៥. បបាតវគ្គោ

១. លោកចិន្តាសុត្តំ

១១១១. ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញតរោ បុរិសោ រាជគហា និក្ខមិត្វា ‘លោកចិន្តំ ចិន្តេស្សាមី’តិ យេន សុមាគធា បោក្ខរណី តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា សុមាគធាយ បោក្ខរណិយា តីរេ និសីទិ លោកចិន្តំ ចិន្តេន្តោ. អទ្ទសា ខោ, ភិក្ខវេ, សោ បុរិសោ សុមាគធាយ បោក្ខរណិយា តីរេ ចតុរង្គិនិំ សេនំ [ចតុរង្គិនិសេនំ (ក.)] ភិសមុឡាលំ [ភិសមូលាលំ (បី. ក.)] បវិសន្តំ. ទិស្វានស្ស ឯតទហោសិ – ‘ឧម្មត្តោស្មិ នាមាហំ, វិចេតោស្មិ នាមាហំ! យំ លោកេ នត្ថិ តំ មយា ទិដ្ឋ’’’ន្តិ.

‘‘អថ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ នគរំ បវិសិត្វា មហាជនកាយស្ស អារោចេសិ – ‘ឧម្មត្តោស្មិ នាមាហំ, ភន្តេ, វិចេតោស្មិ នាមាហំ, ភន្តេ! យំ លោកេ នត្ថិ តំ មយា ទិដ្ឋ’’’ន្តិ. ‘‘កថំ បន ត្វំ, អម្ភោ បុរិស, ឧម្មត្តោ កថំ វិចេតោ? កិញ្ច លោកេ នត្ថិ យំ តយា ទិដ្ឋ’’ន្តិ? ‘‘ឥធាហំ, ភន្តេ, រាជគហា និក្ខមិត្វា ‘លោកចិន្តំ ចិន្តេស្សាមី’តិ យេន សុមាគធា បោក្ខរណី តេនុបសង្កមិំ; ឧបសង្កមិត្វា សុមាគធាយ បោក្ខរណិយា តីរេ និសីទិំ លោកចិន្តំ ចិន្តេន្តោ. អទ្ទសំ ខ្វាហំ, ភន្តេ, សុមាគធាយ បោក្ខរណិយា តីរេ ចតុរង្គិនិំ សេនំ ភិសមុឡាលំ បវិសន្តំ. ឯវំ ខ្វាហំ, ភន្តេ, ឧម្មត្តោ ឯវំ វិចេតោ. ឥទញ្ច លោកេ នត្ថិ យំ មយា ទិដ្ឋ’’ន្តិ. ‘‘តគ្ឃ ត្វំ, អម្ភោ បុរិស, ឧម្មត្តោ តគ្ឃ វិចេតោ. ឥទញ្ច លោកេ នត្ថិ យំ តយា ទិដ្ឋ’’ន្តិ.

‘‘តំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, សោ បុរិសោ ភូតំយេវ អទ្ទស, នោ អភូតំ. ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, ទេវាសុរសង្គាមោ សមុបព្យូឡ្ហោ អហោសិ. តស្មិំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, សង្គាមេ ទេវា ជិនិំសុ, អសុរា បរាជិនិំសុ. បរាជិតា ច ខោ, ភិក្ខវេ, អសុរា ភីតា ភិសមុឡាលេន អសុរបុរំ បវិសិំសុ ទេវានំយេវ មោហយមានា.

‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, មា លោកចិន្តំ ចិន្តេថ – ‘សស្សតោ លោកោ’តិ វា ‘អសស្សតោ លោកោ’តិ វា, ‘អន្តវា លោកោ’តិ វា ‘អនន្តវា លោកោ’តិ វា, ‘តំ ជីវំ តំ សរីរ’ន្តិ វា ‘អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរ’ន្តិ វា, ‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា ‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា, ‘ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា, ‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’តិ វា. តំ កិស្ស ហេតុ? នេសា, ភិក្ខវេ, ចិន្តា អត្ថសំហិតា នាទិព្រហ្មចរិយកា ន និព្ពិទាយ ន វិរាគាយ ន និរោធាយ ន ឧបសមាយ ន អភិញ្ញាយ ន សម្ពោធាយ ន និព្ពានាយ សំវត្តតិ.

‘‘ចិន្តេន្តា ខោ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ ចិន្តេយ្យាថ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ ចិន្តេយ្យាថ. តំ កិស្ស ហេតុ? ឯសា, ភិក្ខវេ, ចិន្តា អត្ថសំហិតា ឯសា អាទិព្រហ្មចរិយកា ឯសា និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ ឧបសមាយ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តតិ.

‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យោគោ ករណីយោ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យោគោ ករណីយោ’’តិ. បឋមំ.

២. បបាតសុត្តំ

១១១២. ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេ. អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អាយាម, ភិក្ខវេ, យេន បដិភានកូដោ តេនុបសង្កមិស្សាម ទិវាវិហារាយា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. អថ ខោ ភគវា សម្ពហុលេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ យេន បដិភានកូដោ តេនុបសង្កមិ. អទ្ទសា ខោ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ បដិភានកូដេ មហន្តំ បបាតំ. ទិស្វាន ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘មហា វតាយំ, ភន្តេ, បបាតោ សុភយានកោ, ភន្តេ, បបាតោ. អត្ថិ នុ ខោ, ភន្តេ, ឥមម្ហា បបាតា អញ្ញោ បបាតោ មហន្តតរោ ច ភយានកតរោ ចា’’តិ? ‘‘អត្ថិ ខោ, ភិក្ខុ, ឥមម្ហា បបាតា អញ្ញោ បបាតោ មហន្តតរោ ច ភយានកតរោ ចា’’តិ.

‘‘កតមោ បន, ភន្តេ, ឥមម្ហា បបាតា អញ្ញោ បបាតោ មហន្តតរោ ច ភយានកតរោ ចា’’តិ? ‘‘យេ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានន្តិ, ‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’តិ យថាភូតំ នប្បជានន្តិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’តិ យថាភូតំ នប្បជានន្តិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ នប្បជានន្តិ, តេ ជាតិសំវត្តនិកេសុ សង្ខារេសុ អភិរមន្តិ, ជរាសំវត្តនិកេសុ សង្ខារេសុ អភិរមន្តិ, មរណសំវត្តនិកេសុ សង្ខារេសុ អភិរមន្តិ, សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសសំវត្តនិកេសុ សង្ខារេសុ អភិរមន្តិ. តេ ជាតិសំវត្តនិកេសុ សង្ខារេសុ អភិរតា ជរាសំវត្តនិកេសុ សង្ខារេសុ អភិរតា មរណសំវត្តនិកេសុ សង្ខារេសុ អភិរតា សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសសំវត្តនិកេសុ សង្ខារេសុ អភិរតា ជាតិសំវត្តនិកេបិ សង្ខារេ អភិសង្ខរោន្តិ, ជរាសំវត្តនិកេបិ សង្ខារេ អភិសង្ខរោន្តិ, មរណសំវត្តនិកេបិ សង្ខារេ អភិសង្ខរោន្តិ, សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសសំវត្តនិកេបិ សង្ខារេ អភិសង្ខរោន្តិ. តេ ជាតិសំវត្តនិកេបិ សង្ខារេ អភិសង្ខរិត្វា ជរាសំវត្តនិកេបិ សង្ខារេ អភិសង្ខរិត្វា មរណសំវត្តនិកេបិ សង្ខារេ អភិសង្ខរិត្វា សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសសំវត្តនិកេបិ សង្ខារេ អភិសង្ខរិត្វា ជាតិបបាតម្បិ បបតន្តិ, ជរាបបាតម្បិ បបតន្តិ, មរណបបាតម្បិ បបតន្តិ, សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសបបាតម្បិ បបតន្តិ. តេ ន បរិមុច្ចន្តិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ. ‘ន បរិមុច្ចន្តិ ទុក្ខស្មា’តិ វទាមិ’’.

‘‘យេ ច ខោ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានន្តិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានន្តិ, តេ ជាតិសំវត្តនិកេសុ សង្ខារេសុ នាភិរមន្តិ, ជរាសំវត្តនិកេសុ សង្ខារេសុ នាភិរមន្តិ, មរណសំវត្តនិកេសុ សង្ខារេសុ នាភិរមន្តិ, សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសសំវត្តនិកេសុ សង្ខារេសុ នាភិរមន្តិ. តេ ជាតិសំវត្តនិកេសុ សង្ខារេសុ អនភិរតា, ជរាសំវត្តនិកេសុ សង្ខារេសុ អនភិរតា, មរណសំវត្តនិកេសុ សង្ខារេសុ អនភិរតា, សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសសំវត្តនិកេសុ សង្ខារេសុ អនភិរតា, ជាតិសំវត្តនិកេបិ សង្ខារេ នាភិសង្ខរោន្តិ, ជរាសំវត្តនិកេបិ សង្ខារេ នាភិសង្ខរោន្តិ, មរណសំវត្តនិកេបិ សង្ខារេ នាភិសង្ខរោន្តិ, សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសសំវត្តនិកេបិ សង្ខារេ នាភិសង្ខរោន្តិ. តេ ជាតិសំវត្តនិកេបិ សង្ខារេ អនភិសង្ខរិត្វា, ជរាសំវត្តនិកេបិ សង្ខារេ អនភិសង្ខរិត្វា, មរណសំវត្តនិកេបិ សង្ខារេ អនភិសង្ខរិត្វា, សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសសំវត្តនិកេបិ សង្ខារេ អនភិសង្ខរិត្វា, ជាតិបបាតម្បិ នប្បបតន្តិ, ជរាបបាតម្បិ នប្បបតន្តិ, មរណបបាតម្បិ នប្បបតន្តិ, សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសបបាតម្បិ នប្បបតន្តិ. តេ បរិមុច្ចន្តិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ. ‘បរិមុច្ចន្តិ ទុក្ខស្មា’តិ វទាមិ’’.

‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យោគោ ករណីយោ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យោគោ ករណីយោ’’តិ. ទុតិយំ.

៣. មហាបរិឡាហសុត្តំ

១១១៣. ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, មហាបរិឡាហោ នាម និរយោ. តត្ថ យំ កិញ្ចិ ចក្ខុនា រូបំ បស្សតិ, អនិដ្ឋរូបញ្ញេវ បស្សតិ នោ ឥដ្ឋរូបំ; អកន្តរូបញ្ញេវ បស្សតិ នោ កន្តរូបំ; អមនាបរូបញ្ញេវ បស្សតិ នោ មនាបរូបំ. យំ កិញ្ចិ សោតេន សទ្ទំ សុណាតិ…បេ… យំ កិញ្ចិ កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសតិ…បេ… យំ កិញ្ចិ មនសា ធម្មំ វិជានាតិ, អនិដ្ឋរូបញ្ញេវ វិជានាតិ នោ ឥដ្ឋរូបំ; អកន្តរូបញ្ញេវ វិជានាតិ នោ កន្តរូបំ; អមនាបរូបញ្ញេវ វិជានាតិ នោ មនាបរូប’’ន្តិ.

ឯវំ វុត្តេ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘មហា វត សោ, ភន្តេ, បរិឡាហោ, សុមហា វត សោ, ភន្តេ, បរិឡាហោ! អត្ថិ នុ ខោ, ភន្តេ, ឯតម្ហា បរិឡាហា អញ្ញោ បរិឡាហោ មហន្តតរោ ចេវ ភយានកតរោ ចា’’តិ? ‘‘អត្ថិ ខោ, ភិក្ខុ, ឯតម្ហា បរិឡាហា អញ្ញោ បរិឡាហោ មហន្តតរោ ច ភយានកតរោ ចា’’តិ.

‘‘កតមោ បន, ភន្តេ, ឯតម្ហា បរិឡាហា អញ្ញោ បរិឡាហោ មហន្តតរោ ច ភយានកតរោ ចា’’តិ? ‘‘យេ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានន្តិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ នប្បជានន្តិ, តេ ជាតិសំវត្តនិកេសុ សង្ខារេសុ អភិរមន្តិ…បេ… អភិរតា…បេ… អភិសង្ខរោន្តិ…បេ… អភិសង្ខរិត្វា ជាតិបរិឡាហេនបិ បរិឌយ្ហន្តិ, ជរាបរិឡាហេនបិ បរិឌយ្ហន្តិ, មរណបរិឡាហេនបិ បរិឌយ្ហន្តិ, សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសបរិឡាហេនបិ បរិឌយ្ហន្តិ. តេ ន បរិមុច្ចន្តិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ. ‘ន បរិមុច្ចន្តិ ទុក្ខស្មា’តិ វទាមិ’’.

‘‘យេ ច ខោ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានន្តិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានន្តិ. តេ ជាតិសំវត្តនិកេសុ សង្ខារេសុ នាភិរមន្តិ…បេ… អនភិរតា…បេ… នាភិសង្ខរោន្តិ…បេ… អនភិសង្ខរិត្វា ជាតិបរិឡាហេនបិ ន បរិឌយ្ហន្តិ, ជរាបរិឡាហេនបិ ន បរិឌយ្ហន្តិ, មរណបរិឡាហេនបិ ន បរិឌយ្ហន្តិ, សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសបរិឡាហេនបិ ន បរិឌយ្ហន្តិ. តេ បរិមុច្ចន្តិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ. ‘បរិមុច្ចន្តិ ទុក្ខស្មា’តិ វទាមិ’’.

‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យោគោ ករណីយោ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យោគោ ករណីយោ’’តិ. តតិយំ.

៤. កូដាគារសុត្តំ

១១១៤. ‘‘យោ ហិ, ភិក្ខវេ [យោ ច ខោ ភិក្ខវេ (ស្យា. ក.)], ឯវំ វទេយ្យ – ‘អហំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ យថាភូតំ អនភិសមេច្ច…បេ… ទុក្ខនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អរិយសច្ចំ យថាភូតំ អនភិសមេច្ច សម្មា ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សាមី’តិ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, យោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘អហំ កូដាគារស្ស ហេដ្ឋិមំ ឃរំ អករិត្វា ឧបរិមំ ឃរំ អារោបេស្សាមី’តិ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘អហំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ យថាភូតំ អនភិសមេច្ច…បេ… ទុក្ខនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អរិយសច្ចំ យថាភូតំ អនភិសមេច្ច សម្មា ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សាមី’តិ – នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ.

‘‘យោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, ឯវំ វទេយ្យ – ‘អហំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ យថាភូតំ អភិសមេច្ច…បេ… ទុក្ខនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អរិយសច្ចំ យថាភូតំ អភិសមេច្ច សម្មា ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សាមី’តិ – ឋានមេតំ វិជ្ជតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, យោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘អហំ កូដាគារស្ស ហេដ្ឋិមំ ឃរំ ករិត្វា ឧបរិមំ ឃរំ អារោបេស្សាមី’តិ – ឋានមេតំ វិជ្ជតិ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘អហំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ យថាភូតំ អភិសមេច្ច…បេ… ទុក្ខនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អរិយសច្ចំ យថាភូតំ អភិសមេច្ច សម្មា ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សាមី’តិ – ឋានមេតំ វិជ្ជតិ.

‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យោគោ ករណីយោ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យោគោ ករណីយោ’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. វាលសុត្តំ

១១១៥. ឯកំ សមយំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ វេសាលិំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. អទ្ទសា ខោ អាយស្មា អានន្ទោ សម្ពហុលេ លិច្ឆវិកុមារកេ សន្ថាគារេ ឧបាសនំ ករោន្តេ, ទូរតោវ សុខុមេន តាឡច្ឆិគ្គឡេន អសនំ អតិបាតេន្តេ, បោង្ខានុបោង្ខំ [បោខានុបោខំ (ស្យា. កំ.)] អវិរាធិតំ. ទិស្វានស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘សិក្ខិតា វតិមេ លិច្ឆវិកុមារកា, សុសិក្ខិតា វតិមេ លិច្ឆវិកុមារកា; យត្រ ហិ នាម ទូរតោវ សុខុមេន តាឡច្ឆិគ្គឡេន អសនំ អតិបាតេស្សន្តិ បោង្ខានុបោង្ខំ អវិរាធិត’’ន្តិ.

អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ វេសាលិំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធាហំ, ភន្តេ, បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ វេសាលិំ បិណ្ឌាយ បាវិសិំ. អទ្ទសំ ខ្វាហំ, ភន្តេ សម្ពហុលេ លិច្ឆវិកុមារកេ សន្ថាគារេ ឧបាសនំ ករោន្តេ ទូរតោវ សុខុមេន តាឡច្ឆិគ្គឡេន អសនំ អតិបាតេន្តេ បោង្ខានុបោង្ខំ អវិរាធិតំ’. ទិស្វាន មេ ឯតទហោសិ – ‘‘សិក្ខិតា វតិមេ លិច្ឆវិកុមារកា, សុសិក្ខិតា វតិមេ លិច្ឆវិកុមារកា; យត្រ ហិ នាម ទូរតោវ សុខុមេន តាឡច្ឆិគ្គឡេន អសនំ អតិបាតេស្សន្តិ បោង្ខានុបោង្ខំ អវិរាធិត’’ន្តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អានន្ទ, កតមំ នុ ខោ ទុក្ករតរំ វា ទុរភិសម្ភវតរំ វា – យោ ទូរតោវ សុខុមេន តាឡច្ឆិគ្គឡេន អសនំ អតិបាតេយ្យ បោង្ខានុបោង្ខំ អវិរាធិតំ, យោ វា សត្តធា ភិន្នស្ស វាលស្ស កោដិយា កោដិំ បដិវិជ្ឈេយ្យា’’តិ? ‘‘ឯតទេវ, ភន្តេ, ទុក្ករតរញ្ចេវ ទុរភិសម្ភវតរញ្ច យោ វា [យោ (សី.)] សត្តធា ភិន្នស្ស វាលស្ស កោដិយា កោដិំ បដិវិជ្ឈេយ្យា’’តិ. ‘‘អថ ខោ [អថ ខោ តេ (ស្យា. កំ.)], អានន្ទ, ទុប្បដិវិជ្ឈតរំ បដិវិជ្ឈន្តិ, យេ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បដិវិជ្ឈន្តិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បដិវិជ្ឈន្តិ’’.

‘‘តស្មាតិហានន្ទ, ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យោគោ ករណីយោ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យោគោ ករណីយោ’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. អន្ធការសុត្តំ

១១១៦. ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, លោកន្តរិកា អឃា អសំវុតា អន្ធការា អន្ធការតិមិសា, យត្ថមិមេសំ ចន្ទិមសូរិយានំ ឯវំមហិទ្ធិកានំ ឯវំ មហានុភាវានំ អាភាយ នានុភោន្តី’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘មហា វត សោ, ភន្តេ, អន្ធការោ, សុមហា វត សោ, ភន្តេ, អន្ធការោ! អត្ថិ នុ ខោ, ភន្តេ, ឯតម្ហា អន្ធការា អញ្ញោ អន្ធការោ មហន្តតរោ ច ភយានកតរោ ចា’’តិ? ‘‘អត្ថិ ខោ, ភិក្ខុ, ឯតម្ហា អន្ធការា អញ្ញោ អន្ធការោ មហន្តតរោ ច ភយានកតរោ ចា’’តិ.

‘‘កតមោ បន, ភន្តេ, ឯតម្ហា អន្ធការា អញ្ញោ អន្ធការោ មហន្តតរោ ច ភយានកតរោ ចា’’តិ? ‘‘យេ ហិ កេចិ, ភិក្ខុ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ នប្បជានន្តិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ នប្បជានន្តិ, តេ ជាតិសំវត្តនិកេសុ សង្ខារេសុ អភិរមន្តិ…បេ… អភិរតា…បេ… អភិសង្ខរោន្តិ…បេ… អភិសង្ខរិត្វា ជាតន្ធការម្បិ បបតន្តិ, ជរន្ធការម្បិ បបតន្តិ, មរណន្ធការម្បិ បបតន្តិ, សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសន្ធការម្បិ បបតន្តិ. តេ ន បរិមុច្ចន្តិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ. ‘ន បរិមុច្ចន្តិ ទុក្ខស្មា’តិ វទាមិ’’.

‘‘យេ ច ខោ កេចិ, ភិក្ខុ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានន្តិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានន្តិ, តេ ជាតិសំវត្តនិកេសុ សង្ខារេសុ នាភិរមន្តិ…បេ… អនភិរតា…បេ… នាភិសង្ខរោន្តិ…បេ… អនភិសង្ខរិត្វា ជាតន្ធការម្បិ នប្បបតន្តិ, ជរន្ធការម្បិ នប្បបតន្តិ, មរណន្ធការម្បិ នប្បបតន្តិ, សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសន្ធការម្បិ នប្បបតន្តិ. តេ បរិមុច្ចន្តិ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ. ‘បរិមុច្ចន្តិ ទុក្ខស្មា’តិ វទាមិ’’.

‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យោគោ ករណីយោ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យោគោ ករណីយោ’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. បឋមឆិគ្គឡយុគសុត្តំ

១១១៧. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ មហាសមុទ្ទេ ឯកច្ឆិគ្គឡំ យុគំ បក្ខិបេយ្យ. តត្រាបិស្ស កាណោ កច្ឆបោ. សោ វស្សសតស្ស វស្សសតស្ស អច្ចយេន សកិំ សកិំ ឧម្មុជ្ជេយ្យ. តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, អបិ នុ ខោ កាណោ កច្ឆបោ វស្សសតស្ស វស្សសតស្ស អច្ចយេន សកិំ សកិំ ឧម្មុជ្ជន្តោ អមុស្មិំ ឯកច្ឆិគ្គឡេ យុគេ គីវំ បវេសេយ្យា’’តិ? ‘‘យទិ នូន, ភន្តេ, កទាចិ ករហចិ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ អច្ចយេនា’’តិ.

‘‘ខិប្បតរំ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, កាណោ កច្ឆបោ វស្សសតស្ស វស្សសតស្ស អច្ចយេន សកិំ សកិំ ឧម្មុជ្ជន្តោ អមុស្មិំ ឯកច្ឆិគ្គឡេ យុគេ គីវំ បវេសេយ្យ, ន ត្វេវាហំ, ភិក្ខវេ, សកិំ វិនិបាតគតេន ពាលេន [វិនីតគតេន ពហុលេន (ក.)] មនុស្សត្តំ វទាមិ’’.

តំ កិស្ស ហេតុ? ន ហេត្ថ, ភិក្ខវេ, អត្ថិ ធម្មចរិយា, សមចរិយា, កុសលកិរិយា, បុញ្ញកិរិយា. អញ្ញមញ្ញខាទិកា ឯត្ថ, ភិក្ខវេ, វត្តតិ ទុព្ពលខាទិកា. តំ កិស្ស ហេតុ? អទិដ្ឋត្តា, ភិក្ខវេ, ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ. កតមេសំ ចតុន្នំ? ទុក្ខស្ស អរិយសច្ចស្ស…បេ… ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ អរិយសច្ចស្ស.

‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យោគោ ករណីយោ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យោគោ ករណីយោ’’តិ. សត្តមំ.

៨. ទុតិយឆិគ្គឡយុគសុត្តំ

១១១៨. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អយំ មហាបថវី ឯកោទកា អស្ស. តត្រ បុរិសោ ឯកច្ឆិគ្គឡំ យុគំ បក្ខិបេយ្យ. តមេនំ បុរត្ថិមោ វាតោ បច្ឆិមេន សំហរេយ្យ, បច្ឆិមោ វាតោ បុរត្ថិមេន សំហរេយ្យ, ឧត្តរោ វាតោ ទក្ខិណេន សំហរេយ្យ, ទក្ខិណោ វាតោ ឧត្តរេន សំហរេយ្យ. តត្រស្ស កាណោ កច្ឆបោ. សោ វស្សសតស្ស វស្សសតស្ស អច្ចយេន សកិំ សកិំ ឧម្មុជ្ជេយ្យ. តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, អបិ នុ ខោ កាណោ កច្ឆបោ វស្សសតស្ស វស្សសតស្ស អច្ចយេន សកិំ សកិំ ឧម្មុជ្ជន្តោ អមុស្មិំ ឯកច្ឆិគ្គឡេ យុគេ គីវំ បវេសេយ្យា’’តិ? ‘‘អធិច្ចមិទំ, ភន្តេ, យំ សោ កាណោ កច្ឆបោ វស្សសតស្ស វស្សសតស្ស អច្ចយេន សកិំ សកិំ ឧម្មុជ្ជន្តោ អមុស្មិំ ឯកច្ឆិគ្គឡេ យុគេ គីវំ បវេសេយ្យា’’តិ.

‘‘ឯវំ អធិច្ចមិទំ, ភិក្ខវេ, យំ មនុស្សត្តំ លភតិ. ឯវំ អធិច្ចមិទំ, ភិក្ខវេ, យំ តថាគតោ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ. ឯវំ អធិច្ចមិទំ, ភិក្ខវេ, យំ តថាគតប្បវេទិតោ ធម្មវិនយោ លោកេ ទិព្ពតិ. តស្សិទំ [តយិទំ (?)], ភិក្ខវេ, មនុស្សត្តំ លទ្ធំ, តថាគតោ លោកេ ឧប្បន្នោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ, តថាគតប្បវេទិតោ ច ធម្មវិនយោ លោកេ ទិព្ពតិ.

‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យោគោ ករណីយោ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យោគោ ករណីយោ’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. បឋមសិនេរុបព្ពតរាជសុត្តំ

១១១៩. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ សិនេរុស្ស បព្ពតរាជស្ស សត្ត មុគ្គមត្តិយោ បាសាណសក្ខរា ឧបនិក្ខិបេយ្យ. តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, កតមំ នុ ខោ ពហុតរំ – យា វា [យា ច] សត្ត មុគ្គមត្តិយោ បាសាណសក្ខរា ឧបនិក្ខិត្តា, យោ វា [យោ ច (ស្យា. កំ. បី. ក.) សំ. និ. ២.៨៤] សិនេរុបព្ពតរាជា’’តិ? ‘‘ឯតទេវ, ភន្តេ, ពហុតរំ, យទិទំ – សិនេរុបព្ពតរាជា; អប្បមត្តិកា សត្ត មុគ្គមត្តិយោ បាសាណសក្ខរា ឧបនិក្ខិត្តា. សង្ខម្បិ ន ឧបេន្តិ, ឧបនិធម្បិ ន ឧបេន្តិ, កលភាគម្បិ ន ឧបេន្តិ សិនេរុបព្ពតរាជានំ ឧបនិធាយ សត្ត មុគ្គមត្តិយោ បាសាណសក្ខរា ឧបនិក្ខិត្តា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកស្ស ទិដ្ឋិសម្បន្នស្ស បុគ្គលស្ស អភិសមេតាវិនោ ឯតទេវ ពហុតរំ ទុក្ខំ យទិទំ បរិក្ខីណំ បរិយាទិន្នំ; អប្បមត្តកំ អវសិដ្ឋំ. សង្ខម្បិ ន ឧបេតិ, ឧបនិធម្បិ ន ឧបេតិ, កលភាគម្បិ ន ឧបេតិ, បុរិមំ ទុក្ខក្ខន្ធំ បរិក្ខីណំ បរិយាទិន្នំ ឧបនិធាយ យទិទំ សត្តក្ខត្តុបរមតា; យោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ’’.

‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យោគោ ករណីយោ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យោគោ ករណីយោ’’តិ. នវមំ.

១០. ទុតិយសិនេរុបព្ពតរាជសុត្តំ

១១២០. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, សិនេរុបព្ពតរាជាយំ បរិក្ខយំ បរិយាទានំ គច្ឆេយ្យ, ឋបេត្វា សត្ត មុគ្គមត្តិយោ បាសាណសក្ខរា. តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, កតមំ នុ ខោ ពហុតរំ – យំ វា សិនេរុស្ស បព្ពតរាជស្ស បរិក្ខីណំ បរិយាទិន្នំ, យា វា សត្ត មុគ្គមត្តិយោ បាសាណសក្ខរា អវសិដ្ឋា’’តិ? ‘‘ឯតទេវ, ភន្តេ, ពហុតរំ សិនេរុស្ស បព្ពតរាជស្ស យទិទំ បរិក្ខីណំ បរិយាទិន្នំ; អប្បមត្តិកា សត្ត មុគ្គមត្តិយោ បាសាណសក្ខរា អវសិដ្ឋា. សង្ខម្បិ ន ឧបេន្តិ, ឧបនិធម្បិ ន ឧបេន្តិ, កលភាគម្បិ ន ឧបេន្តិ សិនេរុស្ស បព្ពតរាជស្ស បរិក្ខីណំ បរិយាទិន្នំ ឧបនិធាយ សត្ត មុគ្គមត្តិយោ បាសាណសក្ខរា អវសិដ្ឋា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកស្ស ទិដ្ឋិសម្បន្នស្ស បុគ្គលស្ស អភិសមេតាវិនោ ឯតទេវ ពហុតរំ ទុក្ខំ យទិទំ បរិក្ខីណំ បរិយាទិន្នំ; អប្បមត្តកំ អវសិដ្ឋំ. សង្ខម្បិ ន ឧបេតិ, ឧបនិធម្បិ ន ឧបេតិ, កលភាគម្បិ ន ឧបេតិ, បុរិមំ ទុក្ខក្ខន្ធំ បរិក្ខីណំ បរិយាទិន្នំ ឧបនិធាយ យទិទំ សត្តក្ខត្តុបរមតា; យោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ’’.

‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យោគោ ករណីយោ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យោគោ ករណីយោ’’តិ. ទសមំ.

បបាតវគ្គោ បញ្ចមោ.

តស្សុទ្ទានំ –

ចិន្តា បបាតោ បរិឡាហោ, កូដំ វាលន្ធការោ ច;

ឆិគ្គឡេន ច ទ្វេ វុត្តា, សិនេរុ អបរេ ទុវេតិ.