នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

ខុទ្ទកនិកាយេ

នេត្តិប្បករណបាឡិ

១. សង្គហវារោ

យំ លោកោ បូជយតេ, សលោកបាលោ សទា នមស្សតិ ច;

តស្សេត សាសនវរំ, វិទូហិ ញេយ្យំ នរវរស្ស.

ទ្វាទស បទានិ សុត្តំ, តំ សព្ពំ ព្យញ្ជនញ្ច អត្ថោ ច;

តំ វិញ្ញេយ្យំ ឧភយំ, កោ អត្ថោ ព្យញ្ជនំ កតមំ.

សោឡសហារា នេត្តិ [នេត្តី (ក.)], បញ្ចនយា សាសនស្ស បរិយេដ្ឋិ;

អដ្ឋារសមូលបទា, មហកច្ចានេន [មហាកច្ចានេន (សី.)] និទ្ទិដ្ឋា.

ហារា ព្យញ្ជនវិចយោ, សុត្តស្ស នយា តយោ ច សុត្តត្ថោ;

ឧភយំ បរិគ្គហីតំ, វុច្ចតិ សុត្តំ យថាសុត្តំ.

យា ចេវ ទេសនា យញ្ច, ទេសិតំ ឧភយមេវ វិញ្ញេយ្យំ;

តត្រាយមានុបុព្ពី, នវវិធសុត្តន្តបរិយេដ្ឋីតិ.

សង្គហវារោ.

២. ឧទ្ទេសវារោ

១. តត្ថ កតមេ សោឡស ហារា? ទេសនា វិចយោ យុត្តិ បទដ្ឋានោ លក្ខណោ ចតុព្យូហោ អាវដ្ដោ វិភត្តិ បរិវត្តនោ វេវចនោ បញ្ញត្តិ ឱតរណោ សោធនោ អធិដ្ឋានោ បរិក្ខារោ សមារោបនោ ឥតិ.

តស្សានុគីតិ

ទេសនា វិចយោ យុត្តិ, បទដ្ឋានោ ច លក្ខណោ;

ចតុព្យូហោ ច អាវដ្ដោ, វិភត្តិ បរិវត្តនោ.

វេវចនោ ច បញ្ញត្តិ, ឱតរណោ ច សោធនោ;

អធិដ្ឋានោ បរិក្ខារោ, សមារោបនោ សោឡសោ [សោឡស (សី.)].

ឯតេ សោឡស ហារា, បកិត្តិតា អត្ថតោ អសំកិណ្ណា;

ឯតេសញ្ចេវ ភវតិ, វិត្ថារតយា នយវិភត្តីតិ.

២. តត្ថ កតមេ បញ្ច នយា? នន្ទិយាវដ្ដោ តិបុក្ខលោ សីហវិក្កីឡិតោ ទិសាលោចនោ អង្កុសោ ឥតិ.

តស្សានុគីតិ

បឋមោ នន្ទិយាវដ្ដោ, ទុតិយោ ច តិបុក្ខលោ;

សីហវិក្កីឡិតោ នាម, តតិយោ នយលញ្ជកោ [នយលញ្ឆកោ (សី.)].

ទិសាលោចនមាហំសុ, ចតុត្ថំ នយមុត្តមំ;

បញ្ចមោ អង្កុសោ នាម, សព្ពេ បញ្ច នយា គតាតិ.

៣. តត្ថ កតមានិ អដ្ឋារស មូលបទានិ? នវ បទានិ កុសលានិ នវ បទានិ អកុសលានិ. តត្ថ កតមានិ នវ បទានិ អកុសលានិ, តណ្ហា អវិជ្ជា លោភោ ទោសោ មោហោ សុភសញ្ញា សុខសញ្ញា និច្ចសញ្ញា អត្តសញ្ញាតិ, ឥមានិ នវ បទានិ អកុសលានិ, យត្ថ សព្ពោ អកុសលបក្ខោ សង្គហំ សមោសរណំ គច្ឆតិ.

តត្ថ កតមានិ នវ បទានិ កុសលានិ? សមថោ វិបស្សនា អលោភោ អទោសោ អមោហោ អសុភសញ្ញា ទុក្ខសញ្ញា អនិច្ចសញ្ញា អនត្តសញ្ញាតិ, ឥមានិ នវ បទានិ កុសលានិ, យត្ថ សព្ពោ កុសលបក្ខោ សង្គហំ សមោសរណំ គច្ឆតិ.

តត្រិទំ ឧទ្ទានំ

តណ្ហា ច អវិជ្ជាបិ ច, លោភោ ទោសោ តថេវ មោហោ ច;

ចតុរោ ច វិបល្លាសា, កិលេសភូមី នវ បទានិ.

សមថោ ច វិបស្សនា ច, កុសលានិ ច យានិ តីណិ មូលានិ;

ចតុរោ សតិបដ្ឋានា, ឥន្ទ្រិយភូមី នវ បទានិ.

នវហិ ច បទេហិ កុសលា, នវហិ ច យុជ្ជន្តិ អកុសលបក្ខា;

ឯតេ ខោ មូលបទា, ភវន្តិ អដ្ឋារស បទានីតិ.

ឧទ្ទេសវារោ.

៣. និទ្ទេសវារោ

៤. តត្ថ សង្ខេបតោ នេត្តិ កិត្តិតា.

ហារសង្ខេបោ

១. អស្សាទាទីនវតា, និស្សរណម្បិ ច ផលំ ឧបាយោ ច;

អាណត្តី ច ភគវតោ, យោគីនំ ទេសនាហារោ.

២. យំ បុច្ឆិតញ្ច វិស្សជ្ជិតញ្ច, សុត្តស្ស យា ច អនុគីតិ;

សុត្តស្ស យោ បវិចយោ, ហារោ វិចយោតិ និទ្ទិដ្ឋោ.

៣. សព្ពេសំ ហារានំ, យា ភូមី យោ ច គោចរោ តេសំ;

យុត្តាយុត្តបរិក្ខា, ហារោ យុត្តីតិ និទ្ទិដ្ឋោ.

៤. ធម្មំ ទេសេតិ ជិនោ, តស្ស ច ធម្មស្ស យំ បទដ្ឋានំ;

ឥតិ យាវ សព្ពធម្មា, ឯសោ ហារោ បទដ្ឋានោ.

៥. វុត្តម្ហិ ឯកធម្មេ, យេ ធម្មា ឯកលក្ខណា កេចិ;

វុត្តា ភវន្តិ សព្ពេ, សោ ហារោ លក្ខណោ នាម.

៦. នេរុត្តមធិប្បាយោ, ព្យញ្ជនមថ ទេសនានិទានញ្ច;

បុព្ពាបរានុសន្ធី, ឯសោ ហារោ ចតុព្យូហោ.

៧. ឯកម្ហិ បទដ្ឋានេ, បរិយេសតិ សេសកំ បទដ្ឋានំ;

អាវដ្ដតិ បដិបក្ខេ, អាវដ្ដោ នាម សោ ហារោ.

៨. ធម្មញ្ច បទដ្ឋានំ, ភូមិញ្ច វិភជ្ជតេ អយំ ហារោ;

សាធារណេ អសាធារណេ ច នេយ្យោ វិភត្តីតិ.

៩. កុសលាកុសលេ ធម្មេ, និទ្ទិដ្ឋេ ភាវិតេ បហីនេ ច;

បរិវត្តតិ បដិបក្ខេ, ហារោ បរិវត្តនោ នាម.

១០. វេវចនានិ ពហូនិ តុ, សុត្តេ វុត្តានិ ឯកធម្មស្ស;

យោ ជានាតិ សុត្តវិទូ, វេវចនោ នាម សោ ហារោ.

១១. ឯកំ ភគវា ធម្មំ, បញ្ញត្តីហិ វិវិធាហិ ទេសេតិ;

សោ អាការោ ញេយ្យោ, បញ្ញត្តី នាម ហារោតិ.

១២. យោ ច បដិច្ចុប្បាទោ, ឥន្ទ្រិយខន្ធា ច ធាតុ អាយតនា;

ឯតេហិ ឱតរតិ យោ, ឱតរណោ នាម សោ ហារោ.

១៣. វិស្សជ្ជិតម្ហិ បញ្ហេ, គាថាយំ បុច្ឆិតាយមារព្ភ;

សុទ្ធាសុទ្ធបរិក្ខា, ហារោ សោ សោធនោ នាម.

១៤. ឯកត្តតាយ ធម្មា, យេបិ ច វេមត្តតាយ និទ្ទិដ្ឋា;

តេន វិកប្បយិតព្ពា, ឯសោ ហារោ អធិដ្ឋានោ.

១៥. យេ ធម្មា យំ ធម្មំ, ជនយន្តិប្បច្ចយា បរម្បរតោ;

ហេតុមវកឌ្ឍយិត្វា, ឯសោ ហារោ បរិក្ខារោ.

១៦. យេ ធម្មា យំ មូលា, យេ ចេកត្ថា បកាសិតា មុនិនា;

តេ សមរោបយិតព្ពា, ឯស សមារោបនោ ហារោ.

នយសង្ខេបោ

១៧. តណ្ហញ្ច អវិជ្ជម្បិ ច, សមថេន វិបស្សនា យោ នេតិ;

សច្ចេហិ យោជយិត្វា, អយំ នយោ នន្ទិយាវដ្ដោ.

១៨. យោ អកុសលេ សមូលេហិ, នេតិ កុសលេ ច កុសលមូលេហិ;

ភូតំ តថំ អវិតថំ, តិបុក្ខលំ តំ នយំ អាហុ.

១៩. យោ នេតិ វិបល្លាសេហិ, កិលេសេ ឥន្ទ្រិយេហិ សទ្ធម្មេ;

ឯតំ នយំ នយវិទូ, សីហវិក្កីឡិតំ អាហុ.

២០. វេយ្យាករណេសុ ហិ យេ, កុសលាកុសលា តហិំ តហិំ វុត្តា;

មនសា វោលោកយតេ, តំ ខុ ទិសាលោចនំ អាហុ.

២១. ឱលោកេត្វា ទិសលោចនេន, ឧក្ខិបិយ យំ សមានេតិ;

សព្ពេ កុសលាកុសលេ, អយំ នយោ អង្កុសោ នាម.

២២. សោឡស ហារា បឋមំ, ទិសលោចនតោ [ទិសលោចនេន (ក.)] ទិសា វិលោកេត្វា;

សង្ខិបិយ អង្កុសេន ហិ, នយេហិ តីហិ និទ្ទិសេ សុត្តំ.

ទ្វាទសបទ

២៣. អក្ខរំ បទំ ព្យញ្ជនំ, និរុត្តិ តថេវ និទ្ទេសោ;

អាការឆដ្ឋវចនំ, ឯត្តាវ ព្យញ្ជនំ សព្ពំ.

២៤. សង្កាសនា បកាសនា, វិវរណា វិភជនុត្តានីកម្មបញ្ញត្តិ;

ឯតេហិ ឆហិ បទេហិ, អត្ថោ កម្មញ្ច និទ្ទិដ្ឋំ.

២៥. តីណិ ច នយា អនូនា, អត្ថស្ស ច ឆប្បទានិ គណិតានិ;

នវហិ បទេហិ ភគវតោ, វចនស្សត្ថោ សមាយុត្តោ.

២៦. អត្ថស្ស នវប្បទានិ, ព្យញ្ជនបរិយេដ្ឋិយា ចតុព្ពីស;

ឧភយំ សង្កលយិត្វា [សង្ខេបយតោ (ក.)], តេត្តិំសា ឯត្តិកា នេត្តីតិ.

និទ្ទេសវារោ.

៤. បដិនិទ្ទេសវារោ

១. ទេសនាហារវិភង្គោ

៥. តត្ថ កតមោ ទេសនាហារោ? ‘‘អស្សាទាទីនវតា’’តិ គាថា អយំ ទេសនាហារោ. កិំ ទេសយតិ? អស្សាទំ អាទីនវំ និស្សរណំ ផលំ ឧបាយំ អាណត្តិំ. ធម្មំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេស្សាមីតិ.

តត្ថ កតមោ អស្សាទោ?

‘‘កាមំ [កាមមាទិកា ឥមា ឆ គាថា សុ. និ. ៧៧២ បស្សិតព្ពា] កាមយមានស្ស, តស្ស ចេតំ សមិជ្ឈតិ;

អទ្ធា បីតិមនោ ហោតិ, លទ្ធា មច្ចោ យទិច្ឆតី’’តិ.

អយំ អស្សាទោ.

តត្ថ កតមោ អាទីនវោ?

‘‘តស្ស ចេ កាមយានស្ស, ឆន្ទជាតស្ស ជន្តុនោ;

តេ កាមា បរិហាយន្តិ, សល្លវិទ្ធោវ រុប្បតី’’តិ.

អយំ អាទីនវោ.

តត្ថ កតមំ និស្សរណំ?

‘‘យោ កាមេ បរិវជ្ជេតិ, សប្បស្សេវ បទា សិរោ;

សោមំ វិសត្តិកំ លោកេ, សតោ សមតិវត្តតី’’តិ.

ឥទំ និស្សរណំ.

តត្ថ កតមោ អស្សាទោ?

‘‘ខេត្តំ វត្ថុំ ហិរញ្ញំ វា, គវាស្សំ ទាសបោរិសំ;

ថិយោ ពន្ធូ បុថូ កាមេ, យោ នរោ អនុគិជ្ឈតី’’តិ.

អយំ អស្សាទោ.

តត្ថ កតមោ អាទីនវោ?

‘‘អពលា នំ ពលីយន្តិ, មទ្ទន្តេ នំ បរិស្សយា;

តតោ នំ ទុក្ខមន្វេតិ, នាវំ ភិន្នមិវោទក’’ន្តិ.

អយំ អាទីនវោ.

តត្ថ កតមំ និស្សរណំ?

‘‘តស្មា ជន្តុ សទា សតោ, កាមានិ បរិវជ្ជយេ;

តេ បហាយ តរេ ឱឃំ, នាវំ សិត្វាវ បារគូ’’តិ.

ឥទំ និស្សរណំ.

តត្ថ កតមំ ផលំ?

‘‘ធម្មោ ហវេ រក្ខតិ ធម្មចារិំ, ឆត្តំ មហន្តំ យថ វស្សកាលេ;

ឯសានិសំសោ ធម្មេ សុចិណ្ណេ, ន ទុគ្គតិំ គច្ឆតិ ធម្មចារី’’តិ.

ឥទំ ផលំ.

តត្ថ កតមោ ឧបាយោ?

‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិ…បេ…

‘‘សព្ពេ សង្ខារា [បស្ស ធ. ប. ២៧៧] ទុក្ខា’’តិ…បេ…

‘‘សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ, យទា បញ្ញាយ បស្សតិ;

អថ និព្ពិន្ទតិ ទុក្ខេ, ឯស មគ្គោ វិសុទ្ធិយា’’តិ.

អយំ ឧបាយោ.

តត្ថ កតមា អាណត្តិ?

‘‘ចក្ខុមា [បស្ស ឧទា. ៤៣] វិសមានីវ, វិជ្ជមានេ បរក្កមេ;

បណ្ឌិតោ ជីវលោកស្មិំ, បាបានិ បរិវជ្ជយេ’’តិ.

អយំ អាណត្តិ.

‘‘‘សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខស្សុ,

មោឃរាជា’តិ អាណត្តិ, ‘សទា សតោ’តិ ឧបាយោ;

‘អត្តានុទិដ្ឋិំ ឩហច្ច [ឧហច្ច (ក.) បស្ស សុ. និ. ១១២៥], ឯវំ មច្ចុតរោ សិយា’’’.

ឥទំ ផលំ.

៦. តត្ថ ភគវា ឧគ្ឃដិតញ្ញុស្ស បុគ្គលស្ស និស្សរណំ ទេសយតិ, វិបញ្ចិតញ្ញុស្ស បុគ្គលស្ស អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច ទេសយតិ, នេយ្យស្ស បុគ្គលស្ស អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច ទេសយតិ.

តត្ថ ចតស្សោ បដិបទា, ចត្តារោ បុគ្គលា. តណ្ហាចរិតោ មន្ទោ សតិន្ទ្រិយេន ទុក្ខាយ បដិបទាយ ទន្ធាភិញ្ញាយ និយ្យាតិ សតិបដ្ឋានេហិ និស្សយេហិ. តណ្ហាចរិតោ ឧទត្តោ [ឧទត្ថោ (សី.) ឧ + អា + ទា + ត] សមាធិន្ទ្រិយេន ទុក្ខាយ បដិបទាយ ខិប្បាភិញ្ញាយ និយ្យាតិ ឈានេហិ និស្សយេហិ. ទិដ្ឋិចរិតោ មន្ទោ វីរិយិន្ទ្រិយេន សុខាយ បដិបទាយ ទន្ធាភិញ្ញាយ និយ្យាតិ សម្មប្បធានេហិ និស្សយេហិ. ទិដ្ឋិចរិតោ ឧទត្តោ បញ្ញិន្ទ្រិយេន សុខាយ បដិបទាយ ខិប្បាភិញ្ញាយ និយ្យាតិ សច្ចេហិ និស្សយេហិ.

ឧភោ តណ្ហាចរិតា សមថបុព្ពង្គមាយ វិបស្សនា និយ្យន្តិ រាគវិរាគាយ ចេតោវិមុត្តិយា. ឧភោ ទិដ្ឋិចរិតា វិបស្សនាបុព្ពង្គមេ សមថេន និយ្យន្តិ អវិជ្ជាវិរាគាយ បញ្ញាវិមុត្តិយា.

តត្ថ យេ សមថបុព្ពង្គមាហិ បដិបទាហិ និយ្យន្តិ, តេ នន្ទិយាវដ្ដេន នយេន ហាតព្ពា, យេ វិបស្សនាបុព្ពង្គមាហិ បដិបទាហិ និយ្យន្តិ, តេ សីហវិក្កីឡិតេន នយេន ហាតព្ពា.

៧. ស្វាយំ ហារោ កត្ថ សម្ភវតិ, យស្ស សត្ថា វា ធម្មំ ទេសយតិ អញ្ញតរោ វា គរុដ្ឋានីយោ សព្រហ្មចារី, សោ តំ ធម្មំ សុត្វា សទ្ធំ បដិលភតិ. តត្ថ យា វីមំសា ឧស្សាហនា តុលនា ឧបបរិក្ខា, អយំ សុតមយី បញ្ញា. តថា សុតេន និស្សយេន យា វីមំសា តុលនា ឧបបរិក្ខា មនសានុបេក្ខណា, អយំ ចិន្តាមយី បញ្ញា. ឥមាហិ ទ្វីហិ បញ្ញាហិ មនសិការសម្បយុត្តស្ស យំ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ ទស្សនភូមិយំ វា ភាវនាភូមិយំ វា, អយំ ភាវនាមយី បញ្ញា.

៨. បរតោឃោសា សុតមយី បញ្ញា. បច្ចត្តសមុដ្ឋិតា យោនិសោ មនសិការា ចិន្តាមយី បញ្ញា. យំ បរតោ ច ឃោសេន បច្ចត្តសមុដ្ឋិតេន ច យោនិសោមនសិការេន ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, អយំ ភាវនាមយី បញ្ញា. យស្ស ឥមា ទ្វេ បញ្ញា អត្ថិ សុតមយី ចិន្តាមយី ច, អយំ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ. យស្ស សុតមយី បញ្ញា អត្ថិ, ចិន្តាមយី នត្ថិ, អយំ វិបញ្ចិតញ្ញូ [វិបច្ចិតញ្ញូ (សី.)]. យស្ស នេវ សុតមយី បញ្ញា អត្ថិ ន ចិន្តាមយី, អយំ នេយ្យោ.

៩. សាយំ ធម្មទេសនា កិំ ទេសយតិ? ចត្តារិ សច្ចានិ ទុក្ខំ សមុទយំ និរោធំ មគ្គំ. អាទីនវោ ច ផលញ្ច ទុក្ខំ, អស្សាទោ សមុទយោ, និស្សរណំ និរោធោ, ឧបាយោ អាណត្តិ ច មគ្គោ. ឥមានិ ចត្តារិ សច្ចានិ. ឥទំ ធម្មចក្កំ.