១. សតិឧប្បជ្ជនបញ្ហោ

១. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, កតិហាការេហិ សតិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ? ‘‘សត្តរសហាការេហិ, មហារាជ, សតិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ. ‘‘កតមេហិ សត្តរសហាការេហី’’តិ? ‘‘អភិជានតោបិ, មហារាជ, សតិ ឧប្បជ្ជតិ, កដុមិកាយបិ សតិ ឧប្បជ្ជតិ, ឱឡារិកវិញ្ញាណតោបិ សតិ ឧប្បជ្ជតិ, ហិតវិញ្ញាណតោបិ សតិ ឧប្បជ្ជតិ, អហិតវិញ្ញាណតោបិ សតិ ឧប្បជ្ជតិ, សភាគនិមិត្តតោបិ សតិ ឧប្បជ្ជតិ, វិសភាគនិមិត្តតោបិ សតិ ឧប្បជ្ជតិ, កថាភិញ្ញាណតោបិ សតិ ឧប្បជ្ជតិ, លក្ខណតោបិ សតិ ឧប្បជ្ជតិ, សារណតោបិ សតិ ឧប្បជ្ជតិ, មុទ្ទាតោបិ សតិ ឧប្បជ្ជតិ, គណនាតោបិ សតិ ឧប្បជ្ជតិ, ធារណតោបិ សតិ ឧប្បជ្ជតិ, ភាវនតោបិ សតិ ឧប្បជ្ជតិ, បោត្ថកនិពន្ធនតោបិ សតិ ឧប្បជ្ជតិ, ឧបនិក្ខេបតោបិ សតិ ឧប្បជ្ជតិ, អនុភូតតោបិ សតិ ឧប្បជ្ជតីតិ.

‘‘កថំ អភិជានតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? យថា, មហារាជ, អាយស្មា ច អានន្ទោ ខុជ្ជុត្តរា ច ឧបាសិកា, យេ វា បន អញ្ញេបិ កេចិ ជាតិស្សរា ជាតិំ សរន្តិ, ឯវំ អភិជានតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘កថំ កដុមិកាយ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? យោ បកតិយា មុដ្ឋស្សតិកោ, បរេ ច តំ សរាបនត្ថំ និពន្ធន្តិ, ឯវំ កដុមិកាយ សតិ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘កថំ ឱឡារិកវិញ្ញាណតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? យទា រជ្ជេ វា អភិសិត្តោ ហោតិ, សោតាបត្តិផលំ វា បត្តោ ហោតិ, ឯវំ ឱឡារិកវិញ្ញាណតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘កថំ ហិតវិញ្ញាណតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? យម្ហិ សុខាបិតោ, ‘អមុកស្មិំ ឯវំ សុខាបិតោ’តិ សរតិ, ឯវំ ហិតវិញ្ញាណតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘កថំ អហិតវិញ្ញាណតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? យម្ហិ ទុក្ខាបិតោ, ‘អមុកស្មិំ ឯវំ ទុក្ខាបិតោ’តិ សរតិ, ឯវំ អហិតវិញ្ញាណតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘កថំ សភាគនិមិត្តតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? សទិសំ បុគ្គលំ ទិស្វា មាតរំ វា បិតរំ វា ភាតរំ វា ភគិនិំ វា សរតិ, ឱដ្ឋំ វា គោណំ វា គទ្រភំ វា ទិស្វា អញ្ញំ តាទិសំ ឱដ្ឋំ វា គោណំ វា គទ្រភំ វា សរតិ, ឯវំ សភាគនិមិត្តតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘កថំ វិសភាគនិមត្តតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? អសុកស្ស នាម វណ្ណោ ឯទិសោ, សទ្ទោ ឯទិសោ, គន្ធោ ឯទិសោ, រសោ ឯទិសោ, ផោដ្ឋព្ពោ ឯទិសោតិ សរតិ, ឯវម្បិ វិសភាគនិមិត្តតោបិ សតិ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘កថំ កថាភិញ្ញាណតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? យោ បកតិយា មុដ្ឋស្សតិកោ ហោតិ, តំ បរេ សរាបេន្តិ, តេន សោ សរតិ, ឯវំ កថាភិញ្ញាណតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘កថំ លក្ខណតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? យោ បកតិយា ពលីពទ្ទានំ អង្គេន ជានាតិ, លក្ខណេន ជានាតិ, ឯវំ លក្ខណតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘កថំ សារណតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? យោ បកតិយា មុដ្ឋស្សតិកោ ហោតិ, យោ តំ ‘សរាហិ ភោ, សរាហិ ភោ’តិ បុនប្បុនំ សរាបេតិ, ឯវំ សារណតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘កថំ មុទ្ទាតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? លិបិយា សិក្ខិតត្តា ជានាតិ ‘ឥមស្ស អក្ខរស្ស អនន្តរំ ឥមំ អក្ខរំ កាតព្ព’ន្តិ ឯវំ មុទ្ទាតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘កថំ គណនាតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? គណនាយ សិក្ខិតត្តា គណកា ពហុម្បិ គណេន្តិ, ឯវំ គណនាតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘កថំ ធារណតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? ធារណាយ សិក្ខិតត្តា ធារណកា ពហុម្បិ ធារេន្តិ, ឯវំ ធារណតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘កថំ ភាវនាតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? ឥធ ភិក្ខុ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ, សេយ្យថីទំ, ឯកម្បិ ជាតិំ ទ្វេបិ ជាតិយោ…បេ… ឥតិ សាការំ សឧទ្ទេសំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ, ឯវំ ភាវនាតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘កថំ បោត្ថកនិពន្ធនតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? រាជានោ អនុសាសនិយំ អស្សរន្តា [អនុស្សរន្តា (សព្ពត្ថ)] ឯតំ បោត្ថកំ អាហរថាតិ, តេន បោត្ថកេន អនុស្សរន្តិ, ឯវំ បោត្ថកនិពន្ធនតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘កថំ ឧបនិក្ខេបតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? ឧបនិក្ខិត្តំ ភណ្ឌំ ទិស្វា សរតិ, ឯវំ ឧបនិក្ខេបតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘កថំ អនុភូតតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? ទិដ្ឋត្តា រូបំ សរតិ, សុតត្តា សទ្ទំ សរតិ, ឃាយិតត្តា គន្ធំ សរតិ, សាយិតត្តា រសំ សរតិ, ផុដ្ឋត្តា ផោដ្ឋព្ពំ សរតិ, វិញ្ញាតត្តា ធម្មំ សរតិ, ឯវំ អនុភូតតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ. ឥមេហិ ខោ, មហារាជ, សត្តរសហាការេហិ សតិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

សតិឧប្បជ្ជនបញ្ហោ បឋមោ.