នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

សំយុត្តនិកាយោ

មហាវគ្គោ

១. មគ្គសំយុត្តំ

១. អវិជ្ជាវគ្គោ

១. អវិជ្ជាសុត្តំ

១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘អវិជ្ជា, ភិក្ខវេ, បុព្ពង្គមា អកុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយា, អន្វទេវ [អនុទេវ (សី. បី. ក.)] អហិរិកំ អនោត្តប្បំ. អវិជ្ជាគតស្ស, ភិក្ខវេ, អវិទ្ទសុនោ មិច្ឆាទិដ្ឋិ បហោតិ; មិច្ឆាទិដ្ឋិស្ស មិច្ឆាសង្កប្បោ បហោតិ; មិច្ឆាសង្កប្បស្ស មិច្ឆាវាចា បហោតិ; មិច្ឆាវាចស្ស មិច្ឆាកម្មន្តោ បហោតិ; មិច្ឆាកម្មន្តស្ស មិច្ឆាអាជីវោ បហោតិ; មិច្ឆាអាជីវស្ស មិច្ឆាវាយាមោ បហោតិ; មិច្ឆាវាយាមស្ស មិច្ឆាសតិ បហោតិ; មិច្ឆាសតិស្ស មិច្ឆាសមាធិ បហោតិ.

‘‘វិជ្ជា ច ខោ, ភិក្ខវេ, បុព្ពង្គមា កុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយា, អន្វទេវ ហិរោត្តប្បំ. វិជ្ជាគតស្ស, ភិក្ខវេ, វិទ្ទសុនោ សម្មាទិដ្ឋិ បហោតិ; សម្មាទិដ្ឋិស្ស សម្មាសង្កប្បោ បហោតិ; សម្មាសង្កប្បស្ស សម្មាវាចា បហោតិ; សម្មាវាចស្ស សម្មាកម្មន្តោ បហោតិ; សម្មាកម្មន្តស្ស សម្មាអាជីវោ បហោតិ; សម្មាអាជីវស្ស សម្មាវាយាមោ បហោតិ; សម្មាវាយាមស្ស សម្មាសតិ បហោតិ; សម្មាសតិស្ស សម្មាសមាធិ បហោតី’’តិ. បឋមំ.

២. ឧបឌ្ឍសុត្តំ

២. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សក្យេសុ វិហរតិ នគរកំ នាម [នាគរកំ នាម (សី.), សក្ករំ នាម (ស្យា. ក.)] សក្យានំ និគមោ. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឧបឌ្ឍមិទំ, ភន្តេ, ព្រហ្មចរិយំ, យទិទំ – កល្យាណមិត្តតា កល្យាណសហាយតា កល្យាណសម្បវង្កតា’’តិ.

‘‘មា ហេវំ, អានន្ទ, មា ហេវំ, អានន្ទ! សកលមេវិទំ, អានន្ទ, ព្រហ្មចរិយំ, យទិទំ – កល្យាណមិត្តតា កល្យាណសហាយតា កល្យាណសម្បវង្កតា. កល្យាណមិត្តស្សេតំ, អានន្ទ, ភិក្ខុនោ បាដិកង្ខំ កល្យាណសហាយស្ស កល្យាណសម្បវង្កស្ស – អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ភាវេស្សតិ, អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ពហុលីករិស្សតិ.

‘‘កថញ្ចានន្ទ, ភិក្ខុ កល្យាណមិត្តោ កល្យាណសហាយោ កល្យាណសម្បវង្កោ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ភាវេតិ, អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ពហុលីករោតិ? ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ សម្មាទិដ្ឋិំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ; សម្មាសង្កប្បំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ …បេ… សម្មាវាចំ ភាវេតិ …បេ… សម្មាកម្មន្តំ ភាវេតិ…បេ… សម្មាអាជីវំ ភាវេតិ…បេ… សម្មាវាយាមំ ភាវេតិ…បេ… សម្មាសតិំ ភាវេតិ…បេ… សម្មាសមាធិំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ. ឯវំ ខោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ កល្យាណមិត្តោ កល្យាណសហាយោ កល្យាណសម្បវង្កោ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ភាវេតិ, អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ពហុលីករោតិ.

‘‘តទមិនាបេតំ, អានន្ទ, បរិយាយេន វេទិតព្ពំ យថា សកលមេវិទំ ព្រហ្មចរិយំ, យទិទំ – កល្យាណមិត្តតា កល្យាណសហាយតា កល្យាណសម្បវង្កតា. មមញ្ហិ, អានន្ទ, កល្យាណមិត្តំ អាគម្ម ជាតិធម្មា សត្តា ជាតិយា បរិមុច្ចន្តិ; ជរាធម្មា សត្តា ជរាយ បរិមុច្ចន្តិ; មរណធម្មា សត្តា មរណេន បរិមុច្ចន្តិ; សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសធម្មា សត្តា សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសេហិ បរិមុច្ចន្តិ. ឥមិនា ខោ ឯតំ, អានន្ទ, បរិយាយេន វេទិតព្ពំ យថា សកលមេវិទំ ព្រហ្មចរិយំ, យទិទំ – កល្យាណមិត្តតា កល្យាណសហាយតា កល្យាណសម្បវង្កតា’’តិ. ទុតិយំ.

៣. សារិបុត្តសុត្តំ

៣. សាវត្ថិនិទានំ. អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សកលមិទំ, ភន្តេ, ព្រហ្មចរិយំ, យទិទំ – កល្យាណមិត្តតា កល្យាណសហាយតា កល្យាណសម្បវង្កតា’’តិ.

‘‘សាធុ សាធុ, សារិបុត្ត! សកលមិទំ, សារិបុត្ត, ព្រហ្មចរិយំ, យទិទំ – កល្យាណមិត្តតា កល្យាណសហាយតា កល្យាណសម្បវង្កតា. កល្យាណមិត្តស្សេតំ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុនោ បាដិកង្ខំ កល្យាណសហាយស្ស កល្យាណសម្បវង្កស្ស – អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ភាវេស្សតិ, អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ពហុលីករិស្សតិ. កថញ្ច, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ កល្យាណមិត្តោ កល្យាណសហាយោ កល្យាណសម្បវង្កោ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ភាវេតិ, អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ពហុលីករោតិ?

‘‘ឥធ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ សម្មាទិដ្ឋិំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ…បេ… សម្មាសមាធិំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ. ឯវំ ខោ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ កល្យាណមិត្តោ កល្យាណសហាយោ កល្យាណសម្បវង្កោ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ភាវេតិ, អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ពហុលីករោតិ.

‘‘តទមិនាបេតំ, សារិបុត្ត, បរិយាយេន វេទិតព្ពំ យថា សកលមិទំ ព្រហ្មចរិយំ, យទិទំ – កល្យាណមិត្តតា កល្យាណសហាយតា កល្យាណសម្បវង្កតា. មមញ្ហិ, សារិបុត្ត, កល្យាណមិត្តំ អាគម្ម ជាតិធម្មា សត្តា ជាតិយា បរិមុច្ចន្តិ; ជរាធម្មា សត្តា ជរាយ បរិមុច្ចន្តិ; មរណធម្មា សត្តា មរណេន បរិមុច្ចន្តិ; សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសធម្មា សត្តា សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសេហិ បរិមុច្ចន្តិ. ឥមិនា ខោ ឯតំ, សារិបុត្ត, បរិយាយេន វេទិតព្ពំ យថា សកលមិទំ ព្រហ្មចរិយំ, យទិទំ – កល្យាណមិត្តតា កល្យាណសហាយតា កល្យាណសម្បវង្កតា’’តិ. តតិយំ.

៤. ជាណុស្សោណិព្រាហ្មណសុត្តំ

៤. សាវត្ថិនិទានំ. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. អទ្ទសា ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ជាណុស្សោណិំ ព្រាហ្មណំ សព្ពសេតេន វឡវាភិរថេន [វឡភីរថេន (សី.)] សាវត្ថិយា និយ្យាយន្តំ. សេតា សុទំ អស្សា យុត្តា ហោន្តិ សេតាលង្ការា, សេតោ រថោ, សេតបរិវារោ, សេតា រស្មិយោ, សេតា បតោទលដ្ឋិ, សេតំ ឆត្តំ, សេតំ ឧណ្ហីសំ, សេតានិ វត្ថានិ, សេតា ឧបាហនា, សេតាយ សុទំ វាលពីជនិយា ពីជីយតិ. តមេនំ ជនោ ទិស្វា ឯវមាហ – ‘‘ព្រហ្មំ វត, ភោ, យានំ! ព្រហ្មយានរូបំ វត, ភោ’’តិ!!

អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘ឥធាហំ, ភន្តេ, បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ បាវិសិំ. អទ្ទសំ ខ្វាហំ, ភន្តេ, ជាណុស្សោណិំ ព្រាហ្មណំ សព្ពសេតេន វឡវាភិរថេន សាវត្ថិយា និយ្យាយន្តំ. សេតា សុទំ អស្សា យុត្តា ហោន្តិ សេតាលង្ការា, សេតោ រថោ, សេតបរិវារោ, សេតា រស្មិយោ, សេតា បតោទលដ្ឋិ, សេតំ ឆត្តំ, សេតំ ឧណ្ហីសំ, សេតានិ វត្ថានិ, សេតា ឧបាហនា, សេតាយ សុទំ វាលពីជនិយា ពីជីយតិ. តមេនំ ជនោ ទិស្វា ឯវមាហ – ‘ព្រហ្មំ វត, ភោ, យានំ! ព្រហ្មយានរូបំ វត, ភោ’តិ!! សក្កា នុ ខោ, ភន្តេ, ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ ព្រហ្មយានំ បញ្ញាបេតុ’’ន្តិ?

‘‘សក្កា, អានន្ទា’’តិ ភគវា អវោច – ‘‘ឥមស្សេវ ខោ ឯតំ, អានន្ទ, អរិយស្ស អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស អធិវចនំ – ‘ព្រហ្មយានំ’ ឥតិបិ, ‘ធម្មយានំ’ ឥតិបិ, ‘អនុត្តរោ សង្គាមវិជយោ’ ឥតិបី’’តិ.

‘‘សម្មាទិដ្ឋិ, អានន្ទ, ភាវិតា ពហុលីកតា រាគវិនយបរិយោសានា ហោតិ, ទោសវិនយបរិយោសានា ហោតិ, មោហវិនយបរិយោសានា ហោតិ. សម្មាសង្កប្បោ, អានន្ទ, ភាវិតោ ពហុលីកតោ រាគវិនយបរិយោសានោ ហោតិ, ទោសវិនយបរិយោសានោ ហោតិ, មោហវិនយបរិយោសានោ ហោតិ. សម្មាវាចា, អានន្ទ, ភាវិតា ពហុលីកតា រាគវិនយបរិយោសានា ហោតិ, ទោស…បេ… មោហវិនយបរិយោសានា ហោតិ. សម្មាកម្មន្តោ, អានន្ទ, ភាវិតោ ពហុលីកតោ រាគវិនយបរិយោសានោ ហោតិ, ទោស… មោហវិនយបរិយោសានោ ហោតិ. សម្មាអាជីវោ, អានន្ទ, ភាវិតោ ពហុលីកតោ រាគវិនយបរិយោសានោ ហោតិ, ទោស… មោហវិនយបរិយោសានោ ហោតិ. សម្មាវាយាមោ, អានន្ទ, ភាវិតោ ពហុលីកតោ រាគវិនយបរិយោសានោ ហោតិ, ទោស… មោហវិនយបរិយោសានោ ហោតិ. សម្មាសតិ, អានន្ទ, ភាវិតា ពហុលីកតា រាគវិនយបរិយោសានា ហោតិ, ទោស… មោហវិនយបរិយោសានា ហោតិ. សម្មាសមាធិ, អានន្ទ, ភាវិតោ ពហុលីកតោ រាគវិនយបរិយោសានោ ហោតិ, ទោស… មោហវិនយបរិយោសានោ ហោតិ.

‘‘ឥមិនា ខោ ឯតំ, អានន្ទ, បរិយាយេន វេទិតព្ពំ យថា ឥមស្សេវេតំ អរិយស្ស អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស អធិវចនំ – ‘ព្រហ្មយានំ’ ឥតិបិ, ‘ធម្មយានំ’ ឥតិបិ, ‘អនុត្តរោ សង្គាមវិជយោ’ ឥតិបី’’តិ. ឥទមវោច ភគវា. ឥទំ វត្វាន សុគតោ អថាបរំ ឯតទវោច សត្ថា –

‘‘យស្ស សទ្ធា ច បញ្ញា ច, ធម្មា យុត្តា សទា ធុរំ;

ហិរី ឦសា មនោ យោត្តំ, សតិ អារក្ខសារថិ.

‘‘រថោ សីលបរិក្ខារោ, ឈានក្ខោ ចក្កវីរិយោ;

ឧបេក្ខា ធុរសមាធិ, អនិច្ឆា បរិវារណំ.

‘‘អព្យាបាទោ អវិហិំសា, វិវេកោ យស្ស អាវុធំ;

តិតិក្ខា ចម្មសន្នាហោ [វម្មសន្នាហោ (សី.)], យោគក្ខេមាយ វត្តតិ.

‘‘ឯតទត្តនិ សម្ភូតំ, ព្រហ្មយានំ អនុត្តរំ;

និយ្យន្តិ ធីរា លោកម្ហា, អញ្ញទត្ថុ ជយំ ជយ’’ន្តិ. ចតុត្ថំ;

៥. កិមត្ថិយសុត្តំ

៥. សាវត្ថិនិទានំ. អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ…បេ… ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ –

‘‘ឥធ នោ, ភន្តេ, អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា អម្ហេ ឯវំ បុច្ឆន្តិ – ‘កិមត្ថិយំ, អាវុសោ, សមណេ គោតមេ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតី’តិ? ឯវំ បុដ្ឋា មយំ, ភន្តេ, តេសំ អញ្ញតិត្ថិយានំ បរិព្ពាជកានំ ឯវំ ព្យាករោម – ‘ទុក្ខស្ស ខោ, អាវុសោ, បរិញ្ញត្ថំ ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតី’តិ. កច្ចិ មយំ, ភន្តេ, ឯវំ បុដ្ឋា ឯវំ ព្យាករមានា វុត្តវាទិនោ ចេវ ភគវតោ ហោម, ន ច ភគវន្តំ អភូតេន អព្ភាចិក្ខាម, ធម្មស្ស ចានុធម្មំ ព្យាករោម, ន ច កោចិ សហធម្មិកោ វាទានុវាទោ គារយ្ហំ ឋានំ អាគច្ឆតី’’តិ?

‘‘តគ្ឃ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឯវំ បុដ្ឋា ឯវំ ព្យាករមានា វុត្តវាទិនោ ចេវ មេ ហោថ, ន ច មំ អភូតេន អព្ភាចិក្ខថ, ធម្មស្ស ចានុធម្មំ ព្យាករោថ, ន ច កោចិ សហធម្មិកោ វាទានុវាទោ គារយ្ហំ ឋានំ អាគច្ឆតិ. ទុក្ខស្ស ហិ បរិញ្ញត្ថំ មយិ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតិ. សចេ វោ, ភិក្ខវេ, អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘អត្ថិ បនាវុសោ, មគ្គោ, អត្ថិ បដិបទា ឯតស្ស ទុក្ខស្ស បរិញ្ញាយា’តិ, ឯវំ បុដ្ឋា តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, តេសំ អញ្ញតិត្ថិយានំ បរិព្ពាជកានំ ឯវំ ព្យាករេយ្យាថ – ‘អត្ថិ ខោ, អាវុសោ, មគ្គោ, អត្ថិ បដិបទា ឯតស្ស ទុក្ខស្ស បរិញ្ញាយា’’’តិ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, មគ្គោ, កតមា បដិបទា ឯតស្ស ទុក្ខស្ស បរិញ្ញាយាតិ? អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ. អយំ, ភិក្ខវេ, មគ្គោ, អយំ បដិបទា ឯតស្ស ទុក្ខស្ស បរិញ្ញាយាតិ. ឯវំ បុដ្ឋា តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, តេសំ អញ្ញតិត្ថិយានំ បរិព្ពាជកានំ ឯវំ ព្យាករេយ្យាថា’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. បឋមអញ្ញតរភិក្ខុសុត្តំ

៦. សាវត្ថិនិទានំ. អថ ខោ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ…បេ… ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘‘ព្រហ្មចរិយំ, ព្រហ្មចរិយ’ន្តិ, ភន្តេ, វុច្ចតិ. កតមំ នុ ខោ, ភន្តេ, ព្រហ្មចរិយំ, កតមំ ព្រហ្មចរិយបរិយោសាន’’ន្តិ?

‘‘អយមេវ ខោ, ភិក្ខុ, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ព្រហ្មចរិយំ, សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ. យោ ខោ, ភិក្ខុ, រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោ – ឥទំ ព្រហ្មចរិយបរិយោសាន’’ន្តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. ទុតិយអញ្ញតរភិក្ខុសុត្តំ

៧. សាវត្ថិនិទានំ. អថ ខោ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ…បេ… ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘‘រាគវិនយោ ទោសវិនយោ មោហវិនយោ’តិ, ភន្តេ, វុច្ចតិ. កិស្ស នុ ខោ ឯតំ, ភន្តេ, អធិវចនំ – ‘រាគវិនយោ ទោសវិនយោ មោហវិនយោ’’’តិ? ‘‘និព្ពានធាតុយា ខោ ឯតំ, ភិក្ខុ, អធិវចនំ – ‘រាគវិនយោ ទោសវិនយោ មោហវិនយោ’តិ. អាសវានំ ខយោ តេន វុច្ចតី’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ សោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘‘អមតំ, អមត’ន្តិ, ភន្តេ, វុច្ចតិ. កតមំ នុ ខោ, ភន្តេ, អមតំ, កតមោ អមតគាមិមគ្គោ’’តិ? ‘‘យោ ខោ, ភិក្ខុ, រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោ – ឥទំ វុច្ចតិ អមតំ. អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ អមតគាមិមគ្គោ, សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធី’’តិ. សត្តមំ.

៨. វិភង្គសុត្តំ

៨. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘អរិយំ វោ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ទេសេស្សាមិ វិភជិស្សាមិ. តំ សុណាថ, សាធុកំ មនសិ ករោថ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ? សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ.

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, សម្មាទិដ្ឋិ? យំ ខោ, ភិក្ខវេ, ទុក្ខេ ញាណំ, ទុក្ខសមុទយេ ញាណំ, ទុក្ខនិរោធេ ញាណំ, ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ញាណំ – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, សម្មាទិដ្ឋិ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, សម្មាសង្កប្បោ? យោ ខោ, ភិក្ខវេ, នេក្ខម្មសង្កប្បោ, អព្យាបាទសង្កប្បោ, អវិហិំសាសង្កប្បោ – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, សម្មាសង្កប្បោ.

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, សម្មាវាចា? យា ខោ, ភិក្ខវេ, មុសាវាទា វេរមណី, បិសុណាយ វាចាយ វេរមណី, ផរុសាយ វាចាយ វេរមណី, សម្ផប្បលាបា វេរមណី – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, សម្មាវាចា.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, សម្មាកម្មន្តោ? យា ខោ, ភិក្ខវេ, បាណាតិបាតា វេរមណី, អទិន្នាទានា វេរមណី, អព្រហ្មចរិយា វេរមណី – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, សម្មាកម្មន្តោ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, សម្មាអាជីវោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ មិច្ឆាអាជីវំ បហាយ សម្មាអាជីវេន ជីវិតំ កប្បេតិ – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, សម្មាអាជីវោ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, សម្មាវាយាមោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អនុប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ អនុប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ, ឧប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ ឆន្ទំ ជនេតិ…បេ… អនុប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឧប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ…បេ… ឧប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឋិតិយា អសម្មោសាយ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, សម្មាវាយាមោ.

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, សម្មាសតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; វេទនាសុ វេទនានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, សម្មាសតិ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, សម្មាសមាធិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. បីតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខកោ ច វិហរតិ សតោ ច សម្បជានោ, សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតិ, យំ តំ អរិយា អាចិក្ខន្តិ – ‘ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី’តិ តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា បុព្ពេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថង្គមា អទុក្ខមសុខំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិំ ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, សម្មាសមាធី’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. សូកសុត្តំ

៩. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, សាលិសូកំ វា យវសូកំ វា មិច្ឆាបណិហិតំ ហត្ថេន វា បាទេន វា អក្កន្តំ ហត្ថំ វា បាទំ វា ភិន្ទិស្សតិ [ភេច្ឆតិ (ក.)], លោហិតំ វា ឧប្បាទេស្សតីតិ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? មិច្ឆាបណិហិតត្តា, ភិក្ខវេ, សូកស្ស. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, សោ វត ភិក្ខុ មិច្ឆាបណិហិតាយ ទិដ្ឋិយា មិច្ឆាបណិហិតាយ មគ្គភាវនាយ អវិជ្ជំ ភិន្ទិស្សតិ, វិជ្ជំ ឧប្បាទេស្សតិ, និព្ពានំ សច្ឆិករិស្សតីតិ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? មិច្ឆាបណិហិតត្តា, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិយា.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, សាលិសូកំ វា យវសូកំ វា សម្មាបណិហិតំ ហត្ថេន វា បាទេន វា អក្កន្តំ ហត្ថំ វា បាទំ វា ភិន្ទិស្សតិ, លោហិតំ វា ឧប្បាទេស្សតីតិ – ឋានមេតំ វិជ្ជតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? សម្មាបណិហិតត្តា, ភិក្ខវេ, សូកស្ស. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, សោ វត ភិក្ខុ សម្មាបណិហិតាយ ទិដ្ឋិយា សម្មាបណិហិតាយ មគ្គភាវនាយ អវិជ្ជំ ភិន្ទិស្សតិ, វិជ្ជំ ឧប្បាទេស្សតិ, និព្ពានំ សច្ឆិករិស្សតីតិ – ឋានមេតំ វិជ្ជតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? សម្មាបណិហិតត្តា, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិយា.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សម្មាបណិហិតាយ ទិដ្ឋិយា សម្មាបណិហិតាយ មគ្គភាវនាយ អវិជ្ជំ ភិន្ទតិ, វិជ្ជំ ឧប្បាទេតិ, និព្ពានំ សច្ឆិករោតីតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សម្មាទិដ្ឋិំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ…បេ… សម្មាសមាធិំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិំ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សម្មាបណិហិតាយ ទិដ្ឋិយា សម្មាបណិហិតាយ មគ្គភាវនាយ អវិជ្ជំ ភិន្ទតិ, វិជ្ជំ ឧប្បាទេតិ, និព្ពានំ សច្ឆិករោតី’’តិ. នវមំ.

១០. នន្ទិយសុត្តំ

១០. សាវត្ថិនិទានំ. អថ ខោ នន្ទិយោ បរិព្ពាជកោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ នន្ទិយោ បរិព្ពាជកោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កតិ នុ ខោ, ភោ គោតម, ធម្មា ភាវិតា ពហុលីកតា និព្ពានង្គមា ហោន្តិ និព្ពានបរាយនា និព្ពានបរិយោសានា’’តិ?

‘‘អដ្ឋិមេ ខោ, នន្ទិយ, ធម្មា ភាវិតា ពហុលីកតា និព្ពានង្គមា ហោន្តិ និព្ពានបរាយនា និព្ពានបរិយោសានា. កតមេ អដ្ឋ? សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ. ឥមេ ខោ, នន្ទិយ, អដ្ឋ ធម្មា ភាវិតា ពហុលីកតា និព្ពានង្គមា ហោន្តិ និព្ពានបរាយនា និព្ពានបរិយោសានា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ នន្ទិយោ បរិព្ពាជកោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម, អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម …បេ… ឧបាសកំ មំ ភវំ គោតមោ ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ. ទសមំ.

អវិជ្ជាវគ្គោ បឋមោ.

តស្សុទ្ទានំ –

អវិជ្ជញ្ច ឧបឌ្ឍញ្ច, សារិបុត្តោ ច ព្រាហ្មណោ;

កិមត្ថិយោ ច ទ្វេ ភិក្ខូ, វិភង្គោ សូកនន្ទិយាតិ.

២. វិហារវគ្គោ

១. បឋមវិហារសុត្តំ

១១. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘ឥច្ឆាមហំ, ភិក្ខវេ, អឌ្ឍមាសំ បដិសល្លិយិតុំ. នម្ហិ កេនចិ ឧបសង្កមិតព្ពោ, អញ្ញត្រ ឯកេន បិណ្ឌបាតនីហារកេនា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បដិស្សុត្វា នាស្សុធ កោចិ ភគវន្តំ ឧបសង្កមតិ, អញ្ញត្រ ឯកេន បិណ្ឌបាតនីហារកេន.

អថ ខោ ភគវា តស្ស អឌ្ឍមាសស្ស អច្ចយេន បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘យេន ស្វាហំ, ភិក្ខវេ, វិហារេន បឋមាភិសម្ពុទ្ធោ វិហរាមិ, តស្ស បទេសេន វិហាសិំ. សោ ឯវំ បជានាមិ – ‘មិច្ឆាទិដ្ឋិបច្ចយាបិ វេទយិតំ; សម្មាទិដ្ឋិបច្ចយាបិ វេទយិតំ…បេ… មិច្ឆាសមាធិបច្ចយាបិ វេទយិតំ; សម្មាសមាធិបច្ចយាបិ វេទយិតំ; ឆន្ទបច្ចយាបិ វេទយិតំ; វិតក្កបច្ចយាបិ វេទយិតំ; សញ្ញាបច្ចយាបិ វេទយិតំ; ឆន្ទោ ច អវូបសន្តោ ហោតិ, វិតក្កោ ច អវូបសន្តោ ហោតិ, សញ្ញា ច អវូបសន្តា ហោតិ, តប្បច្ចយាបិ វេទយិតំ; ឆន្ទោ ច វូបសន្តោ ហោតិ, វិតក្កោ ច វូបសន្តោ ហោតិ, សញ្ញា ច វូបសន្តា ហោតិ, តប្បច្ចយាបិ វេទយិតំ; អប្បត្តស្ស បត្តិយា អត្ថិ អាយាមំ [វាយាមំ (សី. ស្យា.)], តស្មិម្បិ ឋានេ អនុប្បត្តេ តប្បច្ចយាបិ វេទយិត’’’ន្តិ. បឋមំ.

២. ទុតិយវិហារសុត្តំ

១២. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘ឥច្ឆាមហំ, ភិក្ខវេ, តេមាសំ បដិសល្លិយិតុំ. នម្ហិ កេនចិ ឧបសង្កមិតព្ពោ, អញ្ញត្រ ឯកេន បិណ្ឌបាតនីហារកេនា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បដិស្សុត្វា នាស្សុធ កោចិ ភគវន្តំ ឧបសង្កមតិ, អញ្ញត្រ ឯកេន បិណ្ឌបាតនីហារកេន.

អថ ខោ ភគវា តស្ស តេមាសស្ស អច្ចយេន បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘យេន ស្វាហំ, ភិក្ខវេ, វិហារេន បឋមាភិសម្ពុទ្ធោ វិហរាមិ, តស្ស បទេសេន វិហាសិំ. សោ ឯវំ បជានាមិ – ‘មិច្ឆាទិដ្ឋិបច្ចយាបិ វេទយិតំ; មិច្ឆាទិដ្ឋិវូបសមបច្ចយាបិ វេទយិតំ; សម្មាទិដ្ឋិបច្ចយាបិ វេទយិតំ; សម្មាទិដ្ឋិវូបសមបច្ចយាបិ វេទយិតំ…បេ… មិច្ឆាសមាធិបច្ចយាបិ វេទយិតំ; មិច្ឆាសមាធិវូបសមបច្ចយាបិ វេទយិតំ, សម្មាសមាធិបច្ចយាបិ វេទយិតំ; សម្មាសមាធិវូបសមបច្ចយាបិ វេទយិតំ; ឆន្ទបច្ចយាបិ វេទយិតំ; ឆន្ទវូបសមបច្ចយាបិ វេទយិតំ; វិតក្កបច្ចយាបិ វេទយិតំ; វិតក្កវូបសមបច្ចយាបិ វេទយិតំ; សញ្ញាបច្ចយាបិ វេទយិតំ; សញ្ញាវូបសមបច្ចយាបិ វេទយិតំ; ឆន្ទោ ច អវូបសន្តោ ហោតិ, វិតក្កោ ច អវូបសន្តោ ហោតិ, សញ្ញា ច អវូបសន្តា ហោតិ, តប្បច្ចយាបិ វេទយិតំ; ឆន្ទោ ច វូបសន្តោ ហោតិ, វិតក្កោ ច វូបសន្តោ ហោតិ, សញ្ញា ច វូបសន្តា ហោតិ, តប្បច្ចយាបិ វេទយិតំ; អប្បត្តស្ស បត្តិយា អត្ថិ អាយាមំ [វាយាមំ (សី. ស្យា.)], តស្មិម្បិ ឋានេ អនុប្បត្តេ តប្បច្ចយាបិ វេទយិត’’’ន្តិ. ទុតិយំ.

៣. សេក្ខសុត្តំ

១៣. សាវត្ថិនិទានំ. អថ ខោ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ…បេ… ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘‘សេក្ខោ, សេក្ខោ’តិ, ភន្តេ, វុច្ចតិ. កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, សេក្ខោ ហោតី’’តិ?

‘‘ឥធ, ភិក្ខុ, សេក្ខាយ សម្មាទិដ្ឋិយា សមន្នាគតោ ហោតិ…បេ… សេក្ខេន សម្មាសមាធិនា សមន្នាគតោ ហោតិ. ឯត្តាវតា ខោ, ភិក្ខុ, សេក្ខោ ហោតី’’តិ. តតិយំ.

៤. បឋមឧប្បាទសុត្តំ

១៤. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘អដ្ឋិមេ, ភិក្ខវេ, ធម្មា ភាវិតា ពហុលីកតា អនុប្បន្នា ឧប្បជ្ជន្តិ, នាញ្ញត្រ តថាគតស្ស បាតុភាវា អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស. កតមេ អដ្ឋ? សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋ ធម្មា ភាវិតា ពហុលីកតា អនុប្បន្នា ឧប្បជ្ជន្តិ, នាញ្ញត្រ តថាគតស្ស បាតុភាវា អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. ទុតិយឧប្បាទសុត្តំ

១៥. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘អដ្ឋិមេ, ភិក្ខវេ, ធម្មា ភាវិតា ពហុលីកតា អនុប្បន្នា ឧប្បជ្ជន្តិ, នាញ្ញត្រ សុគតវិនយា. កតមេ អដ្ឋ? សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋ ធម្មា ភាវិតា ពហុលីកតា អនុប្បន្នា ឧប្បជ្ជន្តិ, នាញ្ញត្រ សុគតវិនយា’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. បឋមបរិសុទ្ធសុត្តំ

១៦. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘អដ្ឋិមេ, ភិក្ខវេ, ធម្មា បរិសុទ្ធា បរិយោទាតា អនង្គណា វិគតូបក្កិលេសា អនុប្បន្នា ឧប្បជ្ជន្តិ, នាញ្ញត្រ តថាគតស្ស បាតុភាវា អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស. កតមេ អដ្ឋ? សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋ ធម្មា បរិសុទ្ធា បរិយោទាតា អនង្គណា វិគតូបក្កិលេសា អនុប្បន្នា ឧប្បជ្ជន្តិ, នាញ្ញត្រ តថាគតស្ស បាតុភាវា អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. ទុតិយបរិសុទ្ធសុត្តំ

១៧. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘អដ្ឋិមេ, ភិក្ខវេ, ធម្មា បរិសុទ្ធា បរិយោទាតា អនង្គណា វិគតូបក្កិលេសា អនុប្បន្នា ឧប្បជ្ជន្តិ, នាញ្ញត្រ សុគតវិនយា. កតមេ អដ្ឋ? សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋ ធម្មា បរិសុទ្ធា បរិយោទាតា អនង្គណា វិគតូបក្កិលេសា អនុប្បន្នា ឧប្បជ្ជន្តិ, នាញ្ញត្រ សុគតវិនយា’’តិ. សត្តមំ.

៨. បឋមកុក្កុដារាមសុត្តំ

១៨. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ អាយស្មា ច អានន្ទោ អាយស្មា ច ភទ្ទោ បាដលិបុត្តេ វិហរន្តិ កុក្កុដារាមេ. អថ ខោ អាយស្មា ភទ្ទោ សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា អានន្ទេន សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា ភទ្ទោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច –

‘‘‘អព្រហ្មចរិយំ, អព្រហ្មចរិយ’ន្តិ, អាវុសោ អានន្ទ, វុច្ចតិ. កតមំ នុ ខោ, អាវុសោ, អព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ? ‘‘សាធុ សាធុ, អាវុសោ ភទ្ទ! ភទ្ទកោ ខោ តេ, អាវុសោ ភទ្ទ, ឧម្មង្គោ, ភទ្ទកំ បដិភានំ, កល្យាណី បរិបុច្ឆា. ឯវញ្ហិ ត្វំ, អាវុសោ ភទ្ទ, បុច្ឆសិ – ‘អព្រហ្មចរិយំ, អព្រហ្មចរិយន្តិ, អាវុសោ អានន្ទ, វុច្ចតិ. កតមំ នុ ខោ, អាវុសោ, អព្រហ្មចរិយ’’’ន្តិ? ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ. ‘‘អយមេវ ខោ, អាវុសោ, អដ្ឋង្គិកោ មិច្ឆាមគ្គោ អព្រហ្មចរិយំ, សេយ្យថិទំ – មិច្ឆាទិដ្ឋិ…បេ… មិច្ឆាសមាធី’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. ទុតិយកុក្កុដារាមសុត្តំ

១៩. បាដលិបុត្តនិទានំ. ‘‘‘ព្រហ្មចរិយំ, ព្រហ្មចរិយ’ន្តិ, អាវុសោ អានន្ទ, វុច្ចតិ. កតមំ នុ ខោ, អាវុសោ, ព្រហ្មចរិយំ, កតមំ ព្រហ្មចរិយបរិយោសាន’’ន្តិ? ‘‘សាធុ សាធុ, អាវុសោ ភទ្ទ! ភទ្ទកោ ខោ តេ, អាវុសោ ភទ្ទ, ឧម្មង្គោ, ភទ្ទកំ បដិភានំ, កល្យាណី បរិបុច្ឆា. ឯវញ្ហិ ត្វំ, អាវុសោ ភទ្ទ, បុច្ឆសិ – ‘ព្រហ្មចរិយំ, ព្រហ្មចរិយន្តិ, អាវុសោ អានន្ទ, វុច្ចតិ. កតមំ នុ ខោ, អាវុសោ, ព្រហ្មចរិយំ, កតមំ ព្រហ្មចរិយបរិយោសាន’’’ន្តិ? ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ. ‘‘អយមេវ ខោ, អាវុសោ, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ព្រហ្មចរិយំ, សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ. យោ ខោ, អាវុសោ, រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោ – ឥទំ ព្រហ្មចរិយបរិយោសាន’’ន្តិ. នវមំ.

១០. តតិយកុក្កុដារាមសុត្តំ

២០. បាដលិបុត្តនិទានំ. ‘‘‘ព្រហ្មចរិយំ, ព្រហ្មចរិយ’ន្តិ, អាវុសោ អានន្ទ, វុច្ចតិ. កតមំ នុ ខោ, អាវុសោ, ព្រហ្មចរិយំ, កតមោ ព្រហ្មចារី, កតមំ ព្រហ្មចរិយបរិយោសាន’’ន្តិ? ‘‘សាធុ សាធុ, អាវុសោ ភទ្ទ! ភទ្ទកោ ខោ តេ, អាវុសោ ភទ្ទ, ឧម្មង្គោ, ភទ្ទកំ បដិភានំ, កល្យាណី បរិបុច្ឆា. ឯវញ្ហិ ត្វំ, អាវុសោ ភទ្ទ, បុច្ឆសិ – ‘ព្រហ្មចរិយំ, ព្រហ្មចរិយន្តិ, អាវុសោ អានន្ទ, វុច្ចតិ. កតមំ នុ ខោ, អាវុសោ, ព្រហ្មចរិយំ, កតមោ ព្រហ្មចារី, កតមំ ព្រហ្មចរិយបរិយោសាន’’’ន្តិ? ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ. ‘‘អយមេវ ខោ, អាវុសោ, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ព្រហ្មចរិយំ, សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ. យោ ខោ, អាវុសោ, ឥមិនា អរិយេន អដ្ឋង្គិកេន មគ្គេន សមន្នាគតោ – អយំ វុច្ចតិ ព្រហ្មចារី. យោ ខោ, អាវុសោ, រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោ – ឥទំ ព្រហ្មចរិយបរិយោសាន’’ន្តិ. ទសមំ.

តីណិ សុត្តន្តានិ ឯកនិទានានិ.វិហារវគ្គោ ទុតិយោ.

តស្សុទ្ទានំ –

ទ្វេ វិហារា ច សេក្ខោ ច, ឧប្បាទា អបរេ ទុវេ;

បរិសុទ្ធេន ទ្វេ វុត្តា, កុក្កុដារាមេន តយោតិ.

៣. មិច្ឆត្តវគ្គោ

១. មិច្ឆត្តសុត្តំ

២១. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘មិច្ឆត្តញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ, សម្មត្តញ្ច. តំ សុណាថ. កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, មិច្ឆត្តំ? សេយ្យថិទំ – មិច្ឆាទិដ្ឋិ…បេ… មិច្ឆាសមាធិ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, មិច្ឆត្តំ. កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, សម្មត្តំ? សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, សម្មត្ត’’ន្តិ. បឋមំ.

២. អកុសលធម្មសុត្តំ

២២. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘អកុសលេ ច ខោ, ភិក្ខវេ, ធម្មេ ទេសេស្សាមិ, កុសលេ ច ធម្មេ. តំ សុណាថ. កតមេ ច, ភិក្ខវេ, អកុសលា ធម្មា? សេយ្យថិទំ – មិច្ឆាទិដ្ឋិ…បេ… មិច្ឆាសមាធិ. ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, អកុសលា ធម្មា. កតមេ ច, ភិក្ខវេ, កុសលា ធម្មា? សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ. ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, កុសលា ធម្មា’’តិ. ទុតិយំ.

៣. បឋមបដិបទាសុត្តំ

២៣. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘មិច្ឆាបដិបទញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ, សម្មាបដិបទញ្ច. តំ សុណាថ. កតមា ច, ភិក្ខវេ, មិច្ឆាបដិបទា? សេយ្យថិទំ – មិច្ឆាទិដ្ឋិ…បេ… មិច្ឆាសមាធិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, មិច្ឆាបដិបទា. កតមា ច, ភិក្ខវេ, សម្មាបដិបទា? សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, សម្មាបដិបទា’’តិ. តតិយំ.

៤. ទុតិយបដិបទាសុត្តំ

២៤. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘គិហិនោ វាហំ, ភិក្ខវេ, បព្ពជិតស្ស វា មិច្ឆាបដិបទំ ន វណ្ណេមិ. គិហិ វា, ភិក្ខវេ, បព្ពជិតោ វា មិច្ឆាបដិបន្នោ មិច្ឆាបដិបត្តាធិករណហេតុ នារាធកោ ហោតិ ញាយំ ធម្មំ កុសលំ’’.

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, មិច្ឆាបដិបទា? សេយ្យថិទំ – មិច្ឆាទិដ្ឋិ…បេ… មិច្ឆាសមាធិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, មិច្ឆាបដិបទា. គិហិនោ វាហំ, ភិក្ខវេ, បព្ពជិតស្ស វា មិច្ឆាបដិបទំ ន វណ្ណេមិ. គិហិ វា, ភិក្ខវេ, បព្ពជិតោ វា មិច្ឆាបដិបន្នោ មិច្ឆាបដិបត្តាធិករណហេតុ នារាធកោ ហោតិ ញាយំ ធម្មំ កុសលំ.

‘‘គិហិនោ វាហំ, ភិក្ខវេ, បព្ពជិតស្ស វា សម្មាបដិបទំ វណ្ណេមិ. គិហិ វា, ភិក្ខវេ, បព្ពជិតោ វា សម្មាបដិបន្នោ សម្មាបដិបត្តាធិករណហេតុ អារាធកោ ហោតិ ញាយំ ធម្មំ កុសលំ. កតមា ច, ភិក្ខវេ, សម្មាបដិបទា? សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, សម្មាបដិបទា. គិហិនោ វាហំ, ភិក្ខវេ, បព្ពជិតស្ស វា សម្មាបដិបទំ វណ្ណេមិ. គិហិ វា, ភិក្ខវេ, បព្ពជិតោ វា សម្មាបដិបន្នោ សម្មាបដិបត្តាធិករណហេតុ អារាធកោ ហោតិ ញាយំ ធម្មំ កុសល’’ន្តិ. ចតុត្ថំ.

៥. បឋមអសប្បុរិសសុត្តំ

២៥. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘អសប្បុរិសញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ, សប្បុរិសញ្ច. តំ សុណាថ. កតមោ ច, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ ហោតិ, មិច្ឆាសង្កប្បោ, មិច្ឆាវាចោ, មិច្ឆាកម្មន្តោ, មិច្ឆាអាជីវោ, មិច្ឆាវាយាមោ, មិច្ឆាសតិ, មិច្ឆាសមាធិ – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ’’.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ សម្មាទិដ្ឋិកោ ហោតិ, សម្មាសង្កប្បោ, សម្មាវាចោ, សម្មាកម្មន្តោ, សម្មាអាជីវោ, សម្មាវាយាមោ, សម្មាសតិ, សម្មាសមាធិ – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសោ’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. ទុតិយអសប្បុរិសសុត្តំ

២៦. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘អសប្បុរិសញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ, អសប្បុរិសេន អសប្បុរិសតរញ្ច. សប្បុរិសញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ សប្បុរិសេន សប្បុរិសតរញ្ច. តំ សុណាថ. កតមោ ច, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ ហោតិ…បេ… មិច្ឆាសមាធិ – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសោ’’.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសេន អសប្បុរិសតរោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ ហោតិ…បេ… មិច្ឆាសមាធិ, មិច្ឆាញាណី, មិច្ឆាវិមុត្តិ – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, អសប្បុរិសេន អសប្បុរិសតរោ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ សម្មាទិដ្ឋិកោ ហោតិ…បេ… សម្មាសមាធិ – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសោ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសេន សប្បុរិសតរោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ សម្មាទិដ្ឋិកោ ហោតិ…បេ… សម្មាសមាធិ, សម្មាញាណី, សម្មាវិមុត្តិ – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, សប្បុរិសេន សប្បុរិសតរោ’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. កុម្ភសុត្តំ

២៧. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, កុម្ភោ អនាធារោ សុប្បវត្តិយោ ហោតិ, សាធារោ ទុប្បវត្តិយោ ហោតិ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ចិត្តំ អនាធារំ សុប្បវត្តិយំ ហោតិ, សាធារំ ទុប្បវត្តិយំ ហោតិ. កោ ច, ភិក្ខវេ, ចិត្តស្ស អាធារោ? អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ. អយំ ចិត្តស្ស អាធារោ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, កុម្ភោ អនាធារោ សុប្បវត្តិយោ ហោតិ, សាធារោ ទុប្បវត្តិយោ ហោតិ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ចិត្តំ អនាធារំ សុប្បវត្តិយំ ហោតិ, សាធារំ ទុប្បវត្តិយំ ហោតី’’តិ. សត្តមំ.

៨. សមាធិសុត្តំ

២៨. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘អរិយំ វោ, ភិក្ខវេ, សម្មាសមាធិំ ទេសេស្សាមិ សឧបនិសំ សបរិក្ខារំ. តំ សុណាថ. កតមោ ច, ភិក្ខវេ, អរិយោ សម្មាសមាធិ សឧបនិសោ សបរិក្ខារោ? សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសតិ [សម្មាសមាធិ (សី. ស្យា. កំ. ក.)]. យា ខោ, ភិក្ខវេ, ឥមេហិ សត្តហង្គេហិ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា សបរិក្ខារតា [សបរិក្ខតា (សី. បី.)] – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, អរិយោ សម្មាសមាធិ សឧបនិសោ ឥតិបិ សបរិក្ខារោ ឥតិបី’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. វេទនាសុត្តំ

២៩. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, វេទនា. កតមា តិស្សោ? សុខា វេទនា, ទុក្ខា វេទនា, អទុក្ខមសុខា វេទនា – ឥមា ខោ, ភិក្ខវេ, តិស្សោ វេទនា. ឥមាសំ ខោ, ភិក្ខវេ, តិស្សន្នំ វេទនានំ បរិញ្ញាយ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ភាវេតព្ពោ. កតមោ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ? សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ. ឥមាសំ ខោ, ភិក្ខវេ, តិស្សន្នំ វេទនានំ បរិញ្ញាយ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ភាវេតព្ពោ’’តិ. នវមំ.

១០. ឧត្តិយសុត្តំ

៣០. សាវត្ថិនិទានំ. អថ ខោ អាយស្មា ឧត្តិយោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ…បេ… ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា ឧត្តិយោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធ មយ្ហំ, ភន្តេ, រហោគតស្ស បដិសល្លីនស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘បញ្ច កាមគុណា វុត្តា ភគវតា. កតមេ នុ ខោ បញ្ច កាមគុណា វុត្តា ភគវតា’’’តិ? ‘‘សាធុ សាធុ, ឧត្តិយ! បញ្ចិមេ ខោ, ឧត្តិយ, កាមគុណា វុត្តា មយា. កតមេ បញ្ច? ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា, សោតវិញ្ញេយ្យា សទ្ទា…បេ… ឃានវិញ្ញេយ្យា គន្ធា… ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យា រសា… កាយវិញ្ញេយ្យា ផោដ្ឋព្ពា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា – ឥមេ ខោ, ឧត្តិយ, បញ្ច កាមគុណា វុត្តា មយា. ឥមេសំ ខោ, ឧត្តិយ, បញ្ចន្នំ កាមគុណានំ បហានាយ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ភាវេតព្ពោ. កតមោ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ? សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ. ឥមេសំ ខោ, ឧត្តិយ, បញ្ចន្នំ កាមគុណានំ បហានាយ អយំ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ភាវេតព្ពោ’’តិ. ទសមំ.

មិច្ឆត្តវគ្គោ តតិយោ.

តស្សុទ្ទានំ –

មិច្ឆត្តំ អកុសលំ ធម្មំ, ទុវេ បដិបទាបិ ច;

អសប្បុរិសេន ទ្វេ កុម្ភោ, សមាធិ វេទនុត្តិយេនាតិ.

៤. បដិបត្តិវគ្គោ

១. បឋមបដិបត្តិសុត្តំ

៣១. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘មិច្ឆាបដិបត្តិញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ, សម្មាបដិបត្តិញ្ច. តំ សុណាថ. កតមា ច, ភិក្ខវេ, មិច្ឆាបដិបត្តិ? សេយ្យថិទំ – មិច្ឆាទិដ្ឋិ…បេ… មិច្ឆាសមាធិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, មិច្ឆាបដិបត្តិ. កតមា ច, ភិក្ខវេ, សម្មាបដិបត្តិ? សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, សម្មាបដិបត្តី’’តិ. បឋមំ.

២. ទុតិយបដិបត្តិសុត្តំ

៣២. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘មិច្ឆាបដិបន្នញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ, សម្មាបដិបន្នញ្ច. តំ សុណាថ. កតមោ ច, ភិក្ខវេ, មិច្ឆាបដិបន្នោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ ហោតិ…បេ… មិច្ឆាសមាធិ – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, មិច្ឆាបដិបន្នោ. កតមោ ច, ភិក្ខវេ, សម្មាបដិបន្នោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ សម្មាទិដ្ឋិកោ ហោតិ…បេ… សម្មាសមាធិ – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, សម្មាបដិបន្នោ’’តិ. ទុតិយំ.

៣. វិរទ្ធសុត្តំ

៣៣. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘យេសំ កេសញ្ចិ, ភិក្ខវេ, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ វិរទ្ធោ, វិរទ្ធោ តេសំ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមី. យេសំ កេសញ្ចិ, ភិក្ខវេ, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ អារទ្ធោ, អារទ្ធោ តេសំ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមី. កតមោ ច, ភិក្ខវេ, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ? សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ. យេសំ កេសញ្ចិ, ភិក្ខវេ, អយំ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ វិរទ្ធោ, វិរទ្ធោ តេសំ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមី. យេសំ កេសញ្ចិ, ភិក្ខវេ, អយំ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ អារទ្ធោ, អារទ្ធោ តេសំ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមី’’តិ. តតិយំ.

៤. បារង្គមសុត្តំ

៣៤. សាវត្ថិនិទានំ. ‘‘អដ្ឋិមេ, ភិក្ខវេ, ធម្មា ភាវិតា ពហុលីកតា អបារា បារំ គមនាយ សំវត្តន្តិ. កតមេ អដ្ឋ? សេយ្យថិទំ – សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋ ធម្មា ភាវិតា ពហុលីកតា អបារា បារំ គមនាយ សំវត្តន្តី’’តិ.

ឥទមវោច ភគវា. ឥទំ វត្វាន សុគតោ អថាបរំ ឯតទវោច សត្ថា –

‘‘អប្បកា តេ មនុស្សេសុ, យេ ជនា បារគាមិនោ;

អថាយំ ឥតរា បជា, តីរមេវានុធាវតិ.

‘‘យេ ច ខោ សម្មទក្ខាតេ, ធម្មេ ធម្មានុវត្តិនោ;

តេ ជនា បារមេស្សន្តិ, មច្ចុធេយ្យំ សុទុត្តរំ.

‘‘កណ្ហំ ធម្មំ វិប្បហាយ, សុក្កំ ភាវេថ បណ្ឌិតោ;

ឱកា អនោកមាគម្ម, វិវេកេ យត្ថ ទូរមំ.

‘‘តត្រាភិរតិមិច្ឆេយ្យ, ហិត្វា កាមេ អកិញ្ចនោ;

បរិយោទបេយ្យ អត្តានំ, ចិត្តក្លេសេហិ បណ្ឌិតោ.

‘‘យេសំ សម្ពោធិយង្គេសុ, សម្មា ចិត្តំ សុភាវិតំ;

អាទានបដិនិស្សគ្គេ, អនុបាទាយ យេ រតា;

ខីណាសវា ជុតិមន្តោ, តេ លោកេ បរិនិព្ពុតា’’តិ. ចតុត្ថំ;

៥. បឋមសាមញ្ញសុត្តំ