១. លោកចិន្តាសុត្តំ

១១១១. ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញតរោ បុរិសោ រាជគហា និក្ខមិត្វា ‘លោកចិន្តំ ចិន្តេស្សាមី’តិ យេន សុមាគធា បោក្ខរណី តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា សុមាគធាយ បោក្ខរណិយា តីរេ និសីទិ លោកចិន្តំ ចិន្តេន្តោ. អទ្ទសា ខោ, ភិក្ខវេ, សោ បុរិសោ សុមាគធាយ បោក្ខរណិយា តីរេ ចតុរង្គិនិំ សេនំ [ចតុរង្គិនិសេនំ (ក.)] ភិសមុឡាលំ [ភិសមូលាលំ (បី. ក.)] បវិសន្តំ. ទិស្វានស្ស ឯតទហោសិ – ‘ឧម្មត្តោស្មិ នាមាហំ, វិចេតោស្មិ នាមាហំ! យំ លោកេ នត្ថិ តំ មយា ទិដ្ឋ’’’ន្តិ.

‘‘អថ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ នគរំ បវិសិត្វា មហាជនកាយស្ស អារោចេសិ – ‘ឧម្មត្តោស្មិ នាមាហំ, ភន្តេ, វិចេតោស្មិ នាមាហំ, ភន្តេ! យំ លោកេ នត្ថិ តំ មយា ទិដ្ឋ’’’ន្តិ. ‘‘កថំ បន ត្វំ, អម្ភោ បុរិស, ឧម្មត្តោ កថំ វិចេតោ? កិញ្ច លោកេ នត្ថិ យំ តយា ទិដ្ឋ’’ន្តិ? ‘‘ឥធាហំ, ភន្តេ, រាជគហា និក្ខមិត្វា ‘លោកចិន្តំ ចិន្តេស្សាមី’តិ យេន សុមាគធា បោក្ខរណី តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា សុមាគធាយ បោក្ខរណិយា តីរេ និសីទិំ លោកចិន្តំ ចិន្តេន្តោ. អទ្ទសំ ខ្វាហំ, ភន្តេ, សុមាគធាយ បោក្ខរណិយា តីរេ ចតុរង្គិនិំ សេនំ ភិសមុឡាលំ បវិសន្តំ. ឯវំ ខ្វាហំ, ភន្តេ, ឧម្មត្តោ ឯវំ វិចេតោ. ឥទញ្ច លោកេ នត្ថិ យំ មយា ទិដ្ឋ’’ន្តិ. ‘‘តគ្ឃ ត្វំ, អម្ភោ បុរិស, ឧម្មត្តោ តគ្ឃ វិចេតោ. ឥទញ្ច លោកេ នត្ថិ យំ តយា ទិដ្ឋ’’ន្តិ.

‘‘តំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, សោ បុរិសោ ភូតំយេវ អទ្ទស, នោ អភូតំ. ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, ទេវាសុរសង្គាមោ សមុបព្យូឡ្ហោ អហោសិ. តស្មិំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, សង្គាមេ ទេវា ជិនិំសុ, អសុរា បរាជិនិំសុ. បរាជិតា ច ខោ, ភិក្ខវេ, អសុរា ភីតា ភិសមុឡាលេន អសុរបុរំ បវិសិំសុ ទេវានំយេវ មោហយមានា.

‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, មា លោកចិន្តំ ចិន្តេថ – ‘សស្សតោ លោកោ’តិ វា ‘អសស្សតោ លោកោ’តិ វា, ‘អន្តវា លោកោ’តិ វា ‘អនន្តវា លោកោ’តិ វា, ‘តំ ជីវំ តំ សរីរ’ន្តិ វា ‘អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរ’ន្តិ វា, ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា ‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា, ‘ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា, ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា. តំ កិស្ស ហេតុ? នេសា, ភិក្ខវេ, ចិន្តា អត្ថសំហិតា នាទិព្រហ្មចរិយកា ន និព្ពិទាយ ន វិរាគាយ ន និរោធាយ ន ឧបសមាយ ន អភិញ្ញាយ ន សម្ពោធាយ ន និព្ពានាយ សំវត្តតិ.

‘‘ចិន្តេន្តា ខោ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ ចិន្តេយ្យាថ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ ចិន្តេយ្យាថ. តំ កិស្ស ហេតុ? ឯសា, ភិក្ខវេ, ចិន្តា អត្ថសំហិតា ឯសា អាទិព្រហ្មចរិយកា ឯសា និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ ឧបសមាយ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តតិ.

‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យោគោ ករណីយោ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យោគោ ករណីយោ’’តិ. បឋមំ.