នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

ខុទ្ទកនិកាយេ

មិលិន្ទបញ្ហបាឡិ

១. មិលិន្ទោ នាម សោ រាជា, សាគលាយំ បុរុត្តមេ;

ឧបគញ្ឆិ នាគសេនំ, គង្គា ច [គង្គាវ (សី. បី.)] យថា សាគរំ.

អាសជ្ជ រាជា ចិត្រកថិំ, ឧក្កាធារំ តមោនុទំ;

អបុច្ឆិ និបុណេ បញ្ហេ, ឋានាដ្ឋានគតេ បុថូ.

បុច្ឆា វិសជ្ជនា [វិស្សជ្ជនា (សី. បី.)] ចេវ, គម្ភីរត្ថូបនិស្សិតា;

ហទយង្គមា កណ្ណសុខា, អព្ភុតា លោមហំសនា.

អភិធម្មវិនយោគាឡ្ហា, សុត្តជាលសមត្តិតា;

នាគសេនកថា ចិត្រា, ឱបម្មេហិ នយេហិ ច.

តត្ថ ញាណំ បណិធាយ, ហាសយិត្វាន មានសំ;

សុណាថ និបុណេ បញ្ហេ, កង្ខាដ្ឋានវិទាលនេតិ.

២. តំ យថានុសូយតេ – អត្ថិ យោនកានំ នានាបុដភេទនំ សាគលំ នាម នគរំ នទីបព្ពតសោភិតំ រមណីយភូមិប្បទេសភាគំ អារាមុយ្យានោបវនតឡាកបោក្ខរណិសម្បន្នំ នទីបព្ពតវនរាមណេយ្យកំ សុតវន្តនិម្មិតំ និហតបច្ចត្ថិកំ [និប្បច្ចត្ថិកំ (ក.)] បច្ចាមិត្តានុបបីឡិតំ វិវិធវិចិត្រទឡ្ហមដ្ដាលកោដ្ឋកំ វរបវរគោបុរ [បវរបចុរគោបុរ (សី.)] តោរណំ គម្ភីរបរិខាបណ្ឌរបាការបរិក្ខិត្តន្តេបុរំ. សុវិភត្តវីថិចច្ចរចតុក្កសិង្ឃាដកំ សុប្បសារិតានេកវិធវរភណ្ឌបរិបូរិតន្តរាបណំ វិវិធទានគ្គសតសមុបសោភិតំ [សតសមុបសោភិតំ (សី. បី.)] ហិមគិរិសិខរសង្កាសវរភវនសតសហស្សប្បដិមណ្ឌិតំ គជហយរថបត្តិសមាកុលំ អភិរូបនរនារិគណានុចរិតំ អាកិណ្ណជនមនុស្សំ បុថុខត្តិយព្រាហ្មណវេស្សសុទ្ទំ វិវិធសមណព្រាហ្មណសភាជន [សភាជន (សី. បី.), សម្មាភាជន (ក.)] សង្ឃដិតំ ពហុវិធវិជ្ជាវន្ត [វិជ្ជាធរ (ក.)] នរចិរ [នរវិរ (សី. បី.)] និសេវិតំ កាសិកកោដុម្ពរិកាទិនានាវិធវត្ថាបណសម្បន្នំ សុប្បសារិតរុចិរពហុវិធបុប្ផគន្ធាបណំ គន្ធគន្ធិតំ អាសីសនីយពហុរតនបរិបូរិតំ ទិសាមុខសុប្បសារិតាបណំ សិង្គារវាណិជគណានុចរិតំ កហាបណរជតសុវណ្ណកំសបត្ថរបរិបូរំ បជ្ជោតមាននិធិនិកេតំ បហូតធនធញ្ញវិត្តូបករណំ បរិបុណ្ណកោសកោដ្ឋាគារំ ពហ្វន្នបានំ ពហុវិធខជ្ជភោជ្ជលេយ្យបេយ្យសាយនីយំ ឧត្តរកុរុសង្កាសំ សម្បន្នសស្សំ អាឡកមន្ទា វិយ ទេវបុរំ.

ឯត្ថ ឋត្វា តេសំ បុព្ពកម្មំ កថេតព្ពំ, កថេន្តេន ច ឆធា វិភជិត្វា កថេតព្ពំ. សេយ្យថីទំ – បុព្ពយោគោ មិលិន្ទបញ្ហំ លក្ខណបញ្ហំ មេណ្ឌកបញ្ហំ អនុមានបញ្ហំ ឱបម្មកថាបញ្ហន្តិ.

តត្ថ មិលិន្ទបញ្ហោ លក្ខណបញ្ហោ, វិមតិច្ឆេទនបញ្ហោតិ ទុវិធោ. មេណ្ឌកបញ្ហោបិ មហាវគ្គោ, យោគិកថាបញ្ហោតិ ទុវិធោ.

បុព្ពយោគោតិ តេសំ បុព្ពកម្មំ.

១. ពាហិរកថា

បុព្ពយោគាទិ

៣. អតីតេ កិរ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ វត្តមានេ គង្គាយ សមីបេ ឯកស្មិំ អាវាសេ មហាភិក្ខុសង្ឃោ បដិវសតិ, តត្ថ វត្តសីលសម្បន្នា ភិក្ខូ បាតោវ ឧដ្ឋាយ យដ្ឋិសម្មជ្ជនិយោ [យដ្ឋិសម្មុញ្ជនិយោ (សី. បី.)] អាទាយ ពុទ្ធគុណេ អាវជ្ជេន្តា អង្គណំ សម្មជ្ជិត្វា កចវរព្យូហំ ករោន្តិ. អថេកោ ភិក្ខុ ឯកំ សាមណេរំ ‘‘ឯហិ សាមណេរ, ឥមំ កចវរំ ឆឌ្ឌេហី’’តិ អាហ, សោ អសុណន្តោ វិយ គច្ឆតិ, សោ ទុតិយម្បិ…បេ… តតិយម្បិ អាមន្តិយមានោ អសុណន្តោ វិយ គច្ឆតេវ. តតោ សោ ភិក្ខុ ‘‘ទុព្ពចោ វតាយំ សាមណេរោ’’តិ កុទ្ធោ សម្មជ្ជនិទណ្ឌេន បហារំ អទាសិ. តតោ សោ រោទន្តោ ភយេន កចវរំ ឆឌ្ឌេន្តោ ‘‘ឥមិនា កចវរឆឌ្ឌនបុញ្ញកម្មេន យាវាហំ និព្ពានំ បាបុណាមិ [ន បាបុណាមិ (ស្យា.)], ឯត្ថន្តរេ និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ មជ្ឈន្ហិកសូរិយោ [សុរិយោ (សី. បី.)] វិយ មហេសក្ខោ មហាតេជោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បឋមំ បត្ថនំ បដ្ឋបេសិ. កចវរំ ឆឌ្ឌេត្វា នហានត្ថាយ គង្គាតិត្ថំ គតោ គង្គាយ ឩមិវេគំ គគ្គរាយមានំ ទិស្វា ‘‘យាវាហំ និព្ពានំ បាបុណាមិ [ន បាបុណាមិ (ស្យា.)], ឯត្ថន្តរេ និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ អយំ ឩមិវេគោ វិយ ឋានុប្បត្តិកបដិភានោ ភវេយ្យំ អក្ខយបដិភានោ’’តិ ទុតិយម្បិ បត្ថនំ បដ្ឋបេសិ.

សោបិ ភិក្ខុ សម្មជ្ជនិសាលាយ សម្មជ្ជនិំ ឋបេត្វា នហានត្ថាយ គង្គាតិត្ថំ គច្ឆន្តោ សាមណេរស្ស បត្ថនំ សុត្វា ‘‘ឯស មយា បយោជិតោបិ តាវ ឯវំ បត្ថេតិ, មយ្ហំ កិំ ន សមិជ្ឈិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘យាវាហំ និព្ពានំ បាបុណាមិ [ន បាបុណាមិ (ស្យា.)], ឯត្ថន្តរេ និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ អយំ គង្គាឩមិវេគោ វិយ អក្ខយបដិភានោ ភវេយ្យំ, ឥមិនា បុច្ឆិតបុច្ឆិតំ សព្ពំ បញ្ហបដិភានំ វិជដេតុំ និព្ពេឋេតុំ សមត្ថោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ បដ្ឋបេសិ.

តេ ឧភោបិ ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សំសរន្តា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ខេបេសុំ. អថ អម្ហាកំ ភគវតាបិ យថា មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរោ ទិស្សតិ, ឯវមេតេបិ ទិស្សន្តិ មម បរិនិព្ពានតោ បញ្ចវស្សសតេ អតិក្កន្តេ ឯតេ ឧប្បជ្ជិស្សន្តិ, យំ មយា សុខុមំ កត្វា ទេសិតំ ធម្មវិនយំ, តំ ឯតេ បញ្ហបុច្ឆនឱបម្មយុត្តិវសេន និជ្ជដំ និគ្គុម្ពំ កត្វា វិភជិស្សន្តីតិ និទ្ទិដ្ឋា.

៤. តេសុ សាមណេរោ ជម្ពុទីបេ សាគលនគរេ មិលិន្ទោ នាម រាជា អហោសិ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ មេធាវី បដិពលោ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នានំ មន្តយោគវិធានកិរិយានំ [សមន្តយោគ … (សី. បី.)], ករណកាលេ និសម្មការី ហោតិ, ពហូនិ ចស្ស សត្ថានិ ឧគ្គហិតានិ ហោន្តិ. សេយ្យថិទំ, សុតិ សម្មុតិ សង្ខ្យា យោគា នីតិ វិសេសិកា គណិកា គន្ធព្ពា តិកិច្ឆា ធនុព្ពេទា [ចតុព្ពេទា (សី. បី.)] បុរាណា ឥតិហាសា ជោតិសា មាយា កេតុ [ហេតុ (សី. បី.)] មន្តនា យុទ្ធា ឆន្ទសា ពុទ្ធវចនេន [ឆន្ទសាមុទ្ទវចនេន (សី. បី.)] ឯកូនវីសតិ, វិតណ្ឌវាទី [វាទី (សី. បី.)] ទុរាសទោ ទុប្បសហោ បុថុតិត្ថករានំ អគ្គមក្ខាយតិ, សកលជម្ពុទីបេ មិលិន្ទេន រញ្ញា សមោ កោចិ នាហោសិ យទិទំ ថាមេន ជវេន សូរេន បញ្ញាយ, អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ មហាភោគោ អនន្តពលវាហនោ.

៥. អថេកទិវសំ មិលិន្ទោ រាជា អនន្តពលវាហនំ ចតុរង្គិនិំ ពលគ្គសេនាព្យូហំ ទស្សនកម្យតាយ នគរា និក្ខមិត្វា ពហិនគរេ សេនង្គទស្សនំ កត្វា [សេនាគណនំ ការេត្វា (សី. បី.)] សារេត្វា សោ រាជា ភស្សប្បវាទកោ លោកាយតវិតណ្ឌ [បវត្ត (សី. បី.)] ជនសល្លាបប្លវ ចិត្តកោតូហលោ វិសារទោ វិជម្ភកោ សូរិយំ ឱលោកេត្វា អមច្ចេ អាមន្តេសិ ‘‘ពហុ ភណេ តាវ ទិវសាវសេសោ កិំ ករិស្សាម, ឥទានេវ នគរំ បវិសិត្វា អត្ថិ កោចិ បណ្ឌិតោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា សង្ឃី គណី គណាចរិយោ អបិ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ បដិជានមានោ, យោ មយា សទ្ធិំ សល្លបិតុំ សក្កោតិ កង្ខំ បដិវិនេតុំ, តំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាម, កង្ខំ បដិវិនយិស្សាមា’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ បញ្ចសតា យោនកា រាជានំ មិលិន្ទំ ឯតទវោចុំ ‘‘អត្ថិ, មហារាជ, ឆ សត្ថារោ បូរណោ កស្សបោ មក្ខលិគោសាលោ និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ [នាថបុត្តោ (សី. បី.)] សញ្ជយោ ពេលដ្ឋបុត្តោ អជិតោ កេសកម្ពលោ បកុធោ កច្ចាយនោ, តេ សង្ឃិនោ គណិនោ គណាចរិយកា ញាតា យសស្សិនោ តិត្ថករា សាធុសម្មតា ពហុជនស្ស, គច្ឆ ត្វំ មហារាជ, តេ បញ្ហំ បុច្ឆស្សុ, កង្ខំ បដិវិនយស្សូ’’តិ.

៦. អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា បញ្ចហិ យោនកសតេហិ បរិវុតោ ភទ្រវាហនំ រថវរមារុយ្ហ យេន បូរណោ កស្សបោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា បូរណេន កស្សបេន សទ្ធិំ សម្មោទិ, សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ, ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ មិលិន្ទោ រាជា បូរណំ កស្សបំ ឯតទវោច ‘‘កោ, ភន្តេ កស្សប, លោកំ បាលេតី’’តិ? ‘‘បថវី, មហារាជ, លោកំ បាលេតី’’តិ. ‘‘យទិ, ភន្តេ កស្សប, បថវី [បឋវី (សី. ស្យា. បី.)] លោកំ បាលេតិ, អថ កស្មា អវីចិនិរយំ គច្ឆន្តា សត្តា បថវិំ អតិក្កមិត្វា គច្ឆន្តី’’តិ? ឯវំ វុត្តេ បូរណោ កស្សបោ នេវ សក្ខិ ឱគិលិតុំ, នោ សក្ខិ ឧគ្គិលិតុំ, អធោមុខោ បត្តក្ខន្ធោ តុណ្ហីភូតោ បជ្ឈាយន្តោ និសីទិ.

៧. អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា មក្ខលិំ គោសាលំ ឯតទវោច ‘‘អត្ថិ, ភន្តេ គោសាល, កុសលាកុសលានិ កម្មានិ, អត្ថិ សុកតទុក្កដានំ កម្មានំ ផលំ វិបាកោ’’តិ? ‘‘នត្ថិ, មហារាជ, កុសលាកុសលានិ កម្មានិ, នត្ថិ សុកតទុក្កដានំ កម្មានំ ផលំ វិបាកោ. យេ តេ, មហារាជ, ឥធ លោកេ ខត្តិយា, តេ បរលោកំ គន្ត្វាបិ បុន ខត្តិយាវ ភវិស្សន្តិ, យេ តេ ព្រាហ្មណា វេស្សា សុទ្ទា ចណ្ឌាលា បុក្កុសា, តេ បរលោកំ គន្ត្វាបិ បុន ព្រាហ្មណា វេស្សា សុទ្ទា ចណ្ឌាលា បុក្កុសាវ ភវិស្សន្តិ. កិំ កុសលាកុសលេហិ កម្មេហី’’តិ? ‘‘យទិ, ភន្តេ គោសាល, ឥធ លោកេ ខត្តិយា ព្រាហ្មណា វេស្សា សុទ្ទា ចណ្ឌាលា បុក្កុសា, តេ បរលោកំ គន្ត្វាបិ បុន ខត្តិយា ព្រាហ្មណា វេស្សា សុទ្ទា ចណ្ឌាលា បុក្កុសាវ ភវិស្សន្តិ, នត្ថិ កុសលាកុសលេហិ កម្មេហិ ករណីយំ. តេន ហិ, ភន្តេ គោសាល, យេ តេ ឥធ លោកេ ហត្ថច្ឆិន្នា, តេ បរលោកំ គន្ត្វាបិ បុន ហត្ថច្ឆិន្នាវ ភវិស្សន្តិ. យេ បាទច្ឆិន្នា, តេ បាទច្ឆិន្នាវ ភវិស្សន្តិ. យេ ហត្ថបាទច្ឆិន្នា, តេ ហត្ថបាទច្ឆិន្នាវ ភវិស្សន្តិ. យេ កណ្ណច្ឆិន្នា, តេ កណ្ណច្ឆិន្នាវ ភវិស្សន្តិ. យេ នាសច្ឆិន្នា, តេ នាសច្ឆិន្នាវ ភវិស្សន្តិ. យេ កណ្ណនាសច្ឆិន្នា, តេ កណ្ណនាសច្ឆិន្នាវ ភវិស្សន្តី’’តិ. ឯវំ វុត្តេ គោសាលោ តុណ្ហី អហោសិ.

អថ ខោ មិលិន្ទស្ស រញ្ញោ ឯតទហោសិ ‘‘តុច្ឆោ វត ភោ ជម្ពុទីបោ, បលាបោ វត ភោ ជម្ពុទីបោ, នត្ថិ កោចិ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា, យោ មយា សទ្ធិំ សល្លបិតុំ សក្កោតិ កង្ខំ បដិវិនេតុ’’ន្តិ.

អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា អមច្ចេ អាមន្តេសិ ‘‘រមណីយា វត ភោ ទោសិនា រត្តិ, កំ នុ ខ្វជ្ជ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា ឧបសង្កមេយ្យាម បញ្ហំ បុច្ឆិតុំ, កោ មយា សទ្ធិំ សល្លបិតុំ សក្កោតិ កង្ខំ បដិវិនេតុ’’ន្តិ? ឯវំ វុត្តេ អមច្ចា តុណ្ហីភូតា រញ្ញោ មុខំ ឱលោកយមានា អដ្ឋំសុ.

តេន ខោ បន សមយេន សាគលនគរំ ទ្វាទស វស្សានិ សុញ្ញំ អហោសិ សមណព្រាហ្មណគហបតិបណ្ឌិតេហិ, យត្ថ សមណព្រាហ្មណគហបតិបណ្ឌិតា បដិវសន្តីតិ សុណាតិ, តត្ថ គន្ត្វា រាជា តេ បញ្ហំ បុច្ឆតិ, តេ សព្ពេបិ បញ្ហវិសជ្ជនេន រាជានំ អារាធេតុំ អសក្កោន្តា យេន វា តេន វា បក្កមន្តិ. យេ អញ្ញំ ទិសំ ន បក្កមន្តិ, តេ សព្ពេ តុណ្ហីភូតា អច្ឆន្តិ. ភិក្ខូ បន យេភុយ្យេន ហិមវន្តមេវ គច្ឆន្តិ.

៨. តេន ខោ បន សមយេន កោដិសតា អរហន្តោ ហិមវន្តេ បព្ពតេ រក្ខិតតលេ បដិវសន្តិ. អថ ខោ អាយស្មា អស្សគុត្តោ ទិព្ពាយ សោតធាតុយា មិលិន្ទស្ស រញ្ញោ វចនំ សុត្វា យុគន្ធរមត្ថកេ ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតេត្វា ភិក្ខូ បុច្ឆិ ‘‘អត្ថាវុសោ កោចិ ភិក្ខុ បដិពលោ មិលិន្ទេន រញ្ញា សទ្ធិំ សល្លបិតុំ កង្ខំ បដិវិនេតុ’’ន្តិ?

ឯវំ វុត្តេ កោដិសតា អរហន្តោ តុណ្ហី អហេសុំ. ទុតិយម្បិ តតិយម្បិ បុដ្ឋា តុណ្ហី អហេសុំ. អថ ខោ អាយស្មា អស្សគុត្តោ ភិក្ខុសង្ឃំ ឯតទវោច ‘‘អត្ថាវុសោ តាវតិំសភវនេ វេជយន្តស្ស បាចីនតោ កេតុមតី នាម វិមានំ, តត្ថ មហាសេនោ នាម ទេវបុត្តោ បដិវសតិ, សោ បដិពលោ តេន មិលិន្ទេន រញ្ញា សទ្ធិំ សល្លបិតុំ កង្ខំ បដិវិនេតុ’’ន្តិ.

អថ ខោ កោដិសតា អរហន្តោ យុគន្ធរបព្ពតេ អន្តរហិតា តាវតិំសភវនេ បាតុរហេសុំ. អទ្ទសា ខោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ តេ ភិក្ខូ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តេ, ទិស្វាន យេនាយស្មា អស្សគុត្តោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ អស្សគុត្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ, ឯកមន្តំ ឋិតោ ខោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ អាយស្មន្តំ អស្សគុត្តំ ឯតទវោច ‘‘មហា ខោ, ភន្តេ, ភិក្ខុសង្ឃោ អនុប្បត្តោ, អហំ សង្ឃស្ស អារាមិកោ, កេនត្ថោ, កិំ មយា ករណីយ’’ន្តិ?

អថ ខោ អាយស្មា អស្សគុត្តោ សក្កំ ទេវានមិន្ទំ ឯតទវោច ‘‘អយំ ខោ, មហារាជ, ជម្ពុទីបេ សាគលនគរេ មិលិន្ទោ នាម រាជា វិតណ្ឌវាទី ទុរាសទោ ទុប្បសហោ បុថុតិត្ថករានំ អគ្គមក្ខាយតិ, សោ ភិក្ខុសង្ឃំ ឧបសង្កមិត្វា ទិដ្ឋិវាទេន បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ វិហេឋេតី’’តិ.

អថ ខោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ អាយស្មន្តំ អស្សគុត្តំ ឯតទវោច ‘‘អយំ ខោ, ភន្តេ, មិលិន្ទោ រាជា ឥតោ ចុតោ មនុស្សេសុ ឧប្បន្នោ, ឯសោ ខោ, ភន្តេ, កេតុមតិវិមានេ មហាសេនោ នាម ទេវបុត្តោ បដិវសតិ, សោ បដិពលោ តេន មិលិន្ទេន រញ្ញា សទ្ធិំ សល្លបិតុំ កង្ខំ បដិវិនេតុំ, តំ ទេវបុត្តំ យាចិស្សាម មនុស្សលោកូបបត្តិយា’’តិ.

អថ ខោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ ភិក្ខុសង្ឃំ បុរក្ខត្វា កេតុមតិវិមានំ បវិសិត្វា មហាសេនំ ទេវបុត្តំ អាលិង្គិត្វា ឯតទវោច ‘‘យាចតិ តំ, មារិស, ភិក្ខុសង្ឃោ មនុស្សលោកូបបត្តិយា’’តិ. ‘‘ន មេ, ភន្តេ, មនុស្សលោកេនត្ថោ កម្មពហុលេន, តិព្ពោ មនុស្សលោកោ, ឥធេវាហំ, ភន្តេ, ទេវលោកេ ឧបរូបរូបបត្តិកោ ហុត្វា បរិនិព្ពាយិស្សាមី’’តិ. ទុតិយម្បិ…បេ… តតិយម្បិ ខោ សក្កេន ទេវានមិន្ទេន យាចិតោ មហាសេនោ ទេវបុត្តោ ឯវមាហ ‘‘ន មេ, ភន្តេ, មនុស្សលោកេនត្ថោ កម្មពហុលេន, តិព្ពោ មនុស្សលោកោ, ឥធេវាហំ, ភន្តេ, ទេវលោកេ ឧបរូបរូបបត្តិកោ ហុត្វា បរិនិព្ពាយិស្សាមី’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា អស្សគុត្តោ មហាសេនំ ទេវបុត្តំ ឯតទវោច ‘‘ឥធ មយំ, មារិស, សទេវកំ លោកំ អនុវិលោកយមានា អញ្ញត្រ តយា មិលិន្ទស្ស រញ្ញោ វាទំ ភិន្ទិត្វា សាសនំ បគ្គហេតុំ សមត្ថំ អញ្ញំ កញ្ចិ ន បស្សាម, យាចតិ តំ, មារិស, ភិក្ខុសង្ឃោ, សាធុ សប្បុរិស មនុស្សលោកេ និព្ពត្តិត្វា ទសពលស្ស សាសនំ បគ្គណ្ហាហី’’តិ. ឯវំ វុត្តេ មហាសេនោ ទេវបុត្តោ ‘‘អហំ កិរ មិលិន្ទស្ស រញ្ញោ វាទំ ភិន្ទិត្វា ពុទ្ធសាសនំ បគ្គហេតុំ សមត្ថោ ភវិស្សាមី’’តិ ហដ្ឋបហដ្ឋោ ឧទគ្គុទគ្គោ ហុត្វា ‘‘សាធុ, ភន្តេ, មនុស្សលោកេ ឧប្បជ្ជិស្សាមី’’តិ បដិញ្ញំ អទាសិ.

៩. អថ ខោ តេ ភិក្ខូ ទេវលោកេ តំ ករណីយំ តីរេត្វា ទេវេសុ តាវតិំសេសុ អន្តរហិតា ហិមវន្តេ បព្ពតេ រក្ខិតតលេ បាតុរហេសុំ.

អថ ខោ អាយស្មា អស្សគុត្តោ ភិក្ខុសង្ឃំ ឯតទវោច ‘‘អត្ថាវុសោ, ឥមស្មិំ ភិក្ខុសង្ឃេ កោចិ ភិក្ខុ សន្និបាតំ អនាគតោ’’តិ. ឯវំ វុត្តេ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ អាយស្មន្តំ អស្សគុត្តំ ឯតទវោច ‘‘អត្ថិ, ភន្តេ, អាយស្មា រោហណោ ឥតោ សត្តមេ ទិវសេ ហិមវន្តំ បព្ពតំ បវិសិត្វា និរោធំ សមាបន្នោ, តស្ស សន្តិកេ ទូតំ បាហេថា’’តិ. អាយស្មាបិ រោហណោ តង្ខណញ្ញេវ និរោធា វុដ្ឋាយ ‘‘សង្ឃោ មំ បដិមានេតី’’តិ ហិមវន្តេ បព្ពតេ អន្តរហិតោ រក្ខិតតលេ កោដិសតានំ អរហន្តានំ បុរតោ បាតុរហោសិ.

អថ ខោ អាយស្មា អស្សគុត្តោ អាយស្មន្តំ រោហណំ ឯតទវោច ‘‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ, រោហណ ពុទ្ធសាសនេ ភិជ្ជន្តេ [បលុជ្ជន្តេ (សី. បី.)] ន បស្សសិ សង្ឃស្ស ករណីយានី’’តិ. ‘‘អមនសិការោ មេ, ភន្តេ, អហោសី’’តិ.

‘‘តេន, ហាវុសោ រោហណ, ទណ្ឌកម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘កិំ, ភន្តេ, ករោមី’’តិ? ‘‘អត្ថាវុសោ រោហណ, ហិមវន្តបព្ពតបស្សេ គជង្គលំ [កជង្គលំ (សី. បី.)] នាម ព្រាហ្មណគាមោ, តត្ថ សោណុត្តរោ នាម ព្រាហ្មណោ បដិវសតិ, តស្ស បុត្តោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ នាគសេនោតិ នាម ទារកោ, តេន ហិ ត្វំ, អាវុសោ រោហណ, ទសមាសាធិកានិ សត្ត វស្សានិ តំ កុលំ បិណ្ឌាយ បវិសិត្វា នាគសេនំ ទារកំ នីហរិត្វា បព្ពាជេហិ, បព្ពជិតេវ តស្មិំ ទណ្ឌកម្មតោ មុច្ចិស្សសី’’តិ. អាយស្មាបិ ខោ រោហណោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ.

១០. មហាសេនោបិ ខោ ទេវបុត្តោ ទេវលោកា ចវិត្វា សោណុត្តរព្រាហ្មណស្ស ភរិយាយ កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ អគ្គហេសិ, សហ បដិសន្ធិគ្គហណា តយោ អច្ឆរិយា អព្ភុតា ធម្មា បាតុរហេសុំ, អាវុធភណ្ឌានិ បជ្ជលិំសុ, អគ្គសស្សំ អភិនិប្ផន្នំ, មហាមេឃោ អភិប្បវស្សិ. អាយស្មាបិ ខោ រោហណោ តស្ស បដិសន្ធិគ្គហណតោ បដ្ឋាយ ទសមាសាធិកានិ សត្ត វស្សានិ តំ កុលំ បិណ្ឌាយ បវិសន្តោ ឯកទិវសម្បិ កដច្ឆុមត្តំ ភត្តំ វា ឧឡុង្កមត្តំ យាគុំ វា អភិវាទនំ វា អញ្ជលិកម្មំ វា សាមីចិកម្មំ វា នាលត្ថ, អថ ខោ អក្កោសញ្ញេវ បរិភាសញ្ញេវ បដិលភតិ ‘‘អតិច្ឆថ ភន្តេ’’តិ វចនមត្តម្បិ វត្តា នាម នាហោសិ, ទសមាសាធិកានំ បន សត្តន្នំ វស្សានំ អច្ចយេន ឯកទិវសំ ‘‘អតិច្ឆថ ភន្តេ’’តិ វចនមត្តំ អលត្ថ. តំ ទិវសមេវ ព្រាហ្មណោបិ ពហិ កម្មន្តា អាគច្ឆន្តោ បដិបថេ ថេរំ ទិស្វា ‘‘កិំ, ភោ បព្ពជិត, អម្ហាកំ គេហំ អគមិត្ថា’’តិ អាហ. ‘‘អាម, ព្រាហ្មណ, អគមម្ហា’’តិ. ‘‘អបិ កិញ្ចិ លភិត្ថា’’តិ. ‘‘អាម, ព្រាហ្មណ, លភិម្ហា’’តិ. សោ អនត្តមនោ គេហំ គន្ត្វា បុច្ឆិ ‘‘តស្ស បព្ពជិតស្ស កិញ្ចិ អទត្ថា’’តិ. ‘‘ន កិញ្ចិ អទម្ហា’’តិ. ព្រាហ្មណោ ទុតិយទិវសេ ឃរទ្វារេ យេវ និសីទិ ‘‘អជ្ជ បព្ពជិតំ មុសាវាទេន និគ្គហេស្សាមី’’តិ. ថេរោ ទុតិយទិវសេ ព្រាហ្មណស្ស ឃរទ្វារំ សម្បត្តោ.

ព្រាហ្មណោ ថេរំ ទិស្វាវ ឯវមាហ ‘‘តុម្ហេ ហិយ្យោ អម្ហាកំ គេហេ កិញ្ចិ អលភិត្វាវ ‘‘លភិម្ហា’’តិ អវោចុត្ថ, វដ្ដតិ នុ ខោ តុម្ហាកំ មុសាវាទោ’’តិ. ថេរោ អាហ ‘‘មយំ, ព្រាហ្មណ, តុម្ហាកំ គេហេ ( ) [(បវិសន្តា) (ក.)] ទសមាសាធិកានិ សត្ត វស្សានិ ‘អតិច្ឆថា’តិ វចនមត្តម្បិ អលភិត្វា ហិយ្យោ ‘អតិច្ឆថា’តិ វចនមត្តំ លភិម្ហា, អថេតំ វាចាបដិសន្ធារំ [បដិសន្តារំ (សី. បី.)] ឧបាទាយ ឯវមវោចុម្ហា’’តិ.

ព្រាហ្មណោ ចិន្តេសិ ‘‘ឥមេ វាចាបដិសន្ធារមត្តម្បិ លភិត្វា ជនមជ្ឈេ ‘លភិម្ហា’តិ បសំសន្តិ, អញ្ញំ កិញ្ចិ ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា លភិត្វា កស្មា នប្បសំសន្តី’’តិ បសីទិត្វា អត្តនោ អត្ថាយ បដិយាទិតភត្តតោ កដច្ឆុភិក្ខំ, តទុបិយញ្ច ព្យញ្ជនំ ទាបេត្វា ‘‘ឥមំ ភិក្ខំ សព្ពកាលំ តុម្ហេ លភិស្សថា’’តិ អាហ.

សោ បុនទិវសតោ បភុតិ ឧបសង្កមន្តស្ស ថេរស្ស ឧបសមំ ទិស្វា ភិយ្យោសោ មត្តាយ បសីទិត្វា ថេរំ និច្ចកាលំ អត្តនោ ឃរេ ភត្តវិស្សគ្គករណត្ថាយ យាចិ. ថេរោ តុណ្ហីភាវេន អធិវាសេត្វា ទិវសេ ទិវសេ ភត្តកិច្ចំ កត្វា គច្ឆន្តោ ថោកំ ថោកំ ពុទ្ធវចនំ កថេត្វា គច្ឆតិ. សាបិ ខោ ព្រាហ្មណី ទសមាសច្ចយេន បុត្តំ វិជាយិ, ‘‘នាគសេនោ’’តិស្ស នាមមកំសុ, សោ អនុក្កមេន វឌ្ឍន្តោ សត្តវស្សិកោ ជាតោ.

១១. អថ ខោ នាគសេនស្ស ទារកស្ស បិតា នាគសេនំ ទារកំ ឯតទវោច ‘‘ឥមស្មិំ ខោ, តាត នាគសេន, ព្រាហ្មណកុលេ សិក្ខានិ សិក្ខេយ្យាសី’’តិ. ‘‘កតមានិ, តាត, ឥមស្មិំ ព្រាហ្មណកុលេ សិក្ខានិ នាមា’’តិ? ‘‘តយោ ខោ, តាត នាគសេន, វេទា សិក្ខានិ នាម, អវសេសានិ សិប្បានិ សិប្បំ នាមា’’តិ. ‘‘តេន ហិ, តាត, សិក្ខិស្សាមី’’តិ.

អថ ខោ សោណុត្តរោ ព្រាហ្មណោ អាចរិយព្រាហ្មណស្ស អាចរិយភាគំ សហស្សំ ទត្វា អន្តោបាសាទេ ឯកស្មិំ គព្ភេ ឯកតោ មញ្ចកំ បញ្ញបេត្វា អាចរិយព្រាហ្មណំ ឯតទវោច ‘‘សជ្ឈាបេហិ ខោ, ត្វំ ព្រាហ្មណ, ឥមំ ទារកំ មន្តានីតិ. តេន ហិ ‘តាត ទារក’ ឧគ្គណ្ហាហិ មន្តានី’’តិ. អាចរិយព្រាហ្មណោ សជ្ឈាយតិ នាគសេនស្ស ទារកស្ស ឯកេនេវ ឧទ្ទេសេន តយោ វេទា ហទយង្គតា វាចុគ្គតា សូបធារិតា សុវវត្ថាបិតា សុមនសិកតា អហេសុំ, សកិមេវ ចក្ខុំ ឧទបាទិ តីសុ វេទេសុ សនិឃណ្ឌុកេដុភេសុ [សនិឃណ្ដុកេដុភេសុ (ក.)] សាក្ខរប្បភេទេសុ ឥតិហាសបញ្ចមេសុ បទកោ វេយ្យាករណោ លោកាយតមហាបុរិសលក្ខណេសុ អនវយោ អហោសិ.

អថ ខោ នាគសេនោ ទារកោ បិតរំ ឯតទវោច ‘‘អត្ថិ នុ ខោ, តាត, ឥមស្មិំ ព្រាហ្មណកុលេ ឥតោ ឧត្តរិម្បិ សិក្ខិតព្ពានិ, ឧទាហុ ឯត្តកានេវា’’តិ. ‘‘នត្ថិ, តាត នាគសេន, ឥមស្មិំ ព្រាហ្មណកុលេ ឥតោ ឧត្តរិំ សិក្ខិតព្ពានិ, ឯត្តកានេវ សិក្ខិតព្ពានី’’តិ.

អថ ខោ នាគសេនោ ទារកោ អាចរិយស្ស អនុយោគំ ទត្វា បាសាទា ឱរុយ្ហ បុព្ពវាសនាយ ចោទិតហទយោ រហោគតោ បដិសល្លីនោ អត្តនោ សិប្បស្ស អាទិមជ្ឈបរិយោសានំ ឱលោកេន្តោ អាទិម្ហិ វា មជ្ឈេ វា បរិយោសានេ វា អប្បមត្តកម្បិ សារំ អទិស្វា ‘‘តុច្ឆា វត ភោ ឥមេ វេទា, បលាបា វត ភោ ឥមេ វេទា អសារា និស្សារា’’តិ វិប្បដិសារី អនត្តមនោ អហោសិ.

១២. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា រោហណោ វត្តនិយេ សេនាសនេ និសិន្នោ នាគសេនស្ស ទារកស្ស ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ វត្តនិយេ សេនាសនេ អន្តរហិតោ គជង្គលព្រាហ្មណគាមស្ស បុរតោ បាតុរហោសិ. អទ្ទសា ខោ នាគសេនោ ទារកោ អត្តនោ ទ្វារកោដ្ឋកេ ឋិតោ អាយស្មន្តំ រោហណំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ, ទិស្វាន អត្តមនោ ឧទគ្គោ បមុទិតោ បីតិសោមនស្សជាតោ ‘‘អប្បេវ នាមាយំ បព្ពជិតោ កញ្ចិ សារំ ជានេយ្យា’’តិ យេនាយស្មា រោហណោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ រោហណំ ឯតទវោច ‘‘កោ នុ ខោ, ត្វំ មារិស, ឯទិសោ ភណ្ឌុកាសាវវសនោ’’តិ. ‘‘បព្ពជិតោ [បាបកានំ មលានំ បព្ពាជេតុំ បព្ពជិតោ (សី. បី.)] នាមាហំ ទារកា’’តិ. ‘‘កេន, ត្វំ មារិស, បព្ពជិតោ នាមាសី’’តិ? ‘‘បាបកានិ មលានិ បព្ពាជេតិ, តស្មាហំ, ទារក, បព្ពជិតោ នាមា’’តិ. ‘‘កិំការណា, មារិស, កេសា តេ ន យថា អញ្ញេស’’ន្តិ? ‘‘សោឡសិមេ, ទារក, បលិពោធេ ទិស្វា កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា បព្ពជិតោ. ‘‘កតមេ សោឡស’’? ‘‘អលង្ការបលិពោធោ មណ្ឌនបលិពោធោ តេលមក្ខនបលិពោធោ ធោវនបលិពោធោ មាលាបលិពោធោ គន្ធបលិពោធោ វាសនបលិពោធោ ហរីដកបលិពោធោ អាមលកបលិពោធោ រង្គបលិពោធោ ពន្ធនបលិពោធោ កោច្ឆបលិពោធោ កប្បកបលិពោធោ វិជដនបលិពោធោ ឩកាបលិពោធោ, កេសេសុ វិលូនេសុ សោចន្តិ កិលមន្តិ បរិទេវន្តិ ឧរត្តាឡិំ កន្ទន្តិ សម្មោហំ អាបជ្ជន្តិ, ឥមេសុ ខោ, ទារក, សោឡសសុ បលិពោធេសុ បលិគុណ្ឋិតា មនុស្សា សព្ពានិ អតិសុខុមានិ សិប្បានិ នាសេន្តី’’តិ. ‘‘កិំការណា, មារិស, វត្ថានិបិ តេ ន យថា អញ្ញេស’’ន្តិ? ‘‘កាមនិស្សិតានិ ខោ, ទារក, វត្ថានិ, កាមនិស្សិតានិ គិហិព្យញ្ជនភណ្ឌានិ [កមនីយានិ គិហិព្យញ្ជនានិ (សី. បី.)], យានិ កានិចិ ខោ ភយានិ វត្ថតោ ឧប្បជ្ជន្តិ, តានិ កាសាវវសនស្ស ន ហោន្តិ, តស្មា វត្ថានិបិ មេ ន យថា អញ្ញេស’’ន្តិ. ‘‘ជានាសិ ខោ, ត្វំ មារិស, សិប្បានិ នាមា’’តិ? ‘‘អាម, ទារក, ជានាមហំ សិប្បានិ, យំ លោកេ ឧត្តមំ មន្តំ, តម្បិ ជានាមី’’តិ. ‘‘មយ្ហម្បិ តំ, មារិស, ទាតុំ សក្កា’’តិ? ‘‘អាម, ទារក, សក្កា’’តិ. ‘‘តេន ហិ មេ ទេហី’’តិ. ‘‘អកាលោ ខោ, ទារក, អន្តរឃរំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋម្ហា’’តិ.

អថ ខោ នាគសេនោ ទារកោ អាយស្មតោ រោហណស្ស ហត្ថតោ បត្តំ គហេត្វា ឃរំ បវេសេត្វា បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេត្វា សម្បវារេត្វា អាយស្មន្តំ រោហណំ ភុត្តាវិំ ឱនីតបត្តបាណិំ ឯតទវោច ‘‘ទេហិ មេ ទានិ, មារិស, មន្ត’’ន្តិ. ‘‘យទា ខោ ត្វំ, ទារក, និប្បលិពោធោ ហុត្វា មាតាបិតរោ អនុជានាបេត្វា មយា គហិតំ បព្ពជិតវេសំ គណ្ហិស្សសិ, តទា ទស្សាមី’’តិ អាហ.

អថ ខោ នាគសេនោ ទារកោ មាតាបិតរោ ឧបសង្កមិត្វា អាហ ‘‘អម្មតាតា, អយំ បព្ពជិតោ ‘យំ លោកេ ឧត្តមំ មន្តំ, តំ ជានាមី’តិ វទតិ, ន ច អត្តនោ សន្តិកេ អបព្ពជិតស្ស ទេតិ, អហំ ឯតស្ស សន្តិកេ បព្ពជិត្វា តំ ឧត្តមំ មន្តំ ឧគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ. អថស្ស មាតាបិតរោ ‘‘បព្ពជិត្វាបិ នោ បុត្តោ មន្តំ គណ្ហតុ, គហេត្វា បុន អាគច្ឆិស្សតី’’តិ មញ្ញមានា ‘‘គណ្ហ បុត្តា’’តិ អនុជានិំសុ.

១៣. អថ ខោ អាយស្មា រោហណោ នាគសេនំ ទារកំ អាទាយ យេន វត្តនិយំ សេនាសនំ, យេន វិជម្ភវត្ថុ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា វិជម្ភវត្ថុស្មិំ សេនាសនេ ឯករត្តំ វសិត្វា យេន រក្ខិតតលំ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា កោដិសតានំ អរហន្តានំ មជ្ឈេ នាគសេនំ ទារកំ បព្ពាជេសិ. បព្ពជិតោ ច បនាយស្មា នាគសេនោ អាយស្មន្តំ រោហណំ ឯតទវោច ‘‘គហិតោ មេ, ភន្តេ, តវ វេសោ, ទេថ មេ ទានិ មន្ត’’ន្តិ. អថ ខោ អាយស្មា រោហណោ ‘‘កិម្ហិ នុ ខោហំ នាគសេនំ វិនេយ្យំ បឋមំ វិនយេ វា សុត្តន្តេ វា អភិធម្មេ វា’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘បណ្ឌិតោ ខោ អយំ នាគសេនោ, សក្កោតិ សុខេនេវ អភិធម្មំ បរិយាបុណិតុ’’ន្តិ បឋមំ អភិធម្មេ វិនេសិ.

អាយស្មា ច នាគសេនោ ‘‘កុសលា ធម្មា, អកុសលា ធម្មា, អព្យាកតា ធម្មា’’តិ តិកទុកបដិមណ្ឌិតំ ធម្មសង្គណីបករណំ, ខន្ធវិភង្គាទិ អដ្ឋារស វិភង្គបដិមណ្ឌិតំ វិភង្គប្បករណំ, ‘‘សង្គហោ អសង្គហោ’’តិ អាទិនា ចុទ្ទសវិធេន វិភត្តំ ធាតុកថាបករណំ, ‘‘ខន្ធបញ្ញត្តិ អាយតនបញ្ញត្តី’’តិ អាទិនា ឆព្ពិធេន វិភត្តំ បុគ្គលបញ្ញត្តិប្បករណំ, សកវាទេ បញ្ចសុត្តសតានិ បរវាទេ បញ្ចសុត្តសតានីតិ សុត្តសហស្សំ សមោធានេត្វា វិភត្តំ កថាវត្ថុប្បករណំ, ‘‘មូលយមកំ ខន្ធយមក’’ន្តិ អាទិនា ទសវិធេន វិភត្តំ យមកប្បករណំ, ‘‘ហេតុបច្ចយោ អារម្មណបច្ចយោ’’តិ អាទិនា ចតុវីសតិវិធេន វិភត្តំ បដ្ឋានប្បករណន្តិ សព្ពំ តំ អភិធម្មបិដកំ ឯកេនេវ សជ្ឈាយេន បគុណំ កត្វា ‘‘តិដ្ឋថ ភន្តេ, ន បុន ឱសារេថ, ឯត្តកេនេវាហំ សជ្ឈាយិស្សាមី’’តិ អាហ.

១៤. អថ ខោ អាយស្មា នាគសេនោ យេន កោដិសតា អរហន្តោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា កោដិសតេ អរហន្តេ ឯតទវោច ‘‘អហំ ខោ ភន្តេ ‘កុសលា ធម្មា, អកុសលា ធម្មា, អព្យាកតា ធម្មា’តិ ឥមេសុ តីសុ បទេសុ បក្ខិបិត្វា សព្ពំ តំ អភិធម្មបិដកំ វិត្ថារេន ឱសារេស្សាមី’’តិ. ‘‘សាធុ, នាគសេន, ឱសារេហី’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា នាគសេនោ សត្ត មាសានិ សត្ត បករណានិ វិត្ថារេន ឱសារេសិ, បថវី ឧន្នទិ, ទេវតា សាធុការមទំសុ, ព្រហ្មានោ អប្ផោដេសុំ, ទិព្ពានិ ចន្ទនចុណ្ណានិ ទិព្ពានិ ច មន្ទារវបុប្ផានិ អភិប្បវស្សិំសុ.

១៥. អថ ខោ កោដិសតា អរហន្តោ អាយស្មន្តំ នាគសេនំ បរិបុណ្ណវីសតិវស្សំ រក្ខិតតលេ ឧបសម្បាទេសុំ. ឧបសម្បន្នោ ច បនាយស្មា នាគសេនោ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ ឧបជ្ឈាយេន សទ្ធិំ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសន្តោ ឯវរូបំ បរិវិតក្កំ ឧប្បាទេសិ ‘‘តុច្ឆោ វត មេ ឧបជ្ឈាយោ, ពាលោ វត មេ ឧបជ្ឈាយោ, ឋបេត្វា អវសេសំ ពុទ្ធវចនំ បឋមំ មំ អភិធម្មេ វិនេសី’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា រោហណោ អាយស្មតោ នាគសេនស្ស ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ឯតទវោច ‘‘អននុច្ឆវិកំ ខោ នាគសេន បរិវិតក្កំ វិតក្កេសិ, ន ខោ បនេតំ នាគសេន តវានុច្ឆវិក’’ន្តិ.

អថ ខោ អាយស្មតោ នាគសេនស្ស ឯតទហោសិ ‘‘អច្ឆរិយំ វត ភោ, អព្ភុតំ វត ភោ, យត្រ ហិ នាម មេ ឧបជ្ឈាយោ ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កំ ជានិស្សតិ, បណ្ឌិតោ វត មេ ឧបជ្ឈាយោ, យំនូនាហំ ឧបជ្ឈាយំ ខមាបេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ អាយស្មា នាគសេនោ អាយស្មន្តំ រោហណំ ឯតទវោច ‘‘ខមថ មេ, ភន្តេ, ន បុន ឯវរូបំ វិតក្កេស្សាមី’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា រោហណោ អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ឯតទវោច ‘‘ន ខោ ត្យាហំ នាគសេន ឯត្តាវតា ខមាមិ, អត្ថិ ខោ នាគសេន សាគលំ នាម នគរំ, តត្ថ មិលិន្ទោ នាម រាជា រជ្ជំ ការេតិ, សោ ទិដ្ឋិវាទេន បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ វិហេឋេតិ, សចេ ត្វំ តត្ថ គន្ត្វា តំ រាជានំ ទមេត្វា ពុទ្ធសាសនេ បសាទេស្សសិ, ឯវាហំ តំ ខមិស្សាមី’’តិ.

‘‘តិដ្ឋតុ, ភន្តេ, ឯកោ មិលិន្ទោ រាជា; សចេ, ភន្តេ, សកលជម្ពុទីបេ សព្ពេ រាជានោ អាគន្ត្វា មំ បញ្ហំ បុច្ឆេយ្យុំ, សព្ពំ តំ វិសជ្ជេត្វា សម្បទាលេស្សាមិ, ‘ខមថ មេ ភន្តេ’តិ វត្វា, ‘ន ខមាមី’តិ វុត្តេ ‘តេន ហិ, ភន្តេ, ឥមំ តេមាសំ កស្ស សន្តិកេ វសិស្សាមី’តិ អាហ’’. អយំ ខោ, នាគសេន, អាយស្មា អស្សគុត្តោ វត្តនិយេ សេនាសនេ វិហរតិ, គច្ឆ ត្វំ, នាគសេន, យេនាយស្មា អស្សគុត្តោ តេនុបសង្កម, ឧបសង្កមិត្វា មម វចនេន អាយស្មតោ អស្សគុត្តស្ស បាទេ សិរសា វន្ទ, ឯវញ្ច នំ វទេហិ ‘ឧបជ្ឈាយោ មេ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ បាទេ សិរសា វន្ទតិ, អប្បាពាធំ អប្បាតង្កំ លហុដ្ឋានំ ពលំ ផាសុវិហារំ បុច្ឆតិ, ឧបជ្ឈាយោ មេ, ភន្តេ, ឥមំ តេមាសំ តុម្ហាកំ សន្តិកេ វសិតុំ មំ បហិណី’តិ, ‘កោនាមោ តេ ឧបជ្ឈាយោ’តិ ច វុត្តេ ‘រោហណត្ថេរោ នាម ភន្តេ’’តិ វទេយ្យាសិ, ‘អហំ កោនាមោ’តិ វុត្តេ ឯវំ វទេយ្យាសិ ‘មម ឧបជ្ឈាយោ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ នាមំ ជានាតី’’’តិ. ‘‘ឯវំ ភន្តេ’’តិ ខោ អាយស្មា នាគសេនោ អាយស្មន្តំ រោហណំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បត្តចីវរមាទាយ អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន វត្តនិយំ សេនាសនំ, យេនាយស្មា អស្សគុត្តោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ អស្សគុត្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ, ឯកមន្តំ ឋិតោ ខោ អាយស្មា នាគសេនោ អាយស្មន្តំ អស្សគុត្តំ ឯតទវោច ‘‘ឧបជ្ឈាយោ មេ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ បាទេ សិរសា វន្ទតិ, ឯវញ្ច វទេតិ អប្បាពាធំ អប្បាតង្កំ លហុដ្ឋានំ ពលំ ផាសុវិហារំ បុច្ឆតិ, ឧបជ្ឈាយោ មេ, ភន្តេ, ឥមំ តេមាសំ តុម្ហាកំ សន្តិកេ វសិតុំ មំ បហិណី’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា អស្សគុត្តោ អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ឯតទវោច ‘‘ត្វំ កិន្នាមោសី’’តិ. ‘‘អហំ, ភន្តេ, នាគសេនោ នាមា’’តិ. ‘‘កោនាមោ តេ ឧបជ្ឈាយោ’’តិ? ‘‘ឧបជ្ឈាយោ មេ, ភន្តេ, រោហណោ នាមា’’តិ. ‘‘អហំ កោនាមោ’’តិ. ‘‘ឧបជ្ឈាយោ មេ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ នាមំ ជានាតី’’តិ.

‘‘សាធុ, នាគសេន, បត្តចីវរំ បដិសាមេហី’’តិ. ‘‘សាធុ ភន្តេ’’តិ បត្តចីវរំ បដិសាមេត្វា បុនទិវសេ បរិវេណំ សម្មជ្ជិត្វា មុខោទកំ ទន្តបោណំ ឧបដ្ឋបេសិ. ថេរោ សម្មជ្ជិតដ្ឋានំ បដិសម្មជ្ជិ, តំ ឧទកំ ឆឌ្ឌេត្វា អញ្ញំ ឧទកំ អាហរិ, តញ្ច ទន្តកដ្ឋំ អបនេត្វា អញ្ញំ ទន្តកដ្ឋំ គណ្ហិ, ន អាលាបសល្លាបំ អកាសិ, ឯវំ សត្ត ទិវសានិ កត្វា សត្តមេ ទិវសេ បុន បុច្ឆិត្វា បុន តេន តថេវ វុត្តេ វស្សវាសំ អនុជានិ.

១៦. តេន ខោ បន សមយេន ឯកា មហាឧបាសិកា អាយស្មន្តំ អស្សគុត្តំ តិំសមត្តានិ វស្សានិ ឧបដ្ឋាសិ. អថ ខោ សា មហាឧបាសិកា តេមាសច្ចយេន យេនាយស្មា អស្សគុត្តោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ អស្សគុត្តំ ឯតទវោច ‘‘អត្ថិ នុ ខោ, តាត, តុម្ហាកំ សន្តិកេ អញ្ញោ ភិក្ខូ’’តិ. ‘‘អត្ថិ, មហាឧបាសិកេ, អម្ហាកំ សន្តិកេ នាគសេនោ នាម ភិក្ខូ’’តិ. ‘‘តេន ហិ, តាត អស្សគុត្ត, អធិវាសេហិ នាគសេនេន សទ្ធិំ ស្វាតនាយ ភត្ត’’ន្តិ. អធិវាសេសិ ខោ អាយស្មា អស្សគុត្តោ តុណ្ហីភាវេន.

អថ ខោ អាយស្មា អស្សគុត្តោ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ អាយស្មតា នាគសេនេន សទ្ធិំ បច្ឆាសមណេន យេន មហាឧបាសិកាយ និវេសនំ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. អថ ខោ សា មហាឧបាសិកា អាយស្មន្តំ អស្សគុត្តំ អាយស្មន្តញ្ច នាគសេនំ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេសិ សម្បវារេសិ. អថ ខោ អាយស្មា អស្សគុត្តោ ភុត្តាវិំ ឱនីតបត្តបាណិំ អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ឯតទវោច ‘‘ត្វំ, នាគសេន, មហាឧបាសិកាយ អនុមោទនំ ករោហី’’តិ ឥទំ វត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ.

អថ ខោ សា មហាឧបាសិកា អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ឯតទវោច ‘‘មហល្លិកា ខោហំ, តាត នាគសេន, គម្ភីរាយ ធម្មកថាយ មយ្ហំ អនុមោទនំ ករោហី’’តិ. អថ ខោ អាយស្មា នាគសេនោ តស្សា មហាឧបាសិកាយ គម្ភីរាយ ធម្មកថាយ លោកុត្តរាយ សុញ្ញតប្បដិសំយុត្តាយ អនុមោទនំ អកាសិ. អថ ខោ តស្សា មហាឧបាសិកាយ តស្មិំយេវ អាសនេ វិរជំ វីតមលំ ធម្មចក្ខុំ ឧទបាទិ ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ. អាយស្មាបិ ខោ នាគសេនោ តស្សា មហាឧបាសិកាយ អនុមោទនំ កត្វា អត្តនា ទេសិតំ ធម្មំ បច្ចវេក្ខន្តោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា តស្មិំយេវ អាសនេ និសិន្នោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ.

អថ ខោ អាយស្មា អស្សគុត្តោ មណ្ឌលមាឡេ និសិន្នោ ទ្វិន្នម្បិ ធម្មចក្ខុបដិលាភំ ញត្វា សាធុការំ បវត្តេសិ ‘‘សាធុ សាធុ នាគសេន, ឯកេន កណ្ឌប្បហារេន ទ្វេ មហាកាយា បទាលិតា’’តិ, អនេកានិ ច ទេវតាសហស្សានិ សាធុការំ បវត្តេសុំ.

១៧. អថ ខោ អាយស្មា នាគសេនោ ឧដ្ឋាយាសនា យេនាយស្មា អស្សគុត្តោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ អស្សគុត្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ, ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អាយស្មន្តំ នាគសេនំ អាយស្មា អស្សគុត្តោ ឯតទវោច ‘‘គច្ឆ, ត្វំ នាគសេន, បាដលិបុត្តំ, បាដលិបុត្តនគរេ អសោការាមេ អាយស្មា ធម្មរក្ខិតោ បដិវសតិ, តស្ស សន្តិកេ ពុទ្ធវចនំ បរិយាបុណាហី’’តិ. ‘‘កីវ ទូរោ, ភន្តេ, ឥតោ បាដលិបុត្តនគរ’’ន្តិ? ‘‘យោជនសតានិ ខោ នាគសេនា’’តិ. ‘‘ទូរោ ខោ, ភន្តេ, មគ្គោ. អន្តរាមគ្គេ ភិក្ខា ទុល្លភា, កថាហំ គមិស្សាមី’’តិ? ‘‘គច្ឆ, ត្វំ នាគសេន, អន្តរាមគ្គេ បិណ្ឌបាតំ លភិស្សសិ សាលីនំ ឱទនំ វិគតកាឡកំ អនេកសូបំ អនេកព្យញ្ជន’’ន្តិ. ‘‘ឯវំ ភន្តេ’’តិ ខោ អាយស្មា នាគសេនោ អាយស្មន្តំ អស្សគុត្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន បាដលិបុត្តំ តេន ចារិកំ បក្កាមិ.

១៨. តេន ខោ បន សមយេន បាដលិបុត្តកោ សេដ្ឋិ បញ្ចហិ សកដសតេហិ បាដលិបុត្តគាមិមគ្គំ បដិបន្នោ ហោតិ. អទ្ទសា ខោ បាដលិបុត្តកោ សេដ្ឋិ អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ, ទិស្វាន យេនាយស្មា នាគសេនោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ នាគសេនំ អភិវាទេត្វា ‘‘កុហិំ គច្ឆសិ តាតា’’តិ អាហ. ‘‘បាដលិបុត្តំ គហបតី’’តិ. ‘‘សាធុ តាត, មយម្បិ បាដលិបុត្តំ គច្ឆាម. អម្ហេហិ សទ្ធិំ សុខំ គច្ឆថា’’តិ.

អថ ខោ បាដលិបុត្តកោ សេដ្ឋិ អាយស្មតោ នាគសេនស្ស ឥរិយាបថេ បសីទិត្វា អាយស្មន្តំ នាគសេនំ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេត្វា សម្បវារេត្វា អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ភុត្តាវិំ ឱនីតបត្តបាណិំ អញ្ញតរំ នីចំ អាសនំ គហេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ, ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ បាដលិបុត្តកោ សេដ្ឋិ អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ឯតទវោច ‘‘កិន្នាមោសិ ត្វំ តាតា’’តិ. ‘‘អហំ, គហបតិ, នាគសេនោ នាមា’’តិ. ‘‘ជានាសិ ខោ, ត្វំ តាត, ពុទ្ធវចនំ នាមា’’តិ? ‘‘ជានាមិ ខោហំ, គហបតិ, អភិធម្មបទានី’’តិ. ‘‘លាភា នោ តាត, សុលទ្ធំ នោ តាត, អហម្បិ ខោ, តាត, អាភិធម្មិកោ, ត្វម្បិ អាភិធម្មិកោ, ភណ, តាត, អភិធម្មបទានី’’តិ. អថ ខោ អាយស្មា នាគសេនោ បាដលិបុត្តកស្ស សេដ្ឋិស្ស អភិធម្មំ ទេសេសិ, ទេសេន្តេ យេវ បាដលិបុត្តកស្ស សេដ្ឋិស្ស វិរជំ វីតមលំ ធម្មចក្ខុំ ឧទបាទិ ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ.

អថ ខោ បាដលិបុត្តកោ សេដ្ឋិ បញ្ចមត្តានិ សកដសតានិ បុរតោ ឧយ្យោជេត្វា សយំ បច្ឆតោ គច្ឆន្តោ បាដលិបុត្តស្ស អវិទូរេ ទ្វេធាបថេ ឋត្វា អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ឯតទវោច ‘‘អយំ ខោ, តាត នាគសេន, អសោការាមស្ស មគ្គោ, ឥទំ ខោ, តាត, អម្ហាកំ កម្ពលរតនំ សោឡសហត្ថំ អាយាមេន, អដ្ឋហត្ថំ វិត្ថារេន, បដិគ្គណ្ហាហិ ខោ, តាត, ឥទំ កម្ពលរតនំ អនុកម្បំ ឧបាទាយា’’តិ. បដិគ្គហេសិ ខោ អាយស្មា នាគសេនោ តំ កម្ពលរតនំ អនុកម្បំ ឧបាទាយ. អថ ខោ បាដលិបុត្តកោ សេដ្ឋិ អត្តមនោ ឧទគ្គោ បមុទិតោ បីតិសោមនស្សជាតោ អាយស្មន្តំ នាគសេនំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ.

១៩. អថ ខោ អាយស្មា នាគសេនោ យេន អសោការាមោ យេនាយស្មា ធម្មរក្ខិតោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ ធម្មរក្ខិតំ អភិវាទេត្វា អត្តនោ អាគតការណំ កថេត្វា អាយស្មតោ ធម្មរក្ខិតស្ស សន្តិកេ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ ឯកេនេវ ឧទ្ទេសេន តីហិ មាសេហិ ព្យញ្ជនសោ បរិយាបុណិត្វា បុន តីហិ មាសេហិ អត្ថសោ មនសាកាសិ.

អថ ខោ អាយស្មា ធម្មរក្ខិតោ អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ឯតទវោច ‘‘សេយ្យថាបិ, នាគសេន, គោបាលកោ គាវោ រក្ខតិ, អញ្ញេ គោរសំ បរិភុញ្ជន្តិ. ឯវមេវ ខោ, ត្វំ នាគសេន, តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ ធារេន្តោបិ ន ភាគី សាមញ្ញស្សា’’តិ. ‘‘ហោតុ, ភន្តេ, អលំ ឯត្តកេនា’’តិ. តេនេវ ទិវសភាគេន តេន រត្តិភាគេន សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ, សហ សច្ចប្បដិវេធេន អាយស្មតោ នាគសេនស្ស សព្ពេ ទេវា សាធុការមទំសុ, បថវី ឧន្នទិ, ព្រហ្មានោ អប្ផោដេសុំ, ទិព្ពានិ ចន្ទនចុណ្ណានិ ទិព្ពានិ ច មន្ទារវបុប្ផានិ អភិប្បវស្សិំសុ.

២០. តេន ខោ បន សមយេន កោដិសតា អរហន្តោ ហិមវន្តេ បព្ពតេ រក្ខិតតលេ សន្និបតិត្វា អាយស្មតោ នាគសេនស្ស សន្តិកេ ទូតំ បាហេសុំ ‘‘អាគច្ឆតុ នាគសេនោ, ទស្សនកាមា មយំ នាគសេន’’ន្តិ. អថ ខោ អាយស្មា នាគសេនោ ទូតស្ស វចនំ សុត្វា អសោការាមេ អន្តរហិតោ ហិមវន្តេ បព្ពតេ រក្ខិតតលេ កោដិសតានំ អរហន្តានំ បុរតោ បាតុរហោសិ.

អថ ខោ កោដិសតា អរហន្តោ អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ឯតទវោចុំ ‘‘ឯសោ ខោ, នាគសេន, មិលិន្ទោ រាជា ភិក្ខុសង្ឃំ វិហេឋេតិ វាទប្បដិវាទេន បញ្ហបុច្ឆាយ. សាធុ, នាគសេន, គច្ឆ ត្វំ មិលិន្ទំ រាជានំ ទមេហី’’តិ. ‘‘តិដ្ឋតុ, ភន្តេ, ឯកោ មិលិន្ទោ រាជា; សចេ, ភន្តេ, សកលជម្ពុទីបេ រាជានោ អាគន្ត្វា មំ បញ្ហំ បុច្ឆេយ្យុំ, សព្ពំ តំ វិសជ្ជេត្វា សម្បទាលេស្សាមិ, គច្ឆថ វោ, ភន្តេ, អច្ឆម្ភិតា សាគលនគរ’’ន្តិ. អថ ខោ ថេរា ភិក្ខូ សាគលនគរំ កាសាវប្បជ្ជោតំ ឥសិវាតបដិវាតំ អកំសុ.

២១. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា អាយុបាលោ សង្ខ្យេយ្យបរិវេណេ បដិវសតិ. អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា អមច្ចេ ឯតទវោច ‘‘រមណីយា វត ភោ ទោសិនា រត្តិ, កន្នុ ខ្វជ្ជ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា ឧបសង្កមេយ្យាម សាកច្ឆាយ បញ្ហបុច្ឆនាយ, កោ មយា សទ្ធិំ សល្លបិតុំ ឧស្សហតិ កង្ខំ បដិវិនេតុ’’ន្តិ. ឯវំ វុត្តេ បញ្ចសតា យោនកា រាជានំ មិលិន្ទំ ឯតទវោចុំ ‘‘អត្ថិ, មហារាជ, អាយុបាលោ នាម ថេរោ តេបិដកោ ពហុស្សុតោ អាគតាគមោ, សោ ឯតរហិ សង្ខ្យេយ្យបរិវេណេ បដិវសតិ; គច្ឆ, ត្វំ មហារាជ, អាយស្មន្តំ អាយុបាលំ បញ្ហំ បុច្ឆស្សូ’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភណេ, ភទន្តស្ស អារោចេថា’’តិ.

អថ ខោ នេមិត្តិកោ អាយស្មតោ អាយុបាលស្ស សន្តិកេ ទូតំ បាហេសិ ‘‘រាជា, ភន្តេ, មិលិន្ទោ អាយស្មន្តំ អាយុបាលំ ទស្សនកាមោ’’តិ. អាយស្មាបិ ខោ អាយុបាលោ ឯវមាហ ‘‘តេន ហិ អាគច្ឆតូ’’តិ. អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា បញ្ចមត្តេហិ យោនកសតេហិ បរិវុតោ រថវរមារុយ្ហ យេន សង្ខ្យេយ្យបរិវេណំ យេនាយស្មា អាយុបាលោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា អាយុបាលេន សទ្ធិំ សម្មោទិ, សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ, ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ មិលិន្ទោ រាជា អាយស្មន្តំ អាយុបាលំ ឯតទវោច ‘‘កិមត្ថិយា, ភន្តេ អាយុបាល, តុម្ហាកំ បព្ពជ្ជា, កោ ច តុម្ហាកំ បរមត្ថោ’’តិ. ថេរោ អាហ ‘‘ធម្មចរិយសមចរិយត្ថា ខោ, មហារាជ, បព្ពជ្ជា, សាមញ្ញផលំ ខោ បន អម្ហាកំ បរមត្ថោ’’តិ. ‘‘អត្ថិ បន, ភន្តេ, កោចិ គិហីបិ ធម្មចារី សមចារី’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, អត្ថិ គិហីបិ ធម្មចារី សមចារី, ភគវតិ ខោ, មហារាជ, ពារាណសិយំ ឥសិបតនេ មិគទាយេ ធម្មចក្កំ បវត្តេន្តេ អដ្ឋារសន្នំ ព្រហ្មកោដីនំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ, ទេវតានំ បន ធម្មាភិសមយោ គណនបថំ វីតិវត្តោ, សព្ពេតេ គិហិភូតា, ន បព្ពជិតា.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, ភគវតា ខោ មហាសមយសុត្តន្តេ ទេសិយមានេ, មហាមង្គលសុត្តន្តេ ទេសិយមានេ, សមចិត្តបរិយាយសុត្តន្តេ ទេសិយមានេ, រាហុលោវាទសុត្តន្តេ ទេសិយមានេ, បរាភវសុត្តន្តេ ទេសិយមានេ គណនបថំ វីតិវត្តានំ ទេវតានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ, សព្ពេតេ គិហិភូតា, ន បព្ពជិតា’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ អាយុបាល, និរត្ថិកា តុម្ហាកំ បព្ពជ្ជា, បុព្ពេ កតស្ស បាបកម្មស្ស និស្សន្ទេន សមណា សក្យបុត្តិយា បព្ពជន្តិ ធុតង្គានិ ច បរិហរន្តិ. យេ ខោ តេ, ភន្តេ អាយុបាល, ភិក្ខូ ឯកាសនិកា, នូន តេ បុព្ពេ បរេសំ ភោគហារកា ចោរា, តេ បរេសំ ភោគេ អច្ឆិន្ទិត្វា តស្ស កម្មស្ស និស្សន្ទេន ឯតរហិ ឯកាសនិកា ភវន្តិ, ន លភន្តិ កាលេន កាលំ បរិភុញ្ជិតុំ, នត្ថិ តេសំ សីលំ, នត្ថិ តបោ, នត្ថិ ព្រហ្មចរិយំ. យេ ខោ បន តេ, ភន្តេ អាយុបាល, ភិក្ខូ អព្ភោកាសិកា, នូន តេ បុព្ពេ គាមឃាតកា ចោរា, តេ បរេសំ គេហានិ វិនាសេត្វា តស្ស កម្មស្ស និស្សន្ទេន ឯតរហិ អព្ភោកាសិកា ភវន្តិ, ន លភន្តិ សេនាសនានិ បរិភុញ្ជិតុំ, នត្ថិ តេសំ សីលំ, នត្ថិ តបោ, នត្ថិ ព្រហ្មចរិយំ. យេ ខោ បន តេ, ភន្តេ អាយុបាល, ភិក្ខូ នេសជ្ជិកា, នូន តេ បុព្ពេ បន្ថទូសកា ចោរា, តេ បរេសំ បថិកេ ជនេ គហេត្វា ពន្ធិត្វា និសីទាបេត្វា តស្ស កម្មស្ស និស្សន្ទេន ឯតរហិ នេសជ្ជិកា ភវន្តិ, ន លភន្តិ សេយ្យំ កប្បេតុំ, នត្ថិ តេសំ សីលំ, នត្ថិ តបោ, នត្ថិ ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ អាហ.

ឯវំ វុត្តេ អាយស្មា អាយុបាលោ តុណ្ហី អហោសិ, ន កិញ្ចិ បដិភាសិ. អថ ខោ បញ្ចសតា យោនកា រាជានំ មិលិន្ទំ ឯតទវោចុំ ‘‘បណ្ឌិតោ, មហារាជ, ថេរោ, អបិ ច ខោ អវិសារទោ ន កិញ្ចិ បដិភាសតី’’តិ.

អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា អាយស្មន្តំ អាយុបាលំ តុណ្ហីភូតំ ទិស្វា អប្ផោដេត្វា ឧក្កុដ្ឋិំ កត្វា យោនកេ ឯតទវោច ‘‘តុច្ឆោ វត ភោ ជម្ពុទីបោ, បលាបោ វត ភោ ជម្ពុទីបោ, នត្ថិ កោចិ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា, យោ មយា សទ្ធិំ សល្លបិតុំ ឧស្សហតិ កង្ខំ បដិវិនេតុ’’ន្តិ.

២២. អថ ខោ មិលិន្ទស្ស រញ្ញោ សព្ពំ តំ បរិសំ អនុវិលោកេន្តស្ស អភីតេ អមង្កុភូតេ យោនកេ ទិស្វា ឯតទហោសិ ‘‘និស្សំសយំ អត្ថិ មញ្ញេ អញ្ញោ កោចិ បណ្ឌិតោ ភិក្ខុ, យោ មយា សទ្ធិំ សល្លបិតុំ ឧស្សហតិ, យេនិមេ យោនកា ន មង្កុភូតា’’តិ. អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា យោនកេ ឯតទវោច ‘‘អត្ថិ, ភណេ, អញ្ញោ កោចិ បណ្ឌិតោ ភិក្ខុ, យោ មយា សទ្ធិំ សល្លបិតុំ ឧស្សហតិ កង្ខំ បដិវិនេតុ’’ន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា នាគសេនោ សមណគណបរិវុតោ សង្ឃី គណី គណាចរិយោ ញាតោ យសស្សី សាធុសម្មតោ ពហុជនស្ស បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ មេធាវី និបុណោ វិញ្ញូ វិភាវី វិនីតោ វិសារទោ ពហុស្សុតោ តេបិដកោ វេទគូ បភិន្នពុទ្ធិមា អាគតាគមោ បភិន្នបដិសម្ភិទោ នវង្គសត្ថុសាសនេ បរិយត្តិធរោ បារមិប្បត្តោ ជិនវចនេ ធម្មត្ថទេសនាបដិវេធកុសលោ អក្ខយវិចិត្របដិភានោ ចិត្រកថី កល្យាណវាក្ករណោ ទុរាសទោ ទុប្បសហោ ទុរុត្តរោ ទុរាវរណោ ទុន្និវារយោ, សាគរោ វិយ អក្ខោភោ, គិរិរាជា វិយ និច្ចលោ, រណញ្ជហោ តមោនុទោ បភង្ករោ មហាកថី បរគណិគណមថនោ បរតិត្ថិយមទ្ទនោ ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីនំ ឧបាសកានំ ឧបាសិកានំ រាជូនំ រាជមហាមត្តានំ សក្កតោ គរុកតោ មានិតោ បូជិតោ អបចិតោ លាភី ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តោ វុទ្ធានំ វិញ្ញូនំ សោតាវធានេន សមន្នាគតានំ សន្ទស្សេន្តោ នវង្គំ ជិនសាសនរតនំ, ឧបទិសន្តោ ធម្មមគ្គំ, ធារេន្តោ ធម្មប្បជ្ជោតំ, ឧស្សាបេន្តោ ធម្មយូបំ, យជន្តោ ធម្មយាគំ, បគ្គណ្ហន្តោ ធម្មទ្ធជំ, ឧស្សាបេន្តោ ធម្មកេតុំ, ធមេន្តោ [ឧប្បឡាសេន្តោ (សី. បី.)] ធម្មសង្ខំ, អាហនន្តោ ធម្មភេរិំ, នទន្តោ សីហនាទំ, គជ្ជន្តោ ឥន្ទគជ្ជិតំ, មធុរគិរគជ្ជិតេន ញាណវរវិជ្ជុជាលបរិវេឋិតេន ករុណាជលភរិតេន មហតា ធម្មាមតមេឃេន សកលលោកមភិតប្បយន្តោ គាមនិគមរាជធានីសុ ចារិកំ ចរមានោ អនុបុព្ពេន សាគលនគរំ អនុប្បត្តោ ហោតិ. តត្រ សុទំ អាយស្មា នាគសេនោ អសីតិយា ភិក្ខុសហស្សេហិ សទ្ធិំ សង្ខ្យេយ្យបរិវេណេ បដិវសតិ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘ពហុស្សុតោ ចិត្រកថី, និបុណោ ច វិសារទោ;

សាមយិកោ ច កុសលោ, បដិភានេ ច កោវិទោ.

‘‘តេ ច តេបិដកា ភិក្ខូ, បញ្ចនេកាយិកាបិ ច;

ចតុនេកាយិកា ចេវ, នាគសេនំ បុរក្ខរុំ.

‘‘គម្ភីរបញ្ញោ មេធាវី, មគ្គាមគ្គស្ស កោវិទោ;

ឧត្តមត្ថំ អនុប្បត្តោ, នាគសេនោ វិសារទោ.

‘‘តេហិ ភិក្ខូហិ បរិវុតោ, និបុណេហិ សច្ចវាទិភិ;

ចរន្តោ គាមនិគមំ, សាគលំ ឧបសង្កមិ.

‘‘សង្ខ្យេយ្យបរិវេណស្មិំ, នាគសេនោ តទា វសិ;

កថេតិ សោ មនុស្សេហិ, បព្ពតេ កេសរី យថា’’តិ.

២៣. អថ ខោ ទេវមន្តិយោ រាជានំ មិលិន្ទំ ឯតទវោច ‘‘អាគមេហិ, ត្វំ មហារាជ; អត្ថិ, មហារាជ, នាគសេនោ នាម ថេរោ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ មេធាវី វិនីតោ វិសារទោ ពហុស្សុតោ ចិត្រកថី កល្យាណបដិភានោ អត្ថធម្មនិរុត្តិបដិភានបដិសម្ភិទាសុ បារមិប្បត្តោ, សោ ឯតរហិ សង្ខ្យេយ្យបរិវេណេ បដិវសតិ, គច្ឆ, ត្វំ មហារាជ, អាយស្មន្តំ នាគសេនំ បញ្ហំ បុច្ឆស្សុ, ឧស្សហតិ សោ តយា សទ្ធិំ សល្លបិតុំ កង្ខំ បដិវិនេតុ’’ន្តិ. អថ ខោ មិលិន្ទស្ស រញ្ញោ សហសា ‘‘នាគសេនោ’’តិ សទ្ទំ សុត្វាវ អហុទេវ ភយំ, អហុទេវ ឆម្ភិតត្តំ, អហុទេវ លោមហំសោ. អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា ទេវមន្តិយំ ឯតទវោច ‘‘ឧស្សហតិ ភោ នាគសេនោ ភិក្ខុ មយា សទ្ធិំ សល្លបិតុ’’ន្តិ? ‘‘ឧស្សហតិ, មហារាជ, អបិ ឥន្ទយមវរុណកុវេរបជាបតិ សុយាម សន្តុសិតលោកបាលេហិបិ បិតុបិតាមហេន មហាព្រហ្មុនាបិ សទ្ធិំ សល្លបិតុំ, កិមង្គំ បន មនុស្សភូតេនា’’តិ.

អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា ទេវមន្តិយំ ឯតទវោច ‘‘តេន ហិ, ត្វំ ទេវមន្តិយ, ភទន្តស្ស សន្តិកេ ទូតំ បេសេហី’’តិ. ‘‘ឯវំ ទេវា’’តិ ខោ ទេវមន្តិយោ អាយស្មតោ នាគសេនស្ស សន្តិកេ ទូតំ បាហេសិ ‘‘រាជា, ភន្តេ, មិលិន្ទោ អាយស្មន្តំ ទស្សនកាមោ’’តិ. អាយស្មាបិ ខោ នាគសេនោ ឯវមាហ ‘‘តេន ហិ អាគច្ឆតូ’’តិ.

អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា បញ្ចមត្តេហិ យោនកសតេហិ បរិវុតោ រថវរមារុយ្ហ មហតា ពលកាយេន សទ្ធិំ យេន សង្ខ្យេយ្យបរិវេណំ យេនាយស្មា នាគសេនោ តេនុបសង្កមិ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា នាគសេនោ អសីតិយា ភិក្ខុសហស្សេហិ សទ្ធិំ មណ្ឌលមាឡេ និសិន្នោ ហោតិ. អទ្ទសា ខោ មិលិន្ទោ រាជា អាយស្មតោ នាគសេនស្ស បរិសំ ទូរតោវ, ទិស្វាន ទេវមន្តិយំ ឯតទវោច ‘‘កស្សេសា, ទេវមន្តិយ, មហតី បរិសា’’តិ? ‘‘អាយស្មតោ ខោ, មហារាជ, នាគសេនស្ស បរិសា’’តិ.

អថ ខោ មិលិន្ទស្ស រញ្ញោ អាយស្មតោ នាគសេនស្ស បរិសំ ទូរតោវ ទិស្វា អហុទេវ ភយំ, អហុទេវ ឆម្ភិតត្តំ, អហុទេវ លោមហំសោ. អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា ខគ្គបរិវារិតោ វិយ គជោ, គរុឡបរិវារិតោ វិយ នាគោ, អជគរបរិវារិតោ វិយ កោត្ថុកោ [កោត្ថុកោ (សី. បី.)], មហិំសបរិវុតោ វិយ អច្ឆោ, នាគានុពទ្ធោ វិយ មណ្ឌូកោ, សទ្ទូលានុពទ្ធោ វិយ មិគោ, អហិតុណ្ឌិកសមាគតោ [អភិគុណ្ឋិកសមាគតោ (សី. បី.)] វិយ បន្នគោ, មជ្ជារសមាគតោ វិយ ឧន្ទូរោ, ភូតវេជ្ជសមាគតោ វិយ បិសាចោ, រាហុមខគតោ វិយ ចន្ទោ, បន្នគោ វិយ បេឡន្តរគតោ, សកុណោ វិយ បញ្ជរន្តរគតោ, មច្ឆោ វិយ ជាលន្តរគតោ, វាឡវនមនុប្បវិដ្ឋោ វិយ បុរិសោ, វេស្សវណាបរាធិកោ វិយ យក្ខោ, បរិក្ខីណាយុកោ វិយ ទេវបុត្តោ ភីតោ ឧព្ពិគ្គោ ឧត្រស្តោ សំវិគ្គោ លោមហដ្ឋជាតោ វិមនោ ទុម្មនោ ភន្តចិត្តោ វិបរិណតមានសោ ‘‘មា មំ អយំ បរិជនោ បរិភវី’’តិ សតិំ [ធីតិំ (សី. បី.)] ឧបដ្ឋបេត្វា ទេវមន្តិយំ ឯតទវោច – ‘‘មា ខោ, ត្វំ ទេវមន្តិយ, អាយស្មន្តំ នាគសេនំ មយ្ហំ អាចិក្ខេយ្យាសិ, អនក្ខាតញ្ញេវាហំ នាគសេនំ ជានិស្សាមី’’តិ. ‘‘សាធុ, មហារាជ, ត្វញ្ញេវ ជានាហី’’តិ.

តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា នាគសេនោ តស្សា ភិក្ខុបរិសាយ បុរតោ ចត្តាលីសាយ ភិក្ខុសហស្សានំ នវកតរោ ហោតិ បច្ឆតោ ចត្តាលីសាយ ភិក្ខុសហស្សានំ វុឌ្ឍតរោ.

អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា សព្ពំ តំ ភិក្ខុសង្ឃំ បុរតោ ច បច្ឆតោ ច មជ្ឈតោ ច អនុវិលោកេន្តោ អទ្ទសា ខោ អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ទូរតោវ ភិក្ខុសង្ឃស្ស មជ្ឈេ និសិន្នំ កេសរសីហំ វិយ វិគតភយភេរវំ វិគតលោមហំសំ វិគតភយសារជ្ជំ, ទិស្វាន អាការេនេវ អញ្ញាសិ ‘‘ឯសោ ខោ ឯត្ថ នាគសេនោ’’តិ.

អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា ទេវមន្តិយំ ឯតទវោច ‘‘ឯសោ ខោ, ទេវមន្តិយ, អាយស្មា នាគសេនោ’’តិ. ‘‘អាម, មហារាជ, ឯសោ ខោ នាគសេនោ, សុដ្ឋុ ខោ, ត្វំ មហារាជ, នាគសេនំ អញ្ញាសី’’តិ. តតោ រាជា តុដ្ឋោ អហោសិ ‘‘អនក្ខាតោវ មយា នាគសេនោ អញ្ញាតោ’’តិ. អថ ខោ មិលិន្ទស្ស រញ្ញោ អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ទិស្វាវ អហុទេវ ភយំ, អហុទេវ ឆម្ភិតត្តំ, អហុទេវ លោមហំសោ.

តេនាហុ –

‘‘ចរណេន ច សម្បន្នំ, សុទន្តំ ឧត្តមេ ទមេ;

ទិស្វា រាជា នាគសេនំ, ឥទំ វចនមព្រវិ.

‘‘កថិតា [កថិកា (សី. បី.)] មយា ពហូ ទិដ្ឋា, សាកច្ឆា ឱសដា ពហូ;

ន តាទិសំ ភយំ អាសិ, អជ្ជ តាសោ យថា មម.

‘‘និស្សំសយំ បរាជយោ, មម អជ្ជ ភវិស្សតិ;

ជយោ ច នាគសេនស្ស, យថា ចិត្តំ ន សណ្ឋិត’’ន្តិ.

ពាហិរកថា និដ្ឋិតា.

២-៣. មិលិន្ទបញ្ហោ

១. មហាវគ្គោ

១. បញ្ញត្តិបញ្ហោ

១. អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា យេនាយស្មា នាគសេនោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា នាគសេនេន សទ្ធិំ សម្មោទិ, សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. អាយស្មាបិ ខោ នាគសេនោ បដិសម្មោទនីយេនេវ [បដិសម្មោទិ, តេនេវ (សី.)] មិលិន្ទស្ស រញ្ញោ ចិត្តំ អារាធេសិ. អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ឯតទវោច ‘‘កថំ ភទន្តោ ញាយតិ, កិន្នាមោសិ ភន្តេ’’តិ? ‘‘នាគសេនោ’’តិ ខោ អហំ, មហារាជ, ញាយាមិ, ‘‘នាគសេនោ’’តិ ខោ មំ, មហារាជ, សព្រហ្មចារី សមុទាចរន្តិ, អបិ ច មាតាបិតរោ នាមំ ករោន្តិ ‘‘នាគសេនោ’’តិ វា ‘‘សូរសេនោ’’តិ វា ‘‘វីរសេនោ’’តិ វា ‘‘សីហសេនោ’’តិ វា, អបិ ច ខោ, មហារាជ, សង្ខា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោ នាមមត្តំ យទិទំ នាគសេនោតិ, ន ហេត្ថ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតីតិ.

អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា ឯវមាហ ‘‘សុណន្តុ មេ ភោន្តោ បញ្ចសតា យោនកា អសីតិសហស្សា ច ភិក្ខូ, អយំ នាគសេនោ ឯវមាហ ‘ន ហេត្ថ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតី’តិ, កល្លំ នុ ខោ តទភិនន្ទិតុ’’ន្តិ. អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ឯតទវោច ‘‘សចេ, ភន្តេ នាគសេន, បុគ្គលោ នូបលព្ភតិ, កោ ចរហិ តុម្ហាកំ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ ទេតិ, កោ តំ បរិភុញ្ជតិ, កោ សីលំ រក្ខតិ, កោ ភាវនមនុយុញ្ជតិ, កោ មគ្គផលនិព្ពានានិ សច្ឆិករោតិ, កោ បាណំ ហនតិ, កោ អទិន្នំ អាទិយតិ, កោ កាមេសុមិច្ឆាចារំ ចរតិ, កោ មុសា ភណតិ, កោ មជ្ជំ បិវតិ, កោ បញ្ចានន្តរិយកម្មំ ករោតិ, តស្មា នត្ថិ កុសលំ, នត្ថិ អកុសលំ, នត្ថិ កុសលាកុសលានំ កម្មានំ កត្តា វា ការេតា វា, នត្ថិ សុកតទុក្កដានំ កម្មានំ ផលំ វិបាកោ, សចេ, ភន្តេ នាគសេន, យោ តុម្ហេ មារេតិ, នត្ថិ តស្សាបិ បាណាតិបាតោ, តុម្ហាកម្បិ, ភន្តេ នាគសេន, នត្ថិ អាចរិយោ, នត្ថិ ឧបជ្ឈាយោ, នត្ថិ ឧបសម្បទា. ‘នាគសេនោតិ មំ, មហារាជ, សព្រហ្មចារី សមុទាចរន្តី’តិ យំ វទេសិ, ‘កតមោ ឯត្ថ នាគសេនោ? កិន្នុ ខោ, ភន្តេ, កេសា នាគសេនោ’’តិ? ‘‘ន ហិ មហារាជា’’តិ. ‘‘លោមា នាគសេនោ’’តិ? ‘‘ន ហិ មហារាជា’’តិ. ‘‘នខា…បេ… ទន្តា…បេ… តចោ…បេ… មំសំ…បេ… ន្ហារុ…បេ… អដ្ឋិ…បេ… អដ្ឋិមិញ្ជំ…បេ… វក្កំ…បេ… ហទយំ…បេ… យកនំ…បេ… កិលោមកំ…បេ… បិហកំ…បេ… បប្ផាសំ…បេ… អន្តំ…បេ… អន្តគុណំ…បេ… ឧទរិយំ…បេ… ករីសំ…បេ… បិត្តំ…បេ… សេម្ហំ…បេ… បុព្ពោ…បេ… លោហិតំ…បេ… សេទោ…បេ… មេទោ…បេ… អស្សុ…បេ… វសា…បេ… ខេឡោ…បេ… សិង្ឃាណិកា…បេ… លសិកា…បេ… មុត្តំ…បេ… មត្ថកេ មត្ថលុង្គំ នាគសេនោ’’តិ? ‘‘ន ហិមហារាជា’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ, ភន្តេ, រូបំ នាគសេនោ’’តិ? ‘‘នហិ មហារាជា’’តិ. ‘‘វេទនា នាគសេនោ’’តិ?‘‘ន ហិ មហារាជា’’តិ. ‘‘សញ្ញា នាគសេនោ’’តិ? ‘‘ន ហិ មហារាជា’’តិ. ‘‘សង្ខារា នាគសេនោ’’តិ? ‘‘ន ហិ មហារាជា’’តិ. ‘‘វិញ្ញាណំ នាគសេនោ’’តិ? ‘‘ន ហិ មហារាជា’’តិ. ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, រូបវេទនាសញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណំ នាគសេនោ’’តិ? ‘‘ន ហិ មហារាជា’’តិ. ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, អញ្ញត្រ រូបវេទនាសញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណំ នាគសេនោ’’តិ? ‘‘ន ហិ មហារាជា’’តិ. ‘‘តមហំ ភន្តេ, បុច្ឆន្តោ បុច្ឆន្តោ ន បស្សាមិ នាគសេនំ. នាគសេនសទ្ទោ យេវ នុ ខោ, ភន្តេ, នាគសេនោ’’តិ? ‘‘ន ហិ មហារាជា’’តិ. ‘‘កោ បនេត្ថ នាគសេនោ, អលិកំ ត្វំ, ភន្តេ, ភាសសិ មុសាវាទំ, នត្ថិ នាគសេនោ’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា នាគសេនោ មិលិន្ទំ រាជានំ ឯតទវោច ‘‘ត្វំ ខោសិ, មហារាជ, ខត្តិយសុខុមាលោ អច្ចន្តសុខុមាលោ, តស្ស តេ, មហារាជ, មជ្ឈន្ហិកសមយំ តត្តាយ ភូមិយា ឧណ្ហាយ វាលិកាយ ខរាយ សក្ខរកថលិកាយ [ខរា សក្ខរកឋលវាលិកា (សី. បី.)] មទ្ទិត្វា បាទេនាគច្ឆន្តស្ស បាទា រុជ្ជន្តិ, កាយោ កិលមតិ, ចិត្តំ ឧបហញ្ញតិ, ទុក្ខសហគតំ កាយវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, កិំ នុ ខោ ត្វំ បាទេនាគតោសិ, ឧទាហុ វាហនេនា’’តិ? ‘‘នាហំ, ភន្តេ, បាទេនាគច្ឆាមិ, រថេនាហំ អាគតោស្មី’’តិ. ‘‘សចេ, ត្វំ មហារាជ, រថេនាគតោសិ, រថំ មេ អារោចេហិ, កិំ នុ ខោ, មហារាជ, ឦសា រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘អក្ខោ រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘ចក្កានិ រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘រថបញ្ជរំ រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘រថទណ្ឌកោ រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘យុគំ រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘រស្មិយោ រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘បតោទលដ្ឋិ រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ, មហារាជ, ឦសាអក្ខចក្ករថបញ្ជររថទណ្ឌយុគរស្មិបតោទា រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ បន, មហារាជ, អញ្ញត្រ ឦសាអក្ខចក្ករថបញ្ជររថទណ្ឌយុគរស្មិបតោទា រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘តមហំ, មហារាជ, បុច្ឆន្តោ បុច្ឆន្តោ ន បស្សាមិ រថំ. រថសទ្ទោយេវ នុ ខោ, មហារាជ, រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘កោ បនេត្ថ រថោ, អលិកំ, ត្វំ មហារាជ, ភាសសិ មុសាវាទំ, នត្ថិ រថោ, ត្វំសិ, មហារាជ, សកលជម្ពុទីបេ អគ្គរាជា, កស្ស បន ត្វំ ភាយិត្វា មុសាវាទំ ភាសសិ, សុណន្តុ មេ ភោន្តោ បញ្ចសតា យោនកា អសីតិសហស្សា ច ភិក្ខូ, អយំ មិលិន្ទោ រាជា ឯវមាហ ‘រថេនាហំ អាគតោស្មី’តិ, សចេ ត្វំ, មហារាជ, រថេនាគតោ‘សិ, រថំ មេ អារោចេហី’តិ វុត្តោ សមានោ រថំ ន សម្បាទេតិ, កល្លំ នុ ខោ តទភិនន្ទិតុ’’ន្តិ. ឯវំ វុត្តេ បញ្ចសតា យោនកា អាយស្មតោ នាគសេនស្ស សាធុការំ ទត្វា មិលិន្ទំ រាជានំ ឯតទវោចុំ ‘‘ឥទានិ ខោ ត្វំ, មហារាជ, សក្កោន្តោ ភាសស្សូ’’តិ.

អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ឯតទវោច ‘‘នាហំ, ភន្តេ នាគសេន, មុសា ភណាមិ, ឦសញ្ច បដិច្ច អក្ខញ្ច បដិច្ច ចក្កានិ ច បដិច្ច រថបញ្ជរញ្ច បដិច្ច រថទណ្ឌកញ្ច បដិច្ច ‘រថោ’តិ សង្ខា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោ នាមមត្តំ បវត្តតី’’តិ.

‘‘សាធុ ខោ, ត្វំ មហារាជ, រថំ ជានាសិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, មយ្ហម្បិ កេសេ ច បដិច្ច លោមេ ច បដិច្ច…បេ… មត្ថកេ មត្ថលុង្គញ្ច បដិច្ច រូបញ្ច បដិច្ច វេទនញ្ច បដិច្ច សញ្ញញ្ច បដិច្ច សង្ខារេ ច បដិច្ច វិញ្ញាណញ្ច បដិច្ច ‘នាគសេនោ’តិ សង្ខា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោ នាមមត្តំ បវត្តតិ, បរមត្ថតោ បនេត្ថ បុគ្គលោ នូបលព្ភតិ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, វជិរាយ ភិក្ខុនិយា ភគវតោ សម្មុខា –

‘‘‘យថា ហិ អង្គសម្ភារា, ហោតិ សទ្ទោ រថោ ឥតិ;

ឯវំ ខន្ធេសុ សន្តេសុ, ហោតិ ‘‘សត្តោ’’តិ សម្មុតី’’’តិ [បស្ស សំ. និ. ១.១៧១].

‘‘អច្ឆរិយំ, ភន្តេ នាគសេន, អព្ភុតំ, ភន្តេ នាគសេន, អតិចិត្រានិ បញ្ហបដិភានានិ វិសជ្ជិតានិ, យទិ ពុទ្ធោ តិដ្ឋេយ្យ សាធុការំ ទទេយ្យ, សាធុ សាធុ នាគសេន, អតិចិត្រានិ បញ្ហបដិភានានិ វិសជ្ជិតានី’’តិ.

បញ្ញត្តិបញ្ហោ បឋមោ.

២. វស្សគណនបញ្ហោ

២. ‘‘កតិវស្សោសិ ត្វំ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ? ‘‘សត្តវស្សោហំ, មហារាជា’’តិ. ‘‘កេ តេ, ភន្តេ, សត្ត, ត្វំ វា សត្ត, គណនា វា សត្តា’’តិ?

តេន ខោ បន សមយេន មិលិន្ទស្ស រញ្ញោ សព្ពាភរណបដិមណ្ឌិតស្ស អលង្កតបដិយត្តស្ស បថវិយំ ឆាយា ទិស្សតិ, ឧទកមណិកេ ច ឆាយា ទិស្សតិ. អថ ខោ អាយស្មា នាគសេនោ មិលិន្ទំ រាជានំ ឯតទវោច ‘‘អយំ តេ, មហារាជ, ឆាយា បថវិយំ ឧទកមណិកេ ច ទិស្សតិ, កិំ បន, មហារាជ, ត្វំ វា រាជា, ឆាយា វា រាជា’’តិ? ‘‘អហំ, ភន្តេ នាគសេន, រាជា, នាយំ ឆាយា រាជា, មំ បន និស្សាយ ឆាយា បវត្តតី’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, វស្សានំ គណនា សត្ត, ន បនាហំ សត្ត, មំ បន និស្សាយ សត្ត បវត្តតិ, ឆាយូបមំ មហារាជា’’តិ. ‘‘អច្ឆរិយំ, ភន្តេ នាគសេន, អព្ភុតំ, ភន្តេ នាគសេន, អតិចិត្រានិ បញ្ហបដិភានានិ វិសជ្ជិតានី’’តិ.

វស្សគណនបញ្ហោ ទុតិយោ.

៣. វីមំសនបញ្ហោ

៣. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, សល្លបិស្សសិ មយា សទ្ធិ’’ន្តិ? ‘‘សចេ, ត្វំ មហារាជ, បណ្ឌិតវាទំ [បណ្ឌិតវាទា (សី. បី.)] សល្លបិស្សសិ សល្លបិស្សាមិ, សចេ បន រាជវាទំ សល្លបិស្សសិ ន សល្លបិស្សាមី’’តិ. ‘‘កថំ, ភន្តេ នាគសេន, បណ្ឌិតា សល្លបន្តី’’តិ? ‘‘បណ្ឌិតានំ ខោ, មហារាជ, សល្លាបេ អាវេឋនម្បិ កយិរតិ, និព្ពេឋនម្បិ កយិរតិ, និគ្គហោបិ កយិរតិ, បដិកម្មម្បិ កយិរតិ, វិស្សាសោបិ [វិសេសោបិ (សី. បី.)] កយិរតិ, បដិវិស្សាសោបិ កយិរតិ, ន ច តេន បណ្ឌិតា កុប្បន្តិ, ឯវំ ខោ, មហារាជ, បណ្ឌិតា សល្លបន្តី’’តិ. ‘‘កថំ បន, ភន្តេ, រាជានោ សល្លបន្តី’’តិ? ‘‘រាជានោ ខោ, មហារាជ, សល្លាបេ ឯកំ វត្ថុំ បដិជានន្តិ, យោ តំ វត្ថុំ វិលោមេតិ, តស្ស ទណ្ឌំ អាណាបេន្តិ ‘ឥមស្ស ទណ្ឌំ បណេថា’តិ, ឯវំ ខោ, មហារាជ, រាជានោ សល្លបន្តី’’តិ. ‘‘បណ្ឌិតវាទាហំ, ភន្តេ, សល្លបិស្សាមិ, នោ រាជវាទំ, វិស្សដ្ឋោ ភទន្តោ សល្លបតុ យថា ភិក្ខុនា វា សាមណេរេន វា ឧបាសកេន វា អារាមិកេន វា សទ្ធិំ សល្លបតិ, ឯវំ វិស្សដ្ឋោ ភទន្តោ សល្លបតុ មា ភាយតូ’’តិ. ‘‘សុដ្ឋុ មហារាជា’’តិ ថេរោ អព្ភានុមោទិ.

រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, បុច្ឆិស្សាមី’’តិ. ‘‘បុច្ឆ មហារាជា’’តិ. ‘‘បុច្ឆិតោសិ មេ ភន្តេ’’តិ. ‘‘វិសជ្ជិតំ មហារាជា’’តិ. ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, តយា វិសជ្ជិត’’ន្តិ? ‘‘កិំ បន, មហារាជ, តយា បុច្ឆិត’’ន្តិ.

វីមំសនបញ្ហោ តតិយោ.

៤. អនន្តកាយបញ្ហោ

៤. អថ ខោ មិលិន្ទស្ស រញ្ញោ ឯតទហោសិ ‘‘បណ្ឌិតោ ខោ អយំ ភិក្ខុ បដិពលោ មយា សទ្ធិំ សល្លបិតុំ, ពហុកានិ ច មេ ឋានានិ បុច្ឆិតព្ពានិ ភវិស្សន្តិ, យាវ អបុច្ឆិតានិ យេវ តានិ ឋានានិ ភវិស្សន្តិ, អថ សូរិយោ អត្ថំ គមិស្សតិ, យំនូនាហំ ស្វេ អន្តេបុរេ សល្លបេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ រាជា ទេវមន្តិយំ ឯតទវោច ‘‘តេន ហិ, ត្វំ ទេវមន្តិយ, ភទន្តស្ស អារោចេយ្យាសិ ‘ស្វេ អន្តេបុរេ រញ្ញា សទ្ធិំ សល្លាបោ ភវិស្សតី’’’តិ. ឥទំ វត្វា មិលិន្ទោ រាជា ឧដ្ឋាយាសនា ថេរំ នាគសេនំ អាបុច្ឆិត្វា រថំ អភិរូហិត្វា ‘‘នាគសេនោ នាគសេនោ’’តិ សជ្ឈាយំ ករោន្តោ បក្កាមិ.

អថ ខោ ទេវមន្តិយោ អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ឯតទវោច ‘‘រាជា, ភន្តេ, មិលិន្ទោ ឯវមាហ ‘ស្វេ អន្តេបុរេ រញ្ញា សទ្ធិំ សល្លាបោ ភវិស្សតី’’’តិ. ‘‘សុដ្ឋូ’’តិ ថេរោ អព្ភានុមោទិ. អថ ខោ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន ទេវមន្តិយោ ច អនន្តកាយោ ច មង្កុរោ ច សព្ពទិន្នោ ច យេន មិលិន្ទោ រាជា តេនុបសង្កមិំសុ, ឧបសង្កមិត្វា រាជានំ មិលិន្ទំ ឯតទវោចុំ ‘‘អាគច្ឆតុ, មហារាជ, ភទន្តោ នាគសេនោ’’តិ? ‘‘អាម អាគច្ឆតូ’’តិ. ‘‘កិត្តកេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ អាគច្ឆតូ’’តិ? ‘‘យត្តកេ ភិក្ខូ ឥច្ឆតិ, តត្តកេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ អាគច្ឆតូ’’តិ.

អថ ខោ សព្ពទិន្នោ អាហ ‘‘អាគច្ឆតុ, មហារាជ, ទសហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិ’’ន្តិ, ទុតិយម្បិ ខោ រាជា អាហ ‘‘យត្តកេ ភិក្ខូ ឥច្ឆតិ, តត្តកេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ អាគច្ឆតូ’’តិ. ទុតិយម្បិ ខោ សព្ពទិន្នោ អាហ ‘‘អាគច្ឆតុ, មហារាជ, ទសហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិ’’ន្តិ. តតិយម្បិ ខោ រាជា អាហ ‘‘យត្តកេ ភិក្ខូ ឥច្ឆតិ, តត្តកេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ អាគច្ឆតូ’’តិ. តតិយម្បិ ខោ សព្ពទិន្នោ អាហ ‘‘អាគច្ឆតុ, មហារាជ, ទសហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិ’’ន្តិ. ‘‘សព្ពោ បនាយំ សក្ការោ បដិយាទិតោ, អហំ ភណាមិ ‘យត្តកេ ភិក្ខូ ឥច្ឆតិ, តត្តកេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ អាគច្ឆតូ’តិ. អយំ, ភណេ សព្ពទិន្នោ, អញ្ញថា ភណតិ, កិំ នុ មយំ នប្បដិពលា ភិក្ខូនំ ភោជនំ ទាតុ’’ន្តិ? ឯវំ វុត្តេ សព្ពទិន្នោ មង្កុ អហោសិ.

អថ ខោ ទេវមន្តិយោ ច អនន្តកាយោ ច មង្កុរោ ច យេនាយស្មា នាគសេនោ តេនុបសង្កមិំសុ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ឯតទវោចុំ ‘‘រាជា, ភន្តេ, មិលិន្ទោ ឯវមាហ ‘យត្តកេ ភិក្ខូ ឥច្ឆតិ, តត្តកេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ អាគច្ឆតូ’’’តិ. អថ ខោ អាយស្មា នាគសេនោ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ អសីតិយា ភិក្ខុសហស្សេហិ សទ្ធិំ សាគលំ បាវិសិ.

អថ ខោ អនន្តកាយោ អាយស្មន្តំ នាគសេនំ និស្សាយ គច្ឆន្តោ អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ឯតទវោច ‘‘ភន្តេ នាគសេន, យំ បនេតំ ព្រូសិ ‘នាគសេនោ’តិ, កតមោ ឯត្ថ, នាគសេនោ’’តិ? ថេរោ អាហ ‘‘កោ បនេត្ថ ‘នាគសេនោ’តិ មញ្ញសី’’តិ? ‘‘យោ សោ, ភន្តេ, អព្ភន្តរេ វាតោ ជីវោ បវិសតិ ច និក្ខមតិ ច, សោ ‘នាគសេនោ’តិ មញ្ញាមី’’តិ. ‘‘យទិ បនេសោ វាតោ និក្ខមិត្វា នប្បវិសេយ្យ, បវិសិត្វា ន និក្ខមេយ្យ, ជីវេយ្យ នុ ខោ សោ បុរិសោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘យេ បនិមេ សង្ខធមកា សង្ខំ ធមេន្តិ, តេសំ វាតោ បុន បវិសតី’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘យេ បនិមេ វំសធមកា វំសំ ធមេន្តិ, តេសំ វាតោ បុន បវិសតី’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘យេ បនិមេ សិង្គធមកា សិង្គំ ធមេន្តិ, តេសំ វាតោ បុន បវិសតី’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘អថ កិស្ស បន តេន ន មរន្តី’’តិ. ‘‘នាហំ បដិពលោ តយា វាទិនា សទ្ធិំ សល្លបិតុំ, សាធុ, ភន្តេ, អត្ថំ ជប្បេហី’’តិ. ‘‘នេសោ ជីវោ, អស្សាសបស្សាសា នាមេតេ កាយសង្ខារា’’តិ ថេរោ អភិធម្មកថំ កថេសិ. អថ អនន្តកាយោ ឧបាសកត្តំ បដិវេទេសីតិ.

អនន្តកាយបញ្ហោ ចតុត្ថោ.

៥. បព្ពជ្ជបញ្ហោ

៥. អថ ខោ អាយស្មា នាគសេនោ យេន មិលិន្ទស្ស រញ្ញោ និវេសនំ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា អាយស្មន្តំ នាគសេនំ សបរិសំ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេត្វា សម្បវារេត្វា ឯកមេកំ ភិក្ខុំ ឯកមេកេន ទុស្សយុគេន អច្ឆាទេត្វា អាយស្មន្តំ នាគសេនំ តិចីវរេន អច្ឆាទេត្វា អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ឯតទវោច ‘‘ភន្តេ នាគសេន ទសហិ, ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ឥធ និសីទថ, អវសេសា គច្ឆន្តូ’’តិ.

អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ភុត្តាវិំ ឱនីតបត្តបាណិំ វិទិត្វា អញ្ញតរំ នីចំ អាសនំ គហេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ, ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ មិលិន្ទោ រាជា អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ឯតទវោច ‘‘ភន្តេ នាគសេន, កិម្ហិ ហោតិ កថាសល្លាបោ’’តិ? ‘‘អត្ថេន មយំ, មហារាជ, អត្ថិកា, អត្ថេ ហោតុ កថាសល្លាបោ’’តិ.

រាជា អាហ ‘‘កិមត្ថិយា, ភន្តេ នាគសេន, តុម្ហាកំ បព្ពជ្ជា, កោ ច តុម្ហាកំ បរមត្ថោ’’តិ. ថេរោ អាហ ‘‘កិន្តិ, មហារាជ, ឥទំ ទុក្ខំ និរុជ្ឈេយ្យ, អញ្ញញ្ច ទុក្ខំ ន ឧប្បជ្ជេយ្យាតិ. ឯតទត្ថា, មហារាជ, អម្ហាកំ បព្ពជ្ជា, អនុបាទា បរិនិព្ពានំ ខោ បន អម្ហាកំ បរមត្ថោ’’តិ.

‘‘កិំ បន, ភន្តេ នាគសេន, សព្ពេ ឯតទត្ថាយ បព្ពជន្តី’’តិ? ‘‘ន ហិ, មហារាជ, កេចិ ឯតទត្ថាយ បព្ពជន្តិ, កេចិ រាជាភិនីតា [រាជភីតិតា (សី.)] បព្ពជន្តិ, កេចិ ចោរាភិនីតា [ចោរភីតិតា (សី.)] បព្ពជន្តិ, កេចិ ឥណដ្ដា បព្ពជន្តិ, កេចិ អាជីវិកត្ថាយ បព្ពជន្តិ, យេ បន សម្មា បព្ពជន្តិ, តេ ឯតទត្ថាយ បព្ពជន្តី’’តិ.

‘‘ត្វំ បន, ភន្តេ, ឯតទត្ថាយ បព្ពជិតោសី’’តិ? ‘‘អហំ ខោ, មហារាជ, ទហរកោ សន្តោ បព្ពជិតោ, ន ជានាមិ ឥមស្ស នាមត្ថាយ បព្ពជាមីតិ, អបិ ច ខោ មេ ឯវំ អហោសិ ‘បណ្ឌិតា ឥមេ សមណា សក្យបុត្តិយា, តេ មំ សិក្ខាបេស្សន្តី’តិ, ស្វាហំ តេហិ សិក្ខាបិតោ ជានាមិ ច បស្សាមិ ច ‘ឥមស្ស នាមត្ថាយ បព្ពជ្ជា’’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

បព្ពជ្ជបញ្ហោ បញ្ចមោ.

៦. បដិសន្ធិបញ្ហោ

៦. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, អត្ថិ កោចិ មតោ ន បដិសន្ទហតី’’តិ. ថេរោ អាហ ‘‘កោចិ បដិសន្ទហតិ, កោចិ ន បដិសន្ទហតី’’តិ. ‘‘កោ បដិសន្ទហតិ, កោ ន បដិសន្ទហតី’’តិ? ‘‘សកិលេសោ, មហារាជ, បដិសន្ទហតិ, និក្កិលេសោ ន បដិសន្ទហតី’’តិ. ‘‘ត្វំ បន, ភន្តេ នាគសេន, បដិសន្ទហិស្សសី’’តិ? ‘‘សចេ, មហារាជ, សឧបាទានោ ភវិស្សាមិ បដិសន្ទហិស្សាមិ, សចេ អនុបាទានោ ភវិស្សាមិ ន បដិសន្ទហិស្សាមី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

បដិសន្ធិបញ្ហោ ឆដ្ឋោ.

៧. យោនិសោមនសិការបញ្ហោ

៧. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, យោ ន បដិសន្ទហតិ, ននុ សោ យោនិសោ មនសិការេន ន បដិសន្ទហតី’’តិ? ‘‘យោនិសោ ច មហារាជ, មនសិការេន បញ្ញាយ ច អញ្ញេហិ ច កុសលេហិ ធម្មេហី’’តិ. ‘‘ននុ, ភន្តេ, យោនិសោ មនសិការោ យេវ បញ្ញា’’តិ? ‘‘ន ហិ, មហារាជ, អញ្ញោ មនសិការោ, អញ្ញា បញ្ញា, ឥមេសំ ខោ, មហារាជ, អជេឡកគោណមហិំសឱដ្ឋគទ្រភានម្បិ មនសិការោ អត្ថិ, បញ្ញា បន តេសំ នត្ថី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

យោនិសោមនសិការបញ្ហោ សត្តមោ.