មណេ វិនិច្ឆយនំ អធិមុច្ចនំ. ន ហិ អនធិមុច្ចន្តោ បាណាតិបាតាទីសុ ទានាទីសុ វា បវត្តតិ, សទ្ធា បន បសាទនីយេសុ បសាទាធិមោក្ខោតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. ទារកស្ស វិយ ឥតោ ចិតោ ច សំសប្បនស្ស ករិស្សាមិ ន ករិស្សាមីតិ អវិនិច្ឆយស្ស បដិបក្ខកិរិយា អសំសប្បនំ. បុរិមមនតោតិ ភវង្គតោ. វិសទិសំ វីថិជវនំ មនំ ករោតីតិ មនសិការសាមញ្ញេន វីថិជវនបដិបាទកេ ទស្សេតិ. តេសុ ធម្មេសូតិ ចិត្តចេតសិកធម្មេសុ. អតទារម្មណត្តេបិ ហិ តេសុ សមប្បវត្តេសុ ឧទាសីនភាវតោ តត្រមជ្ឈត្តតាតិ វុច្ចតិ. អលីនានុទ្ធតប្បវត្តិបច្ចយត្តា ឩនាធិកនិវារណរសា. កាយទុច្ចរិតាទិវត្ថូនន្តិ បាណាទីនំ. អមទ្ទនា មទ្ទនបដិបក្ខភាវោវ.

តំតំរាសិកិច្ចវសេន វិភាគរហិតា អវិភត្តិកា. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ សវិភត្តិកេសុ ទុតិយដ្ឋានាទីសុបិ ភាជិយមានេសុ អបុព្ពំ នត្ថីតិ អត្ថោ. បទំ បូរិតន្តិ ឈានាទិបទំ បញ្ចកាទិវសេន បូរិតំ. បញ្ច ហិ អង្គានិ ឈានបទស្ស អត្ថោ, តេសុ ឯកស្មិញ្ច ឩនេ ឈានបទំ ឩនំ ហោតីតិ. បទសមូហោ បទកោដ្ឋាសោ វា តំ តមេវ វា បទំ, អវុត្តំ ហាបិតំ នាម ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘បូរិត’’ន្តិ. វុត្តស្មិញ្ញេវ វុច្ចមានេ អនេកេសំ បុរិសសទ្ទានំ វិយ កោចិ សម្ពន្ធោ នត្ថីតិ មញ្ញមានោ អាហ ‘‘អននុសន្ធិកា កថា’’តិ. អន្តរន្តរា វុត្តស្មិញ្ញេវ វុច្ចមានេ អនុក្កមេន ធម្មា កថិតា ន ហោន្តីតិ អាហ ‘‘ឧប្បដិបាដិយា’’តិ. ផស្សបញ្ចមករាសិ សព្ពចិត្តុប្បាទសាធារណវសេន ចតុក្ខន្ធតប្បច្ចយសង្គហវសេន ច វុត្តោ. យថាវុត្តេសុ បន រាសីសុ ឯករាសិកិច្ចស្សបិ អភាវា ឆន្ទាទយោ យេវាបនកវសេន វុត្តា. វុត្តានម្បិ ច ធម្មានំ យថា វេទនាទីនំ ឈានង្គាទិភាវោ វុត្តោ, ន ឯវំ សោវចស្សតាកល្យាណមិត្តតាទិវិសេសោ វុត្តោតិ តស្ស សង្គណ្ហនត្ថំ កេចិ ធម្មេ វិសុំ ឋបេត្វា តេ ច តញ្ច វិសេសំ ‘‘យេ វា បនា’’តិ អាហ. វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន វា សាវសេសេ ធម្មេ វត្វា ‘‘យេ វា បនា’’តិ វុត្តំ.

យេវាបនកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ធម្មុទ្ទេសវារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.