កាមាវចរកុសលំ

កាយកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា

ឥមស្ស បនត្ថស្សាតិ កម្មទ្វារានំ អញ្ញមញ្ញស្មិំ អនិយតតាយ ‘‘ទ្វារេ ចរន្តិ កម្មានី’’តិអាទិនា បកាសនត្ថំ. បញ្ច វិញ្ញាណានីតិ ឯត្ថ ឆដ្ឋស្ស វិញ្ញាណស្ស តស្ស ច ទ្វារស្ស អនុទ្ទេសោ ទ្វារទ្វារវន្តានំ សហាភាវា. និយតរូបរូបវសេន ចតុសមុដ្ឋានិកកាយា វុត្តាតិ សទ្ទស្ស វិការរូបាទីនញ្ច អសង្គហោ.

បឋមជវនសមុដ្ឋិតា វាយោធាតុ យទិបិ តស្មិំ ខណេ រូបានំ ទេសន្តរុប្បត្តិហេតុភាវេន ចាលេតុំ ន សក្កោតិ, តថាបិ វិញ្ញត្តិវិការសហិតាវ សា វេទិតព្ពា. ទសសុ ហិ ទិសាសុ យំ ទិសំ គន្តុកាមោ អង្គបច្ចង្គានិ វា ខិបិតុកាមោ, តំទិសាភិមុខានេវ រូបានិ សា សន្ថម្ភេតិ សន្ធារេតិ ចាតិ តទភិមុខភាវវិការវតី ហោតិ, អធិប្បាយសហភាវី ច វិការោ វិញ្ញត្តីតិ. ឯវញ្ច កត្វា អាវជ្ជនស្សបិ វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកភាវោ យថាធិប្បាយវិការរូបុប្បាទនេន ឧបបន្នោ ហោតិ, យតោ ពាត្តិំស ចិត្តានិ រូបិរិយាបថវិញ្ញត្តិជនកានិ វុត្តានីតិ. យោជនំ គតោ, ទសយោជនំ គតោតិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជាបេតិ អនេកសហស្សវារំ ឧប្បន្នា.

វាយោធាតុយា…បេ… បច្ចយោ ភវិតុន្តិ ថម្ភនចលនេសុ វាយោធាតុយា បច្ចយោ ភវិតុំ សមត្ថោ ចិត្តសមុដ្ឋានមហាភូតានំ ឯកោ អាការវិសេសោ អត្ថិ, អយំ វិញ្ញត្តិ នាម. តេសញ្ហិ តទាការត្តា វាយោធាតុ ថម្ភេតិ ចាលេតិ ចាតិ. ន ចិត្តសមុដ្ឋានាតិ ឯតេន បរមត្ថតោ អភាវំ ទស្សេតិ. ន ហិ រូបំ អប្បច្ចយំ អត្ថិ, ន ច និព្ពានវជ្ជោ អត្ថោ និច្ចោ អត្ថីតិ. វិញ្ញត្តិតាយាតិ វិញ្ញត្តិវិការតាយ. ចិត្តសមុដ្ឋានភាវោ វិយ មហាភូតវិការតាយ ឧបាទារូបភាវោ ច អធិប្បេតោតិ វេទិតព្ពោ.

កាយិកករណន្តិ កាយទ្វារប្បវត្តំ ចិត្តកិរិយំ, អធិប្បាយន្តិ អត្ថោ. ការេតិ មញ្ញេតិ ឯតេន វណ្ណគ្គហណានុសារេន គហិតាយ វិញ្ញត្តិយា យំ ករណំ វិញ្ញាតព្ពំ, តស្ស វិជាននេន វិញ្ញត្តិយា វិញ្ញាតត្តំ ទស្សេតិ. ន ហិ វិញ្ញត្តិរហិតេសុ រុក្ខចលនាទីសុ ‘‘ឥទមេស ការេតី’’តិ វិជាននំ ហោតីតិ. ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស ហិ រូបេ អភិនិបាតមត្តំ កិច្ចំ, ន អធិប្បាយសហភុនោ ចលនវិការស្ស គហណំ. ចិត្តស្ស បន លហុបរិវត្តិតាយ ចក្ខុវិញ្ញាណវីថិយា អនន្តរំ មនោវិញ្ញាណេន វិញ្ញាតម្បិ ចលនំ ចក្ខុនា ទិដ្ឋំ វិយ មញ្ញន្តិ អវិសេសវិទុនោ, តស្មា យថា នីលាភិនិបាតវសប្បវត្តាយ ចក្ខុវិញ្ញាណវីថិយា នីលន្តិ បវត្តាយ មនោវិញ្ញាណវីថិយា ច អន្តរំ ន វិញ្ញាយតិ, ឯវំ អវិញ្ញាយមានន្តរេន មនោទ្វារវិញ្ញាណេន គហិតេ តស្មិំ ចិត្តេន សហេវ អនុបរិវត្តេ កាយថម្ភនវិការចោបនសង្ខាតេ ‘‘ឥទមេស ការេតិ, អយមស្ស អធិប្បាយោ’’តិ វិជាននំ ហោតិ.

តាលបណ្ណាទិរូបានិ ទិស្វា តទនន្តរប្បវត្តាយ មនោទ្វារវីថិយា អវិញ្ញាយមានន្តរាយ តាលបណ្ណាទីនំ ឧទកាទិសហចារិប្បការតំ សញ្ញាណាការំ គហេត្វា ឧទកាទិគ្គហណំ វិយ. ឯត្ថ ឧទកំ ភវិស្សតីតិអាទិនា ច ឧទកាទិសម្ពន្ធនាការេន រូបគ្គហណានុសារវិញ្ញាណេន យំ ឧទកាទិ វិញ្ញាតព្ពំ, តស្ស វិជាននេន តទាការស្ស វិញ្ញាតតា វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា. ឯតស្ស បន កាយិកករណគ្គហណស្ស ឧទកាទិគ្គហណស្ស ច បុរិមសិទ្ធសម្ពន្ធគ្គហណំ ឧបនិស្សយោ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ បន នាលម្ពិតាបិ វិញ្ញត្តិ កាយិកករណគ្គហណស្ស ច បច្ចយោ បុរិមសិទ្ធសម្ពន្ធគ្គហណោបនិស្សយវសេន សាធិប្បាយវិការភូតវណ្ណគ្គហណានន្តរំ បវត្តមានស្ស អធិប្បាយគ្គហណស្ស អធិប្បាយសហភូវិការាភាវេ អភាវតោ, ឯវំ សតិ វណ្ណគ្គហណានន្តរេន ឧទកាទិគ្គហណេនេវ តាលបណ្ណាទិសញ្ញាណាការោ វិយ វណ្ណគ្គហណានន្តរេន អធិប្បាយគ្គហណេនេវ វិញ្ញត្តិ បាកដា ហោតីតិ ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច ឯស ការេតិ មញ្ញេ’’តិ អធិប្បាយវិជាននេនេវ វិញ្ញត្តិយា វិញ្ញាតតា វុត្តា.

អយំ នោ បហរិតុកាមោតិ អធិប្បាយវិជាននេន វិញ្ញត្តិយា បាកដភាវំ ទស្សេតិ. ន ហិ តទបាកដភាវេ អធិប្បាយវិជាននំ ហោតីតិ. សម្មុខី…បេ… យេវ នាម ហោតីតិ អសម្មុខីភូតតាយ អនាបាថគតានំ រូបាទីនំ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យាទិភាវោ វិយ សភាវភូតំ តំ ទ្វិធា វិញ្ញត្តិភាវំ សាធេតិ. បរំ ពោធេតុកាមតាយ វិនាបិ អភិក្កមនាទិប្បវត្តនេន សោ ចិត្តសហភូវិការោ អធិប្បាយំ វិញ្ញាបេតិ, សយញ្ច វិញ្ញាយតីតិ ទ្វិធាបិ វិញ្ញត្តិយេវាតិ វេទិតព្ពា.

តស្មិំ ទ្វារេ សិទ្ធាតិ តេន ទ្វារេន វិញ្ញាតព្ពភាវតោ តេនេវ ទ្វារេន នាមលាភតោ តស្មិំ ទ្វារេ បាកដភាវវសេន សិទ្ធា. កុសលំ វា អកុសលំ វាតិ ឋបេតព្ពំ. កស្មា? យស្មា បរវាទិនោ អវិបាកស្ស កម្មភាវោ ន សិទ្ធោ, ឥតរស្ស បន សិទ្ធោតិ វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកានំ ឯកាទសន្នំ កិរិយចិត្តានំ វសេន តិកំ បូរេត្វា ឋបេតព្ពំ.

ទ្វារេ ចរន្តិ កម្មានីតិ ឯត្ថ អយមធិប្បាយោ – យទិ ទ្វារា ទ្វារន្តរចារិនោ ហោន្តិ, ទ្វារសម្ភេទា កម្មសម្ភេទោបីតិ កាយកម្មំ កាយកម្មទ្វារន្តិ អញ្ញមញ្ញវវត្ថានំ ន សិយា, កម្មានម្បិ កម្មន្តរចរណេ ឯសេវ នយោ. យទិ បន ទ្វារានម្បិ ទ្វារភាវេន កម្មន្តរចរណំ កម្មានញ្ច ទ្វារន្តរចរណំ ន សិយា, សុដ្ឋុតរំ កម្មទ្វារវវត្ថានំ សិយា. ន បន កម្មានំ ទ្វារន្តរេ អចរណំ អត្ថិ, កិន្តុ ទ្វារេ អញ្ញស្មិញ្ច ចរន្តិ កម្មានិ អញ្ញានិបិ. យស្មា បន ទ្វារេ ទ្វារានិ ន ចរន្តិ, តស្មា អទ្វារចារីហិ ទ្វារេហិ ការណភូតេហិ កម្មានិ ទ្វារន្តរេ ចរន្តានិបិ វវត្ថិតានិ. ន កេវលំ កម្មានេវ, តេហិ បន ទ្វារានិបីតិ ឯវំ កម្មទ្វារានិ អញ្ញមញ្ញំ វវត្ថិតានិ ‘‘យេភុយ្យេនវុត្តិតាយ តព្ពហុលវុត្តិតាយ ចា’’តិ វុច្ចមានាយ វវត្ថានយុត្តិយា. តត្ថ ទ្វារាបេក្ខត្តា កម្មានំ កាយកម្មាទិភាវស្ស អទ្វារចារីហិ ទ្វារេហិ វវត្ថានំ ហោតិ, ន បន ទ្វារន្តរចារីហិ កម្មេហិ ទ្វារានំ អវវត្ថានំ កម្មានបេក្ខកាយទ្វារាទិភាវេហិ ទ្វារេហិ វវត្ថិតានំ កាយកម្មាទីនំ កាយកម្មទ្វារាទិវវត្ថានករត្តា. អថ វា ទ្វារន្តរេ ចរន្តានិបិ កាយាទីហិ ឧបលក្ខិតានេវ ចរន្តិ បាណាតិបាតាទីនំ ឯវំសភាវត្តា អាណត្តិហត្ថវិការាទីហិ វុច្ចមានស្សបិ កាយាទីហិ សាធេតព្ពសភាវាវពោធតោ, តស្មា ន កម្មន្តរស្ស អត្តនិ ចរន្តស្សបិ ទ្វារន្តរំ សនាមំ ទេតិ, នាបិ កម្មំ ទ្វារស្ស, តំតំទ្វារមេវ បន កម្មស្ស កម្មញ្ច ទ្វារន្តរេ ចរន្តម្បិ អត្តនោយេវ ទ្វារស្ស នាមំ ទេតីតិ សិទ្ធំ អញ្ញមញ្ញវវត្ថានំ. បុព្ពេ បន ទ្វារេសុ អនិពទ្ធតា កម្មានំ ទ្វារន្តរចរណមេវ សន្ធាយ វុត្តា, ន ឯតំ វវត្ថានន្តិ.

តត្ថាតិ តេសុ ទ្វារកម្មេសុ. កាយកម្មស្ស ឧប្បជ្ជនដ្ឋានន្តិ តំសហជាតា វិញ្ញត្តិយេវ វុច្ចតិ. កិញ្ចាបិ ហិ សា តស្ស កេនចិ បការេន បច្ចយោ ន ហោតិ, តថាបិ កម្មស្ស វិសេសិកា វិញ្ញត្តិ តំសហជាតា ហោតីតិ តស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានភាវេន វុត្តា យថាវុត្តនិយមេន អញ្ញវិសេសនស្ស កម្មស្ស វិសេសនន្តរេ ឧប្បត្តិអភាវា. កាយេន បន កតត្តាតិ កាយវិញ្ញត្តិំ ជនេត្វា តាយ ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទាទិនិប្ផាទនតោ អត្តនោ និប្ផត្តិវសេន ‘‘កាយេន កតំ កម្ម’’ន្តិ វុត្តំ. ការណភូតោ ហិ បនេត្ថ កាយោតិ.

អញ្ញមញ្ញំ វវត្ថិតាតិ ឯត្ថ កម្មុនា កាយោ កាយកម្មទ្វារន្តិ ឯវំ វវត្ថិតោ, ន កាយោ ឥច្ចេវ. យថា សូចិកម្មុនា សូចិកម្មករណន្តិ វវត្ថិតា, ន សូចិ ឥច្ចេវ, តថា ឥទម្បិ ទដ្ឋព្ពំ. អញ្ញមញ្ញំ វវត្ថិតាតិ ច អញ្ញមញ្ញំ វិសេសិតាតិ អត្ថោ. ឯវំ សន្តេតិ យថាវុត្តំ វវត្ថាននិយមំ អគ្គហេត្វា ‘‘ទ្វារេ ចរន្តិ កម្មានី’’តិអាទិវចនមេវ គហេត្វា ចោទេតិ. តត្ថ ឯវំ សន្តេតិ កម្មានំ ទ្វារចរណេ អញ្ញមញ្ញេន ច វវត្ថានេ នាមលាភេ វិសេសនេ សតីតិ អត្ថោ.

កាយកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វចីកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា

ចតូហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតាតិ ឯត្ថ សុភាសិតភាសនសង្ខាតា អបិសុណវាចា, ធម្មភាសនសង្ខាតោ អសម្ផប្បលាបោ, បិយភាសនសង្ខាតា អផរុសវាចា, សច្ចភាសនសង្ខាតោ អមុសាវាទោ ចាតិ ឯតា វាចា តថាបវត្តា ចេតនា ទដ្ឋព្ពា. សហសទ្ទា បនាតិ តស្ស វិការស្ស សទ្ទេន សហ សម្ភូតត្តា វុត្តំ. ចិត្តានុបរិវត្តិតាយ បន សោ ន យាវ សទ្ទភាវីតិ ទដ្ឋព្ពោ, វិតក្កវិប្ផារសទ្ទោ ន សោតវិញ្ញេយ្យោតិ បវត្តេន មហាអដ្ឋកថាវាទេន ចិត្តសមុដ្ឋានសទ្ទោ វិនាបិ វិញ្ញត្តិឃដ្ដនេន ឧប្បជ្ជតីតិ អាបជ្ជតិ. ‘‘យា តាយ វាចាយ វិញ្ញត្តី’’តិ (ធ. ស. ៦៣៦) ហិ វចនតោ អសោតវិញ្ញេយ្យសទ្ទេន សហ វិញ្ញត្តិយា ឧប្បត្តិ នត្ថីតិ វិញ្ញាយតីតិ.

ចិត្តសមុដ្ឋានំ សទ្ទាយតនន្តិ ឯត្ថ ច ន កោចិ ចិត្តសមុដ្ឋានោ សទ្ទោ អសង្គហិតោ នាម អត្ថីតិ អធិប្បាយេន មហាអដ្ឋកថាវាទំ បដិសេធេតិ. ឆព្ពិធេន រូបសង្គហាទីសុ ហិ ‘‘សោតវិញ្ញេយ្យ’’ន្តិ ‘‘ទិដ្ឋំ សុត’’ន្តិ ឯត្ថ ‘‘សុត’’ន្តិ ច ន កោចិ សទ្ទោ ន សង្គយ្ហតីតិ. មហាអដ្ឋកថាយំ បន វិញ្ញត្តិសហជមេវ ជិវ្ហាតាលុចលនាទិករវិតក្កសមុដ្ឋិតំ សុខុមសទ្ទំ ‘‘ទិព្ពសោតេន សុត្វា អាទិសតី’’តិ សុត្តេ បដ្ឋានេ ច ឱឡារិកសទ្ទំ សន្ធាយ ‘‘សោតវិញ្ញាណស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ វុត្តន្តិ ឥមិនា អធិប្បាយេន អសោតវិញ្ញេយ្យតា វុត្តា សិយា. សទ្ទោ ច អសោតវិញ្ញេយ្យោ ចាតិ វិរុទ្ធមេតន្តិ បន បដិក្ខេបោ វេទិតព្ពោ. វិញ្ញត្តិបច្ចយា ឃដ្ដនា វិញ្ញត្តិឃដ្ដនា. វិញ្ញត្តិ ឯវ វា. ឃដ្ដនាការប្បវត្តភូតវិការោ ហិ ‘‘ឃដ្ដនា’’តិ វុត្តោ. សង្ឃដ្ដនេន សហេវ សទ្ទោ ឧប្បជ្ជតិ, ន បុព្ពាបរភាវេន. បថវីធាតុយាតិ ឥទំ វាយោធាតុយា វិយ ចាលនំ បថវីធាតុយា សង្ឃដ្ដនំ កិច្ចំ អធិកន្តិ កត្វា វុត្តំ, វិការស្ស ច តប្បច្ចយភាវោ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. តព្ពិការានញ្ហិ ភូតានំ អញ្ញមញ្ញស្ស បច្ចយភាវោតិ. អញ្ញម្បិ សព្ពំ វិធានំ កាយវិញ្ញត្តិយំ វិយ វេទិតព្ពំ.

តិសមុដ្ឋានិកកាយំ…បេ… ន លព្ភតិ. ន ហិ ចាលនំ ឧបាទិន្នឃដ្ដនន្តិ. ចាលនញ្ហិ ទេសន្តរុប្បាទនបរម្បរតា, ឃដ្ដនំ បច្ចយវិសេសេន ភូតកលាបានំ អាសន្នតរុប្បាទោតិ. ឧបត្ថម្ភនកិច្ចម្បិ នត្ថីតិ ឧបត្ថម្ភនេន វិនា បឋមចិត្តសមុដ្ឋានាបិ ឃដ្ដនាការេន បវត្តតីតិ ឃដ្ដនត្ថំ ឧបត្ថម្ភនេន បយោជនំ នត្ថិ, លទ្ធាសេវនេន ចិត្តេនេវ ឃដ្ដនស្ស ពលវភាវតោ ចាតិ អធិប្បាយោ. ឧបត្ថម្ភនំ នត្ថិ អត្ថីតិ វិចារេត្វា គហេតព្ពំ.

វចីកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មនោកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា

អយំ នាម ចេតនា កម្មំ ន ហោតីតិ ន វត្តព្ពាតិ ឥទំ យស្ស ទ្វារំ មនោ, តំទស្សនត្ថំ វុត្តំ. កប្បេតីតិ ‘‘ត្វំ ផុសនំ ករោហិ, ត្វំ វេទយិត’’ន្តិ ឯវំ កប្បេន្តំ វិយ បវត្តតីតិ អត្ថោ. បកប្បនញ្ច តទេវ. កិំ បិណ្ឌំ ករោតីតិ អាយូហនត្ថវសេន បុច្ឆតិ. ផស្សាទិធម្មេ ហិ អវិប្បកិណ្ណេ កត្វា សកិច្ចេសុ បវត្តនំ អាយូហនំ, តត្ថេវ ព្យាបារណំ ចេតយនំ, តថាករណំ អភិសង្ខរណន្តិ. តេភូមកស្សេវ គហណំ លោកុត្តរកម្មស្ស កម្មក្ខយករត្តា.

មនោកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កម្មកថាវណ្ណនា

ចេតយិត្វា កម្មំ ករោតីតិ ឯត្ថ យស្មា បុរិមចេតនាយ ចេតយិត្វា សន្និដ្ឋានកម្មំ ករោតិ, តស្មា ចេតនាបុព្ពកំ កម្មំ តំចេតនាសភាវមេវាតិ ចេតនំ អហំ កម្មំ វទាមីតិ អត្ថោ. អថ វា សមានកាលត្តេបិ ការណកិរិយា បុព្ពកាលា វិយ វត្តុំ យុត្តា, ផលកិរិយា ច អបរកាលា វិយ. យស្មា ច ចេតនាយ ចេតយិត្វា កាយវាចាហិ ចោបនកិរិយំ មនសា ច អភិជ្ឈាទិកិរិយំ ករោតិ, តស្មា តស្សា កិរិយាយ ការិកំ ចេតនំ អហំ កម្មំ វទាមីតិ អត្ថោ. កាយេ វាតិ កាយវិញ្ញត្តិសង្ខាតេ កាយេ វា. សតីតិ ធរមានេ, អនិរោធិតេ វា. កាយសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា កាយសញ្ចេតនា. ឯត្ថ ច សុខទុក្ខុប្បាទកេន កម្មេន ភវិតព្ពំ, ចេតនា ច សុខទុក្ខុប្បាទិកា វុត្តាតិ តស្សា កម្មភាវោ សិទ្ធោ ហោតិ. សញ្ចេតនិយន្តិ សញ្ចេតនសភាវវន្តំ. សមិទ្ធិត្ថេរេន ‘‘សញ្ចេតនិយំ, អាវុសោ…បេ… មនសា សុខំ សោ វេទយតី’’តិ (ម. និ. ៣.៣០០; កថា. ៥៣៩) អវិភជិត្វា ព្យាកតោ. សុខវេទនីយន្តិអាទិនា បន វិភជិត្វា ព្យាកាតព្ពោ សោ បញ្ហោ, តស្មា សម្មា ព្យាកតោ នាម ន ហោតិ. ឥតរទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. យថា បន សុត្តានិ ឋិតានិ, តថា ចោបនកិរិយានិស្សយភូតា កាយវាចា អភិជ្ឈាទិកិរិយានិស្សយោ ច មនោទ្វារានិ, យាយ បន ចេតនាយ តេហិ កាយាទីហិ ករណភូតេហិ ចោបនាភិជ្ឈាទិកិរិយំ ករោន្តិ វាសិអាទីហិ វិយ ឆេទនាទិំ, សា ចេតនា កម្មន្តិ ទ្វារប្បវត្តិយម្បិ កម្មទ្វារាភេទនញ្ច កម្មទ្វារវវត្ថានញ្ច ទិស្សតិ, ឯវញ្ច សតិ ‘‘កាយេន ចេ កតំ កម្ម’’ន្តិអាទិគាថាយោ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១ កាយកម្មទ្វារ) អតិវិយ យុជ្ជន្តិ.

លោកុត្តរមគ្គោ ឥធ លោកិយកម្មកថាយំ អនធិប្បេតោបិ ភជាបិយមានោ តីណិ កម្មានិ ភជតិ. មនេន ទុស្សីល្យន្តិ កាយិកវាចសិកវីតិក្កមវជ្ជំ សព្ពំ អកុសលំ សង្គណ្ហាតិ, មិច្ឆាទិដ្ឋិសង្កប្បវាយាមសតិសមាធិំ វា. តម្បិ ចេតំ ‘‘មនសា សំវរោ សាធូ’’តិ (សំ. និ. ១.១១៦; ធ. ប. ៣៦១) វុត្តស្ស សំវរស្ស បដិបក្ខវសេន វុត្តំ, ន សីលវិបត្តិវសេន. ន ហិ សា មានសិកា អត្ថីតិ មគ្គស្សេវ ភជាបនំ មហាវិសយត្តា. ពោជ្ឈង្គា ហិ មនោកម្មមេវ ភជេយ្យុំ, ន ច ន សក្កា មគ្គភជាបនេនេវ តេសំ ភជាបនំ វិញ្ញាតុន្តិ.

កម្មបថំ អប្បត្តានម្បិ តំតំទ្វារេ សំសន្ទនំ អវរោធនំ ទ្វារន្តរេ កម្មន្តរុប្បត្តិយម្បិ កម្មទ្វារាភេទនញ្ច ទ្វារសំសន្ទនំ នាម. ‘‘តិវិធា, ភិក្ខវេ, កាយសញ្ចេតនា អកុសលំ កាយកម្ម’’ន្តិអាទិនា (កថា. ៥៣៩) កម្មបថប្បត្តាវ សន្និដ្ឋាបកចេតនា កម្មន្តិ វុត្តាតិ បុរិមចេតនា សព្ពា កាយកម្មំ ន ហោតីតិ វុត្តំ. អាណាបេត្វា…បេ… អលភន្តស្សាតិ អាណត្តេហិ អមារិតភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ, វចីទុច្ចរិតំ នាម ហោតិ អកម្មបថភាវតោតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ឥមេ សត្តា ហញ្ញន្តូ’’តិ បវត្តព្យាបាទវសេន ចេតនាបក្ខិកា វា ភវន្តិ កាយកម្មវោហារលាភា. អព្ពោហារិកា វា មនោកម្មវោហារវិរហា. សសម្ភារបថវីអាទីសុ អាបាទយោ ឯត្ថ និទស្សនំ.

កុលុម្ពស្សាតិ គព្ភស្ស, កុលស្សេវ វា. តិស្សោបិ សង្គីតិយោ អារុឡ្ហតាយ អននុជាននតោ ‘‘តវ សុត្តស្សា’’តិ វុត្តំ. ទសវិធា ឥទ្ធិ បដិសម្ភិទាមគ្គេ ឥទ្ធិកថាយ គហេតព្ពា. ភាវនាមយន្តិ អធិដ្ឋានិទ្ធិំ សន្ធាយ វទតិ. ឃដភេទោ វិយ បរូបឃាតោ, ឧទកវិនាសោ វិយ ឥទ្ធិវិនាសោ ច ហោតីតិ ឧបមា សំសន្ទតិ. តវ បញ្ហោតិ ភាវនាមយាយ បរូបឃាតោ ហោតីតិ វុត្តោ ញាបេតុំ ឥច្ឆិតោ អត្ថោ. អាថព្ពណិទ្ធិ វិជ្ជាមយិទ្ធិ ហោតិ. សត្តមេ បទេតិ មណ្ឌលាទិតោ សត្តមេ បទេ.

វចនន្តរេន គមេតព្ពត្ថំ នេយ្យត្ថំ, សយមេវ គមិតព្ពត្ថំ នីតត្ថំ. កិរិយតោ សមុដ្ឋាតិ, ឧទាហុ អកិរិយតោតិ តេនាធិប្បេតំ សម្បជានមុសាវាទំ សន្ធាយ បុច្ឆតិ, ន ឧបោសថក្ខន្ធកេ វុត្តំ. តត្ថ អវុត្តមេវ ហិ សោ អនរិយវោហារំ វុត្តន្តិ គហេត្វា វោហរតីតិ. វាចាគិរន្តិ វាចាសង្ខាតំ គិរំ, វាចានុច្ចារណំ វា.

ខន្ទសិវាទយោ សេដ្ឋាតិ ខន្ទាតិ កុមារា. សិវាតិ មហេស្សរា, មិច្ឆាទិដ្ឋិយា និទស្សនត្ថមិទំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. នត្ថិកទិដ្ឋាទយោ ឯវ ហិ កម្មបថប្បត្តា កម្មន្តិ. ចេតនា បនេត្ថ អព្ពោហារិកាតិ កាយទ្វារេ វចីទ្វារេ ច សមុដ្ឋិតាបិ កាយកម្មំ វចីកម្មន្តិ ច វោហារំ ន លភតិ អភិជ្ឈាទិប្បធានត្តា. ‘‘តិវិធា, ភិក្ខវេ, មនោសញ្ចេតនា អកុសលំ មនោកម្ម’’ន្តិ បន វចនតោ សភាវេនេវ សា មនោកម្មំ, ន អភិជ្ឈាទិបក្ខិកត្តាតិ ‘‘អភិជ្ឈាទិបក្ខិកាវា’’តិ ន វុត្តំ. ឥមស្មិំ បន ឋានេ កាយង្គវាចង្គានិ អចោបេត្វា ចិន្តនកាលេ ចេតនាបិ ចេតនាសម្បយុត្តធម្មាបិ មនោទ្វារេ ឯវ សមុដ្ឋហន្តិ, តស្មា ចេតនាយ អព្ពោហារិកភាវោ កថញ្ចិ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ.

‘‘តិវិធា, ភិក្ខវេ, កាយសញ្ចេតនា កុសលំ កាយកម្ម’’ន្តិអាទិវចនតោ (កថា. ៥៣៩) បាណាតិបាតាទិបដិបក្ខភូតា តព្ពិរតិវិសិដ្ឋា ចេតនាវ បាណាតិបាតវិរតិអាទិកា ហោន្តីតិ ‘‘ចេតនាបក្ខិកា វា’’តិ វុត្តំ, ន ‘‘វិរតិបក្ខិកា’’តិ. រក្ខតីតិ អវិនាសេត្វា កថេតិ. ភិន្ទតីតិ វិនាសេត្វា កថេតិ.

កម្មកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចក្ខុវិញ្ញាណទ្វារន្តិ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស ទ្វារំ. ចក្ខុ ច តំ វិញ្ញាណទ្វារញ្ចាតិ វា ចក្ខុវិញ្ញាណទ្វារំ. ចក្ខុ វិញ្ញាណទ្វារន្តិ វា អសមាសនិទ្ទេសោ. តំ បន ចក្ខុមេវ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ‘‘ចក្ខុនា សំវរោ សាធូ’’តិអាទិកាយ (ធ. ប. ៣៦០) គាថាយ បសាទកាយចោបនកាយសំវរេ ឯកជ្ឈំ កត្វា កាយេន សំវរោ វុត្តោ, តំ ឥធ ភិន្ទិត្វា អដ្ឋ សំវរា, តប្បដិបក្ខភាវេន អសំវរា អដ្ឋ កថិតា. សីលសំវរាទយោបិ បញ្ចេវ សំវរា សព្ពទ្វារេសុ ឧប្បជ្ជមានាបិ, តប្បដិបក្ខភាវេន ទុស្សីល្យាទីនិ អសំវរាតិ វុត្តានិ. តត្ថ ទុស្សីល្យំ បាណាតិបាតាទិចេតនា. មុដ្ឋស្សច្ចំ សតិបដិបក្ខា អកុសលា ធម្មា. បមាទន្តិ កេចិ. សីតាទីសុ បដិឃោ អក្ខន្តិ. ថិនមិទ្ធំ កោសជ្ជំ.

វិនា វចីទ្វារេន សុទ្ធំ កាយទ្វារសង្ខាតន្តិ ឥទំ វចីទ្វារសល្លក្ខិតស្ស មុសាវាទាទិនោបិ កាយទ្វារេ បវត្តិសព្ភាវា អសុទ្ធតា អត្ថីតិ តំនិវារណត្ថំ វុត្តំ. ន ហិ តំ កាយកម្មំ ហោតិ. សុទ្ធវចីទ្វារោបលក្ខិតំ បន វចីកម្មមេវ ហោតីតិ. ឯត្ថ អសំវរោតិ ឯតេន សុទ្ធកាយទ្វារេន ឧបលក្ខិតោ អសំវរោ ទ្វារន្តរេ ឧប្បជ្ជមានោបិ វុត្តោ. ទ្វារន្តរានុបលក្ខិតំ សព្ពំ តំទ្វារិកាកុសលញ្ចេតិ វេទិតព្ពំ. ឯវញ្ច កត្វា កម្មបថសំសន្ទនេ ‘‘ចោបនកាយអសំវរទ្វារវសេន ឧប្បជ្ជមានោ អសំវរោ អកុសលំ កាយកម្មមេវ ហោតី’’តិអាទិ ‘‘អកុសលំ កាយកម្មំ ចោបនកាយអសំវរទ្វារវសេន វចីអសំវរវសេន ច ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា សហ អវិរុទ្ធំ ហោតិ. អសំវរោ ហិ ទ្វារន្តរេ ឧប្បជ្ជមានោបិ សទ្វារេ ឯវាតិ វុច្ចតិ, សទ្វារវសេន ឧប្បន្នោតិ ច, កម្មំ អញ្ញទ្វារេ អញ្ញទ្វារវសេន ចាតិ ឯវំ អវិរុទ្ធំ.

អថ វា ឯត្ថាតិ សុទ្ធំ អសុទ្ធន្តិ ឯតំ អវិចារេត្វា ឯតស្មិំ ចោបនេតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ សតិ ទ្វារន្តរោបលក្ខិតំ កម្មបថភាវប្បត្តតាយ វចីមនោកម្មំ ចោបនកាយអសំវរទ្វារេ ឧប្បន្នំ, សេសំ សព្ពំ តំទ្វារុប្បន្នាកុសលំ វិយ ‘‘ចោបនកាយអសំវរោ’’តិ វុច្ចតិ. កម្មបថភាវប្បត្តិយា ទ្វារន្តរុប្បន្នំ កាយកម្មញ្ច តថា ន វុច្ចតីតិ កម្មបថសំសន្ទនវិរោធោ សិយា, តទវិរោធំ តត្ថេវ វក្ខាម. សីលសំវរាទយោ បញ្ច និក្ខេបកណ្ឌេ អាវិ ភវិស្សន្តិ. តត្ថ ញាណសំវរេ បច្ចយសន្និស្សិតសីលស្ស, វីរិយសំវរេ ច អាជីវបារិសុទ្ធិយា អន្តោគធតា ទដ្ឋព្ពា.

អកុសលកម្មបថកថាវណ្ណនា

សរសេនេវ ច បតនសភាវស្ស បាណស្ស អន្តរា ឯវ អតីវ បាតនំ អតិបាតោ, សណិកំ បតិតុំ អទត្វាវ សីឃំ បាតនន្តិ អត្ថោ. អតិក្កម្ម វា សត្ថាទីហិ អភិភវិត្វា បាតនំ អតិបាតោ. បយោគវត្ថុមហន្តតាទីហិ មហាសាវជ្ជតា តេហិ បច្ចយេហិ ឧប្បជ្ជមានាយ ចេតនាយ ពលវភាវតោ. យថាវុត្តបច្ចយវិបរិយាយេបិ តំតំបច្ចយេហិ ឧប្បជ្ជមានាយ ចេតនាយ ពលវាពលវវសេនេវ អប្បសាវជ្ជមហាសាវជ្ជតា វេទិតព្ពា. ឥទ្ធិមយោ កម្មវិបាកជិទ្ធិមយោ ទាឋាកោដិកាទីនំ វិយ.

គោត្តរក្ខិតា សគោត្តេហិ រក្ខិតា. ធម្មរក្ខិតា សហធម្មិកេហិ រក្ខិតា. សសាមិកា សារក្ខា. យស្សា គមនេ រញ្ញា ទណ្ឌោ ឋបិតោ, សា សបរិទណ្ឌា. អត្ថភញ្ជកោតិ កម្មបថប្បត្តំ វុត្តំ. កម្មបថកថា ហេសាតិ. អត្តនោ សន្តកំ អទាតុកាមតាយាតិអាទិ មុសាវាទសាមញ្ញតោ វុត្តំ. ហសាធិប្បាយេន វិសំវាទនបុរេក្ខារស្សេវ មុសាវាទោ. សុញ្ញភាវន្តិ បីតិវិរហិតតាយ រិត្តតំ. អត្ថវិបន្នតាយ ន ហទយង្គមា. អគ្គណ្ហន្តេតិ អសទ្ទហន្តេ កម្មបថភេទោ ន ហោតិ. យោ កោចិ បន សម្ផប្បលាបោ ទ្វីហិ សម្ភារេហិ សិជ្ឈតីតិ. អត្តនោ បរិណាមនំ ចិត្តេនេវាតិ វេទិតព្ពំ. មិច្ឆា បស្សតីតិ វិតថំ បស្សតិ.

កោដ្ឋាសតោតិ ផស្សបញ្ចមកាទីសុ ចិត្តង្គកោដ្ឋាសេសុ យេ កោដ្ឋាសា ហោន្តិ, តតោតិ អត្ថោ. ននុ ច ចេតនា កម្មបថេសុ ន វុត្តាតិ បដិបាដិយា សត្តន្នំ កម្មបថភាវោ ន យុត្តោតិ? ន, អវចនស្ស អញ្ញហេតុត្តា. ន ហិ ចេតនាយ អកម្មបថត្តា កម្មបថរាសិម្ហិ អវចនំ, កទាចិ បន កម្មបថោ ហោតិ, ន សព្ពទាតិ កម្មបថភាវស្ស អនិយតត្តា អវចនំ. យទា បន កម្មបថោ ហោតិ, តទា កម្មបថរាសិសង្គហោ ន និវារិតោតិ. ‘‘បញ្ច សិក្ខាបទា បរិត្តារម្មណា ឯវា’’តិ ឯតេន អទិន្នាទានាទីនំ សត្តារម្មណភាវវិរោធំ ‘‘សត្តសង្ខាតេ សង្ខារេ ឯវ អារព្ភ បវត្តិតោ’’តិ សយមេវ បរិហរិស្សតិ. ‘‘នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា’’តិ បវត្តមានា ទិដ្ឋិ តេភូមកធម្មវិសយាវាតិ សង្ខារារម្មណតា វុត្តា. វិបាកនិស្សន្ទផលានិ យថាក្កមំ និរយាទិវិបាកទុគ្គតតាទីនិ.

អកុសលកម្មបថកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កុសលកម្មបថកថាវណ្ណនា

បាណាតិបាតាទីហិ បន វិរតិយោតិ ឯតំ យាហិ វិរតីហិ សម្បយុត្តា ចេតនា ‘‘កាយវចីកម្មានី’’តិ វុច្ចន្តិ, តាសញ្ច កម្មបថភាវោ យុត្តោតិ កត្វា វុត្តំ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘បដិបាដិយា សត្ត ចេតនាបិ វដ្ដន្តិ វិរតិយោបី’’តិ. អល្លសសមំសន្តិ ជីវមានកសសមំសំ. វោរោបេតា ហុត្វា នាភិជានាមិ. ទុស្សីល្យាទារម្មណា តទារម្មណា. ជីវិតិន្ទ្រិយាទិអារម្មណា កថំ ទុស្សីល្យាទីនិ បជហន្តីតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘យថា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. អនភិជ្ឈា…បេ… វិរមន្តស្សាតិ អភិជ្ឈំ បជហន្តស្សាតិ អត្ថោ. ន ហិ មនោទុច្ចរិតា វិរតិ អត្ថិ អនភិជ្ឈាទីហេវ តប្បហានតោ.

កម្មបថសំសន្ទនកថាវណ្ណនា

កម្មបថប្បត្តានំ ទុស្សីល្យាទីនំ អសំវរានំ តថា ទុច្ចរិតានញ្ច អកុសលកម្មបថេហិ កម្មបថប្បត្តានមេវ ច សុសីល្យាទីនំ សំវរានំ តថា សុចរិតានញ្ច កុសលកម្មបថេហិ អត្ថតោ នានត្តាភាវទស្សនំ. អថ វា តេសំ ផស្សទ្វារាទីហិ អវិរោធភាវេន ទីបនំ កម្មបថសំសន្ទនន្តិ កេចិ វទន្តិ, តទេតំ វិចារេតព្ពំ. ន ហិ បញ្ចផស្សទ្វារបញ្ចអសំវរទ្វារបញ្ចសំវរទ្វារេសុ ឧប្បន្នានំ អសំវរានំ សំវរានញ្ច កម្មបថតា អត្ថិ បាណាតិបាតាទីនំ បរសន្តកវត្ថុលោភបរសត្តារម្មណព្យាបាទអហេតុកទិដ្ឋិអាទីនញ្ច តេសុ ទ្វារេសុ អនុប្បត្តិតោ. តិវិធកអាយទុច្ចរិតាទីនិ ច កម្មបថាតិ បាកដា ឯវាតិ កិំ តេសំ កម្មបថេហិ នានត្តាភាវទស្សនេន, ន ច ទុច្ចរិតានំ សុចរិតានញ្ច ផស្សទ្វារាទិវសេន ឧប្បត្តិ ទីបិតា, នាបិ អសំវរានំ សំវរានញ្ច យតោ តេសំ ផស្សទ្វារាទីហិ អវិរោធភាវេន ទីបនា សិយា, កេវលំ បន ផស្សទ្វារាទិវសេន ឧប្បន្នានំ អសំវរានំ សំវរានញ្ច កាយកម្មាទិតា ទីបិតា. យទិ ច ឯត្តកំ កម្មបថសំសន្ទនំ, ‘‘អកុសលំ កាយកម្មំ បញ្ចផស្សទ្វារវសេន នុប្បជ្ជតី’’តិអាទិ កម្មបថសំសន្ទនំ ន សិយា. ឯសាបិ ឆផស្សទ្វារាទីហិ អវិរោធទីបនាតិ ចេ, វុត្តមេវ បការន្តរេន ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិ ន វត្តព្ពំ. សមុច្ចយត្ថេ ច អថ វា-សទ្ទេ កម្មបថប្បត្តានេវ ទុស្សីល្យាទីនិ កាយកម្មាទិនាមេហិ វទន្តេហិ មនោកម្មស្ស ឆផស្សទ្វារវសេន ឧប្បត្តិ ន វត្តព្ពា. ន ហិ តំ ចក្ខុទ្វារាទិវសេន ឧប្បជ្ជតីតិ. យទិ ច កម្មបថប្បត្តា ឯវ អសំវរាទយោ គហិតា, ទុច្ចរិតេហិ អញ្ញេសំ អសំវរានំ អភាវា តេសញ្ច តំតំកម្មភាវស្ស វុត្តត្តា ‘‘ចោបនកាយអសំវរទ្វារវសេន ឧប្បន្នោ អសំវរោ អកុសលំ កាយកម្មមេវ ហោតី’’តិអាទិ ន វត្តព្ពំ សិយា. វុច្ចមានេ ហិ តស្មិំ សង្ករោ សិយា, វចីមនោកម្មានិបិ ហិ កាយទ្វារេ ឧប្បជ្ជន្តិ, តថា សេសទ្វារេសុបិ កម្មន្តរានីតិ.

អថ បន ទ្វារន្តរេ ឧប្បជ្ជមានំ កម្មន្តរម្បិ តំទ្វារិកកម្មមេវ សិយា, ‘‘តិវិធំ កាយទុច្ចរិតំ អកុសលំ កាយកម្មមេវា’’តិអាទិ, ‘‘អកុសលំ កាយកម្មំ ចោបនកាយអសំវរទ្វារវសេន វាចាអសំវរទ្វារវសេន ច ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិ ច វិរុជ្ឈេយ្យ. ទុច្ចរិតានញ្ហិ អញ្ញទ្វារចរណំ អត្ថិ, ន ចស្ស ទ្វារន្តរុប្បន្នំ កម្មន្តរំ ហោតីតិ. តស្មា ហេដ្ឋា កម្មបថប្បត្តានំ ឯវ កាយកម្មាទិភាវស្ស វុត្តត្តា សេសានញ្ច តំតំទ្វារុប្បន្នានំ កុសលាកុសលានំ ទ្វារសំសន្ទនេ តំតំទ្វារបក្ខិកភាវស្ស កតត្តា ឥធ កម្មបថំ អប្បត្តានញ្ច ចេតនាភាវតោ អកម្មានញ្ច អសំវរានំ សំវរានញ្ច ភជាបិយមានានំ កម្មបថានំ វិយ កាយកម្មាទិតាទីបនំ, កម្មបថប្បត្តានំ តិវិធកាយទុច្ចរិតាទីនំ តិវិធកាយសុចរិតាទីនញ្ច ទ្វារន្តរចរណេបិ កាយកម្មាទិភាវាវិជហនទីបនំ, យថាបកាសិតានញ្ច កម្មបថភាវំ បត្តានំ អបត្តានញ្ច អកុសលកាយកម្មាទីនញ្ច កុសលកាយកម្មាទីនញ្ច ផស្សទ្វារាទីហិ ឧប្បត្តិបកាសនញ្ច កម្មបថសំសន្ទនំ នាម. កស្មា? អកម្មបថានំ កម្មបថេសុ កម្មបថានញ្ច អកម្មបថេសុ សមាននាមតាវសេន, កម្មបថានំ កម្មបថេសុ សាមញ្ញនាមាវិជហនវសេន, ឧភយេសញ្ច ឧប្បត្តិវសេន ទ្វារេសុ ឯត្ថ សំសន្ទិតត្តា.

តត្ថ តិវិធកម្មទ្វារវសេន ឧប្បន្នានំ កម្មានំ ញាតកម្មភាវតាយ តំតំកម្មភាវស្ស អវចនីយត្តា កម្មទ្វារេសុ តេសំ ឧប្បត្តិយា ច វុត្តត្តា បញ្ចវិញ្ញាណទ្វារវសេន អសំវរាទីនំ ឧប្បត្តិបរិយាយវចនាភាវតោ ច កម្មទ្វារវិញ្ញាណទ្វារានិ វិរជ្ឈិត្វា ‘‘បញ្ចផស្សទ្វារវសេន ហិ ឧប្បន្នោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘យម្បិទំ ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ សុខំ វា’’តិអាទិនា ‘‘ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា វេទនាក្ខន្ធោ អត្ថិ កុសលោ’’តិអាទិនា ច បញ្ចផស្សទ្វារវសេន អសំវរាទីនំ ឧប្បត្តិបរិយាយោ វុត្តោ, ន ច ‘‘យមិទំ ចក្ខុវិញ្ញាណបច្ចយា’’តិអាទិវចនំ អត្ថីតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណសហជាតោ ហិ ផស្សោ ចក្ខុសម្ផស្សោ’’តិអាទិ (ធ. ស. ១ កម្មកថា; មហានិ. អដ្ឋ. ៨៦). តេន ហិ អសំវរានំ សំវរានញ្ច ចក្ខុសម្ផស្សាទីហិ អសហជាតត្តា មនោសម្ផស្សសហជាតានញ្ច ចក្ខុសម្ផស្សទ្វារាទិវសេន ឧប្បត្តិ ទីបិតាតិ. ‘‘សោ ហិ កាយទ្វារេ ចោបនំ បត្តោ អកុសលំ កាយកម្មំ ហោតី’’តិអាទិនា ‘‘ចោបនកាយអសំវរទ្វារវសេន ឧប្បន្នោ អកុសលំ កាយកម្មមេវ ហោតី’’តិអាទិនា ច វចីកម្មាទីនញ្ច កម្មបថប្បត្តានំ អសំវរភូតានំ កាយកម្មាទិភាវេ អាបន្នេ ‘‘ចតុព្ពិធំ វចីទុច្ចរិតំ អកុសលំ វចីកម្មមេវ ហោតី’’តិអាទិនា អបវាទេន និវត្តិ ទដ្ឋព្ពា. ឯវញ្ច កត្វា បុព្ពេ ទស្សិតេសុ អសំវរវិនិច្ឆយេសុ ទុតិយវិនិច្ឆយេសុ ច ន កោចិ វិរោធោ. ន ហិ វចីកម្មាទិភូតោ ចោបនកាយអសំវរោ កាយកម្មាទិ ហោតីតិ.

អកុសលំ មនោកម្មំ បន ឆផស្សទ្វារវសេន ឧប្បជ្ជតិ, តំ កាយវចីទ្វារេសុ ចោបនំ បត្តំ អកុសលំ កាយវចីកម្មំ ហោតីតិ ឯត្ថ កិំ តំ អកុសលំ មនោកម្មំ នាម, ហេដ្ឋា ទស្សិតនយេន ច កាយវចីទ្វារេសុ ឧប្បន្នំ តិវិធំ មនោទុច្ចរិតំ ចោបនំ អប្បត្តំ សព្ពាកុសលញ្ច. យទិ ឯវំ តស្ស កាយវចីកម្មភាវោ នត្ថីតិ ‘‘ចោបនប្បត្តំ កាយវចីកម្មំ ហោតី’’តិ ន យុជ្ជតីតិ? នោ ន យុជ្ជតិ ចោបនប្បត្តំ កាយេ វាចាយ ច អកុសលំ កម្មំ ហោតីតិ អត្ថសិទ្ធិតោ. កម្មំ បន ហោន្តំ កិំ កម្មំ ហោតីតិ? មនោកម្មមេវ ហោតីតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ចោបនប្បត្តំ អកុសលំ កាយទ្វារេ វចីទ្វារេ ច មនោកម្មំ ហោតីតិ. អថ វា តំ-សទ្ទស្ស មនោកម្មេន សម្ពន្ធំ អកត្វា ឆផស្សទ្វារវសេន យំ ឧប្បជ្ជតិ, តន្តិ យថាវុត្តឧប្បាទមត្តបរិច្ឆិន្នេន សម្ពន្ធោ កាតព្ពោ. កិំ បន តន្តិ? កម្មកថាយ បវត្តមានត្តា កម្មន្តិ វិញ្ញាយតិ, តញ្ច មនោសម្ផស្សទ្វារេ ឧប្បជ្ជមានម្បិ តិវិធំ កម្មំ ហោតីតិ. យថា តំ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘កាយវចីទ្វារេសុ ចោបនំ បត្ត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ និយមស្ស អកតត្តា ចោបនប្បត្តិ ឧបលក្ខណភាវេន កាយវចីកម្មនាមសាធិកាវ, ន បន សព្ពម្បិ ចោបនប្បត្តំ កាយវចីកម្មមេវ, នាបិ កុសលបក្ខេ ចោបនំ អប្បត្តំ កាយវចីកម្មំ ន ហោតីតិ អយមត្ថោ សិទ្ធោវ ហោតីតិ.

អថ វា តន្តិ តំ ឆផស្សទ្វារវសេន ឧប្បជ្ជមានំ មនោកម្មន្តិ សព្ពំ មនសាបិ និប្ផជ្ជមានំ កម្មំ មនោកម្មន្តិ ចោទកាធិប្បាយេន គហេត្វា វទតិ, ន បុព្ពេ ទស្សិតមនោកម្មន្តិ. យោ ហិ បរស្ស អធិប្បាយោ ‘‘មនសា និប្ផត្តិតោ សព្ពេន មនោកម្មេនេវ ភវិតព្ពំ, ន កាយវចីកម្មេនា’’តិ, តំ និវត្តេត្វា កម្មត្តយនិយមំ ទស្សេតុំ ឥទមារទ្ធំ ‘‘តំ កាយវចីទ្វារេសុ ចោបនំ បត្ត’’ន្តិអាទិ. ឯត្ថ ច សង្ករាភាវោ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពោ. អថ វា កម្មន្តិ អវិសេសេន កម្មសទ្ទមត្តេន សម្ពន្ធំ កត្វា យថាវុត្តោ កម្មប្បភេទោ យថា ហោតិ, តំ បការំ ទស្សេតិ. អសង្ករោ ច វុត្តនយោវ. យំ បន វទន្តិ ‘‘កាយវចីកម្មសហជាតា អភិជ្ឈាទយោ យទា ចេតនាបក្ខិកា ហោន្តិ, តទា តានិ មនោកម្មានិ កាយវចីកម្មានិ ហោន្តី’’តិ, តញ្ច ន, ចេតនាបក្ខិកានំ មនោកម្មត្តាភាវា. អព្ពោហារិកត្តេ ច មនោកម្មតា សុដ្ឋុតរំ នត្ថិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘អព្ពោហារិកា វា’’តិ. តស្មា មនោកម្មស្ស កាយវចីកម្មតា ន វត្តព្ពា. អភិជ្ឈាទិកិរិយាការិកាយ ឯវ ចេតនាយ សម្បយុត្តា អភិជ្ឈាទយោ មនោកម្មំ, ន បាណាតិបាតាទិកាយវចីកិរិយាការិកាយាតិ ភិយ្យោបិ តេសំ មនោកម្មតាតិ ន តេសំ មនោកម្មានំ សតំ កាយវចីកម្មតា វត្តព្ពាតិ. ឯវំ កម្មានំ ទ្វារេសុ ទ្វារានញ្ច កម្មេសុ អនិយតត្តា ទ្វារនិពន្ធនំ ន កតំ. ឥទានិ អកតេបិ ច ទ្វារនិពន្ធនេ យេសំ ទ្វារានំ វសេន ឥទំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តេសំ តំតំទ្វារកម្មបថានញ្ច វសេន ឧប្បត្តិយា យថាភដ្ឋបាឡិយា វុត្តាយ ច ទីបនត្ថំ ‘‘តត្ថ កាមាវចរ’’ន្តិអាទិមាហ. ចិត្តំ តិវិធកម្មទ្វារវសេន ឧប្បជ្ជតីតិ ឥទំ មនោកម្មទ្វារភូតស្ស តេន សភាវេន ឧប្បត្តិំ គហេត្វា វុត្តំ. យថា វា ចិត្តំ ចិត្តាធិបតេយ្យន្តិ សម្បយុត្តវសេន វុច្ចតិ, ឯវមិធាបីតិ វេទិតព្ពំ. ចោបនទ្វយរហិតស្ស មនោបពន្ធស្ស មនោកម្មទ្វារភាវេ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ.

កម្មបថសំសន្ទនកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទ្វារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អយំ យោជនាតិ ‘‘រូបារម្មណំ វា…បេ… ធម្មារម្មណំ វា’’តិ ឯតេន សហ ‘‘យំ យំ វា បនា’’តិ ឯតស្ស អយំ សម្ពន្ធោតិ អត្ថោ. កោ បនាយំ សម្ពន្ធោតិ? យេន វចនានិ អញ្ញមញ្ញំ សម្ពជ្ឈន្តិ, តំ បុព្ពាបរវចនេ បយោជនំ សម្ពន្ធោ. ឥធ ច សព្ពារម្មណតាទិទស្សនំ ‘‘រូបារម្មណំ វា…បេ… ធម្មារម្មណំ វា’’តិ ឯតស្ស អនន្តរំ ‘‘យំ យំ វា បនា’’តិ ឯតស្ស វចនេ បយោជនំ យោជនា ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ ‘‘រូបារម្មណំ វា…បេ… ធម្មារម្មណំ វា អារព្ភា’’តិ ឯត្តកេន អាបន្នំ ទោសំ ទស្សេត្វា តន្និវត្តនវសេន ‘‘យំ យំ វា បនា’’តិ ឯតស្ស បយោជនំ ទស្សេតុំ ‘‘ហេដ្ឋា’’តិអាទិមាហ. ទុតិយេ អត្ថវិកប្បេ ‘‘យំ យំ វាបនា’’តិ ឯតេន អប្បធានម្បិ រូបាទិំ អាកឌ្ឍតិ. ន ហិ បធានស្ស ចិត្តស្ស អត្តនោយេវ អារម្មណភាវោ អត្ថីតិ. ហេដ្ឋា វុត្តនយេនាតិ សព្ពារម្មណតាទិនយេន. ‘‘ហេដ្ឋា គហិតមេវ គហិតន្តិ វត្វា តស្ស វចនេ បយោជនំ ទស្សេតុំ ‘រូបំ វា…បេ… ឥទំ វា ឥទំ វា អារព្ភា’តិ កថេតុំ ឥទំ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ ឥទំ វា ឥទំ វាតិ ឯតំ សព្ពារម្មណតាទិំ សន្ធាយ កថិតន្តិ វេទិតព្ពំ.