នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

ខុទ្ទកនិកាយេ

បេដកោបទេសបាឡិ

១. អរិយសច្ចប្បកាសនបឋមភូមិ

នមោ សម្មាសម្ពុទ្ធានំ បរមត្ថទស្សីនំ

សីលាទិគុណបារមិប្បត្តានំ.

១. ទុវេ ហេតូ ទុវេ បច្ចយា សាវកស្ស សម្មាទិដ្ឋិយា ឧប្បាទាយ – បរតោ ច ឃោសោ សច្ចានុសន្ធិ, អជ្ឈត្តញ្ច យោនិសោ មនសិការោ. តត្ថ កតមោ បរតោ ឃោសោ? យា បរតោ ទេសនា ឱវាទោ អនុសាសនី សច្ចកថា សច្ចានុលោមោ. ចត្តារិ សច្ចានិ – ទុក្ខំ សមុទយោ និរោធោ មគ្គោ. ឥមេសំ ចតុន្នំ សច្ចានំ យា ទេសនា សន្ទស្សនា វិវរណា វិភជនា ឧត្តានីកិរិយា [ឧត្តានិកិរិយា (ក.)] បកាសនា – អយំ វុច្ចតិ សច្ចានុលោមោ ឃោសោតិ.

២. តត្ថ កតមោ អជ្ឈត្តំ យោនិសោ មនសិការោ?

អជ្ឈត្តំ យោនិសោ មនសិការោ នាម យោ យថាទេសិតេ ធម្មេ ពហិទ្ធា អារម្មណំ អនភិនីហរិត្វា យោនិសោ មនសិការោ – អយំ វុច្ចតិ យោនិសោ មនសិការោ.

តំអាការោ យោនិសោ ទ្វារោ វិធិ ឧបាយោ. យថា បុរិសោ សុក្ខេ កដ្ឋេ វិគតស្នេហេ សុក្ខាយ ឧត្តរារណិយា ថលេ អភិមន្ថមានំ ភព្ពោ ជោតិស្ស អធិគមាយ. តំ កិស្ស ហេតុ. យោនិសោ អគ្គិស្ស អធិគមាយ. ឯវមេវស្ស យមិទំ ទុក្ខសមុទយនិរោធមគ្គានំ អវិបរីតធម្មទេសនំ មនសិករោតិ – អយំ វុច្ចតិ យោនិសោ មនសិការោ.

យថា តិស្សោ ឧបមា បុព្ពេ អស្សុតា ច អស្សុតបុព្ពា ច បដិភន្តិ. យោ ហិ កោចិ កាមេសុ អវីតរាគោតិ…បេ… ទុវេ ឧបមា អយោនិសោ កាតព្ពា បច្ឆិមេសុ វុត្តំ. តត្ថ យោ ច បរតោ ឃោសោ យោ ច អជ្ឈត្តំ យោនិសោ មនសិការោ – ឥមេ ទ្វេ បច្ចយា. បរតោ ឃោសេន យា ឧប្បជ្ជតិ បញ្ញា – អយំ វុច្ចតិ សុតមយី បញ្ញា. យា អជ្ឈត្តំ យោនិសោ មនសិការេន ឧប្បជ្ជតិ បញ្ញា – អយំ វុច្ចតិ ចិន្តាមយី បញ្ញាតិ. ឥមា ទ្វេ បញ្ញា វេទិតព្ពា. បុរិមកា ច ទ្វេ បច្ចយា. ឥមេ ទ្វេ ហេតូ ទ្វេ បច្ចយា សាវកស្ស សម្មាទិដ្ឋិយា ឧប្បាទាយ.

៣. តត្ថ បរតោ ឃោសស្ស សច្ចានុសន្ធិស្ស ទេសិតស្ស អត្ថំ អវិជានន្តោ អត្ថប្បដិសំវេទី ភវិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. ន ច អត្ថប្បដិសំវេទី យោនិសោ មនសិករិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. បរតោ ឃោសស្ស សច្ចានុសន្ធិស្ស ទេសិតស្ស អត្ថំ វិជានន្តោ អត្ថប្បដិសំវេទី ភវិស្សតីតិ ឋានមេតំ វិជ្ជតិ. អត្ថប្បដិសំវេទី ច យោនិសោ មនសិករិស្សតីតិ ឋានមេតំ វិជ្ជតិ. ឯស ហេតុ ឯតំ អារម្មណំ ឯសោ ឧបាយោ សាវកស្ស និយ្យានស្ស, នត្ថញ្ញោ. សោយំ ន ច សុត្តស្ស អត្ថវិជាននាយ សហ យុត្តោ នាបិ ឃោសានុយោគេន បរតោ ឃោសស្ស អត្ថំ អវិជានន្តេន សក្កា ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ អលមរិយញាណទស្សនំ អធិគន្តុំ, តស្មា និព្ពាយិតុកាមេន សុតមយេន អត្ថា បរិយេសិតព្ពា. តត្ថ បរិយេសនាយ អយំ អនុបុព្ពី ភវតិ សោឡស ហារា, បញ្ច នយា, អដ្ឋារស មូលបទានិ.

តត្ថាយំ ឧទ្ទានគាថា

សោឡសហារា នេត្តី, បញ្ចនយា សាសនស្ស បរិយេដ្ឋិ;

អដ្ឋារសមូលបទា, កច្ចាយនគោត្តនិទ្ទិដ្ឋា.

៤. តត្ថ កតមេ សោឡសហារា?

ទេសនា វិចយោ យុត្តិ បទដ្ឋានំ លក្ខណំ ចតុព្យូហោ អាវដ្ដោ វិភត្តិ បរិវត្តនោ វេវចនោ បញ្ញត្តិ ឱតរណោ សោធនោ អធិដ្ឋានោ បរិក្ខារោ សមារោបនោ – ឥមេ សោឡស ហារា.

តត្ថ ឧទ្ទានគាថា

ទេសនា វិចយោ យុត្តិ, បទដ្ឋានោ ច លក្ខណោ [បទដ្ឋានញ្ច លក្ខណំ (បី.)];

ចតុព្យូហោ ច អាវដ្ដោ, វិភត្តិ បរិវត្តនោ.

វេវចនោ ច បញ្ញត្តិ, ឱតរណោ ច សោធនោ;

អធិដ្ឋានោ បរិក្ខារោ, សមារោបនោ សោឡសោ – [សោឡស ហារា (បី. ក.)];

៥. តត្ថ កតមេ បញ្ច នយា?

នន្ទិយាវដ្ដោ តិបុក្ខលោ សីហវិក្កីឡិតោ ទិសាលោចនោ អង្កុសោតិ.

តត្ថ ឧទ្ទានគាថា

បឋមោ នន្ទិយាវដ្ដោ, ទុតិយោ ច តិបុក្ខលោ;

សីហវិក្កីឡិតោ នាម, តតិយោ ហោតិ សោ នយោ.

ទិសាលោចនមាហំសុ, ចតុត្ថោ នយលញ្ជកោ;

បញ្ចមោ អង្កុសោ នាម [បញ្ចមំ អង្កុសំ អាហុ (បី. ក.)], សព្ពេ បញ្ច នយា គតា.

៦. តត្ថ កតមានិ អដ្ឋារស មូលបទានិ?

អវិជ្ជា តណ្ហា លោភោ ទោសោ មោហោ សុភសញ្ញា សុខសញ្ញា និច្ចសញ្ញា អត្តសញ្ញា សមថោ វិបស្សនា អលោភោ អទោសោ អមោហោ អសុភសញ្ញា ទុក្ខសញ្ញា អនិច្ចសញ្ញា អនត្តសញ្ញា, ឥមានិ អដ្ឋារស មូលបទានិ. តត្ថ នវ បទានិ អកុសលានិ យត្ថ សព្ពំ អកុសលំ សមោសរតិ. នវ បទានិ កុសលានិ យត្ថ សព្ពំ កុសលំ សមោសរតិ.

កតមានិ នវ បទានិ អកុសលានិ យត្ថ សព្ពំ អកុសលំ សមោសរតិ?

អវិជ្ជា យាវ អត្តសញ្ញា, ឥមានិ នវ បទានិ អកុសលានិ, យត្ថ សព្ពំ អកុសលំ សមោសរតិ.

កតមានិ នវ បទានិ កុសលានិ យត្ថ សព្ពំ កុសលំ សមោសរតិ?

សមថោ យាវ អនត្តសញ្ញា, ឥមានិ នវ បទានិ កុសលានិ យត្ថ សព្ពំ កុសលំ សមោសរតិ. ឥមានិ អដ្ឋារស មូលបទានិ.

តត្ថ ឥមា ឧទ្ទានគាថា

តណ្ហា ច អវិជ្ជា លោភោ, ទោសោ តថេវ មោហោ ច;

ចត្តារោ ច វិបល្លាសា, កិលេសភូមិ នវ បទានិ.

យេ ច សតិបដ្ឋានា សមថោ, វិបស្សនា កុសលមូលំ;

ឯតំ សព្ពំ កុសលំ, ឥន្ទ្រិយភូមិ នវបទានិ.

សព្ពំ កុសលំ នវហិ បទេហិ យុជ្ជតិ, នវហិ ចេវ អកុសលំ;

ឯកកេ នវ មូលបទានិ, ឧភយតោ អដ្ឋារស មូលបទានិ.

ឥមេសំ អដ្ឋារសន្នំ មូលបទានំ យានិ នវ បទានិ អកុសលានិ, អយំ ទុក្ខសមុទយោ; យានិ នវ បទានិ កុសលានិ, អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា. ឥតិ សមុទយស្ស ទុក្ខំ ផលំ, ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ និរោធំ ផលំ. ឥមានិ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ ភគវតា ពារាណសិយំ ទេសិតានិ.

៧. តត្ថ ទុក្ខស្ស អរិយសច្ចស្ស អបរិមាណានិ អក្ខរានិ បទានិ ព្យញ្ជនានិ អាការានិ និរុត្តិយោ និទ្ទេសា ទេសិតា ឯតស្សេវត្ថស្ស សង្កាសនាយ បកាសនាយ វិវរណាយ វិភជនាយ ឧត្តានីកម្មតាយ បញ្ញាបនាយាតិ យា ឯវំ សព្ពេសំ សច្ចានំ. ឥតិ ឯកមេកំ សច្ចំ អបរិមាណេហិ អក្ខរបទព្យញ្ជនអាការនិរុត្តិនិទ្ទេសេហិ បរិយេសិតព្ពំ, តញ្ច ព្យញ្ជនំ អត្ថបុថុត្តេន បន អត្ថេវ ព្យញ្ជនបុថុត្តេន.

យោ ហិ កោចិ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ឯវំ វទេយ្យ ‘‘អហំ ឥទំ ទុក្ខំ បច្ចក្ខាយ អញ្ញំ ទុក្ខំ បញ្ញបេស្សាមី’’តិ តស្ស តំ វាចាវត្ថុកមេវស្ស បុច្ឆិតោ ច ន សម្បាយិស្សតិ. ឯវំ សច្ចានិ. យញ្ច រត្តិំ ភគវា អភិសម្ពុទ្ធោ, យញ្ច រត្តិំ អនុបាទាយ បរិនិព្ពុតោ, ឯត្ថន្តរេ យំ កិញ្ចិ ភគវតា ភាសិតំ សុត្តំ គេយ្យំ វេយ្យាករណំ គាថា ឧទានំ ឥតិវុត្តកំ ជាតកំ អព្ភុតធម្មំ វេទល្លំ, សព្ពំ តំ ធម្មចក្កំ បវត្តិតំ. ន កិញ្ចិ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ ធម្មទេសនាយ ធម្មចក្កតោ ពហិទ្ធា, តស្ស សព្ពំ សុត្តំ អរិយធម្មេសុ បរិយេសិតព្ពំ. តត្ថ បរិគ្គណ្ហនាយ អាលោកសភានិ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ ថាវរានិ ឥមានិ.

តត្ថ កតមំ ទុក្ខំ? ជាតិ ជរា ព្យាធិ មរណំ សំខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខា. តត្ថាយំ លក្ខណនិទ្ទេសោ, បាតុភាវលក្ខណា ជាតិ, បរិបាកលក្ខណា ជរា, ទុក្ខទុក្ខតាលក្ខណោ ព្យាធិ, ចុតិលក្ខណំ មរណំ, បិយវិប្បយោគវិបរិណាមបរិតាបនលក្ខណោ សោកោ, លាលប្បនលក្ខណោ បរិទេវោ, កាយសម្បីឡនលក្ខណំ ទុក្ខំ, ចិត្តសម្បីឡនលក្ខណំ ទោមនស្សំ, កិលេសបរិទហនលក្ខណោ ឧបាយាសោ, អមនាបសមោធានលក្ខណោ អប្បិយសម្បយោគោ, មនាបវិនាភាវលក្ខណោ បិយវិប្បយោគោ, អធិប្បាយវិវត្តនលក្ខណោ អលាភោ, អបរិញ្ញាលក្ខណា បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា, បរិបាកចុតិលក្ខណំ ជរាមរណំ, បាតុភាវចុតិលក្ខណំ ចុតោបបត្តិ, បដិសន្ធិនិព្ពត្តនលក្ខណោ សមុទយោ, សមុទយបរិជហនលក្ខណោ និរោធោ, អនុសយសមុច្ឆេទលក្ខណោ មគ្គោ. ព្យាធិលក្ខណំ ទុក្ខំ, សញ្ជាននលក្ខណោ សមុទយោ, និយ្យានិកលក្ខណោ មគ្គោ, សន្តិលក្ខណោ និរោធោ. អប្បដិសន្ធិភាវនិរោធលក្ខណា អនុបាទិសេសា និព្ពានធាតុ, ទុក្ខញ្ច សមុទយោ ច, ទុក្ខញ្ច និរោធោ ច, ទុក្ខញ្ច មគ្គោ ច, សមុទយោ ច ទុក្ខញ្ច, សមុទយោ ច និរោធោ ច, សមុទយោ ច មគ្គោ ច, និរោធោ ច សមុទយោ ច, និរោធោ ច ទុក្ខញ្ច, និរោធោ ច មគ្គោ ច, មគ្គោ ច និរោធោ ច, មគ្គោ ច សមុទយោ ច, មគ្គោ ច ទុក្ខញ្ច.

៨. តត្ថិមានិ សុត្តានិ.

‘‘យមេករត្តិំ [ជាតក ១ វីសតិនិបាតេ អយោឃរជាតកេ] បឋមំ, គព្ភេ វសតិ មាណវោ;

អព្ភុដ្ឋិតោវ សោ យាតិ, ស គច្ឆំ ន និវត្តតី’’តិ.

អដ្ឋិមា, អានន្ទ, ទានុបបត្តិយោ ឯកុត្តរិកេ សុត្តំ – អយំ ជាតិ.

តត្ថ កតមា ជរា?

អចរិត្វា [ធ. ប. ១៥៥] ព្រហ្មចរិយំ, អលទ្ធា យោព្ពនេ ធនំ;

ជិណ្ណកោញ្ចាវ ឈាយន្តិ, ខីណមច្ឆេវ បល្លលេ.

បញ្ច បុព្ពនិមិត្តានិ ទេវេសុ – អយំ ជរា.

តត្ថ កតមោ ព្យាធិ?

សាមំ តេន កុតោ រាជ, តុវម្បិ ជរាយន្តិ វេទេសិ;

ខត្តិយ កម្មស្ស ផលោ, លោកោ ន ហិ កម្មំ បនយតិ.

តយោ គិលានា – អយំ ព្យាធិ.

តត្ថ កតមំ មរណំ?

យថាបិ [ទីឃនិកាយេ អធោលិខិតគាថា] កុម្ភការស្ស, កតំ មត្តិកភាជនំ;

ខុទ្ទកញ្ច មហន្តញ្ច, យំ បក្កំ យញ្ច អាមកំ;

សព្ពំ ភេទនបរិយន្តំ, ឯវំ មច្ចាន ជីវិតំ.

មមាយិតេ បស្សថ ផន្ទមានេ [ហញ្ញមានេ (បី) បស្ស សុ. និ. ៧៨៣], មច្ឆេវ អប្បោទកេ ខីណសោតេ;

ឯតម្បិ ទិស្វា អមមោ ចរេយ្យ, ភវេសុ អាសត្តិមកុព្ពមានោ.

ឧទកប្បនសុត្តំ – ឥទំ មរណំ.

តត្ថ កតមោ សោកោ?

ឥធ សោចតិ បេច្ច សោចតិ, បាបការី ឧភយត្ថ សោចតិ;

សោ សោចតិ សោ វិហញ្ញតិ, ទិស្វា កម្មកិលិដ្ឋមត្តនោ [កម្មកិលិដ្ឋំ អត្ថនោ (បី.) បស្ស ធ. ប. ១៥].

តីណិ ទុច្ចរិតានិ – អយំ សោកោ.

តត្ថ កតមោ បរិទេវោ?

កាមេសុ [សុ. និ. ៧៨០] គិទ្ធា បសុតា បមូឡ្ហា, អវទានិយា តេ វិសមេ និវិដ្ឋា;

ទុក្ខូបនីតា បរិទេវយន្តិ, កិំសុ ភវិស្សាម ឥតោ ចុតាសេ.

តិស្សោ វិបត្តិយោ – អយំ បរិទេវោ.

តត្ថ កតមំ ទុក្ខំ?

សតំ អាសិ អយោសង្កូ [អយោសង្កុ (បី. ក.) បស្ស ថេរគា. ១១៩៧], សព្ពេ បច្ចត្តវេទនា;

ជលិតា ជាតវេទាវ, អច្ចិសង្ឃសមាកុលា.

មហា វត សោ បរិឡាហោ [បរិទាឃោ (បី. ក.) បស្ស សំ. និ. ៥.១១១៣] សំយុត្តកេ សុត្តំ សច្ចសំយុត្តេសុ – ឥទំ ទុក្ខំ.

តត្ថ កតមំ ទោមនស្សំ?

សង្កប្បេហិ បរេតោ [បរតោ (ក.) បស្ស សុ. និ. ៨២៤] សោ, កបណោ វិយ ឈាយតិ;

សុត្វា បរេសំ និគ្ឃោសំ, មង្កុ ហោតិ តថាវិធោ.

ទ្វេមេ តបនីយា ធម្មា – ឥទំ ទោមនស្សំ.

តត្ថ កតមោ ឧបាយាសោ?

កម្មារានំ យថា ឧក្កា, អន្តោ ឌយ្ហតិ នោ ពហិ;

ឯវំ ឌយ្ហតិ មេ ហទយំ, សុត្វា និព្ពត្តមម្ពុជំ.

តយោ អគ្គី – អយំ ឧបាយាសោ.

តត្ថ កតមោ អប្បិយសម្បយោគោ?

អយសាវ [ធ. ប. ២៤០] មលំ សមុដ្ឋិតំ, តតុដ្ឋាយ តមេវ ខាទតិ;

ឯវំ អតិធោនចារិនំ, សានិ កម្មានិ នយន្តិ ទុគ្គតិំ.

ទ្វេមេ តថាគតំ អព្ភាចិក្ខន្តិ, ឯកុត្តរិកេ សុត្តំ ទុកេសុ – អយំ អប្បិយសម្បយោគោ.

តត្ថ កតមោ បិយវិប្បយោគោ?

សុបិនេន យថាបិ សង្គតំ, បដិពុទ្ធោ បុរិសោ ន បស្សតិ;

ឯវម្បិ បិយាយិតំ [មមាយិតំ (បី. ក.) បស្ស សុ. និ. ៨១៣] ជនំ, បេតំ កាលង្កតំ [កាលកតំ (បី.)] ន បស្សតិ.

តេ ទេវា ចវនធម្មំ វិទិត្វា តីហិ វាចាហិ អនុសាសន្តិ. អយំ បិយវិប្បយោគោ.

យម្បិច្ឆំ ន លភតិ, តិស្សោ មារធីតរោ;

តស្ស ចេ កាមយានស្ស [កាមយមានស្ស (ក.) បស្ស សុ. និ. ៧៧៣], ឆន្ទជាតស្ស ជន្តុនោ;

តេ កាមា បរិហាយន្តិ, សល្លវិទ្ធោវ រុប្បតិ.

សំខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខា.

ចក្ខុ សោតញ្ច ឃានញ្ច, ជិវ្ហា កាយោ តតោ មនំ;

ឯតេ លោកាមិសា ឃោរា, យត្ថ សត្តា បុថុជ្ជនា.

បញ្ចិមេ ភិក្ខវេ ខន្ធា – ឥទំ ទុក្ខំ.

តត្ថ កតមា ជរា ច មរណញ្ច?

អប្បំ វត ជីវិតំ ឥទំ, ឱរំ វស្សសតាបិ មីយតេ [មីយតិ (សុ. និ. ៨១០)];

អថ វាបិ អកិច្ឆំ ជីវិតំ, អថ ខោ សោ ជរសាបិ មីយតេ.

សំយុត្តកេ បសេនទិសំយុត្តកេ សុត្តំ អយ្យិកា មេ កាលង្កតា – អយំ ជរា ច មរណញ្ច.

តត្ថ កតមា ចុតិ ច ឧបបត្តិ ច?

‘‘សព្ពេ សត្តា មរិស្សន្តិ, មរណន្តំ ហិ ជីវិតំ;

យថាកម្មំ គមិស្សន្តិ, អត្តកម្មផលូបគា’’តិ [បុញ្ញបាបផលូបគាតិ (សំ. និ. ១.១៣៣)]. –

អយំ ចុតិ ច ឧបបត្តិ ច.

ឥមេហិ សុត្តេហិ ឯកសទិសេហិ ច អញ្ញេហិ នវវិធំ សុត្តំ តំ អនុបវិដ្ឋេហិ លក្ខណតោ ទុក្ខំ ញត្វា សាធារណញ្ច អសាធារណញ្ច ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ និទ្ទិសិតព្ពំ. គាថាហិ គាថា អនុមិនិតព្ពា, ព្យាករណេហិ វា ព្យាករណំ – ឥទំ ទុក្ខំ.

៩. តត្ថ កតមោ ទុក្ខសមុទយោ?

កាមេសុ សត្តា កាមសង្គសត្តា [កាមបសង្គសត្តា (បី.) បស្ស ឧទា. ៦៣], សំយោជនេ វជ្ជមបស្សមានា;

ន ហិ ជាតុ សំយោជនសង្គសត្តា, ឱឃំ តរេយ្យុំ វិបុលំ មហន្តំ.

ចត្តារោ អាសវា សុត្តំ – អយំ ទុក្ខសមុទយោ.

តត្ថ កតមោ ទុក្ខនិរោធោ?

យម្ហិ ន មាយា វសតី ន មានោ,

យោ វីតលោភោ អមមោ និរាសោ,

បនុណ្ណកោធោ [បនុន្នកោធោ (បី.) បស្ស ឧទា. ២៦] អភិនិព្ពុតត្តោ;

សោ ព្រាហ្មណោ សោ សមណោ ស ភិក្ខុ.

ទ្វេមា វិមុត្តិយោ, រាគវិរាគា ច ចេតោវិមុត្តិ; អវិជ្ជាវិរាគា ច បញ្ញាវិមុត្តិ – អយំ និរោធោ.

តត្ថ កតមោ មគ្គោ?

ឯសេវ មគ្គោ នត្ថញ្ញោ, ទស្សនស្ស វិសុទ្ធិយា;

អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, មារស្សេតំ បមោហនំ.

សត្តិមេ, ភិក្ខវេ, ពោជ្ឈង្គា – អយំ មគ្គោ.

តត្ថ កតមានិ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ?

‘‘យេ ធម្មា [មហាវ. ៦០] ហេតុប្បភវា, តេសំ ហេតុំ តថាគតោ អាហ;

តេសញ្ច យោ និរោធោ, ឯវំវាទី មហាសមណោ’’តិ.

ហេតុប្បភវា ធម្មា ទុក្ខំ, ហេតុសមុទយោ, យំ ភគវតោ វចនំ. អយំ ធម្មោ យោ និរោធោ, យេ ហិ កេចិ សំយោជនិយេសុ ធម្មេសុ អស្សទានុបស្សិនោ វិហរន្តិ. កិលេសា តណ្ហា បវឌ្ឍតិ, តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ…បេ… ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ. តត្ថ យំ សំយោជនំ – អយំ សមុទយោ. យេ សំយោជនិយា ធម្មា យេ ច សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តិ – ឥទំ ទុក្ខំ. យា សំយោជនិយេសុ ធម្មេសុ អាទីនវានុបស្សនា – អយំ មគ្គោ. បរិមុច្ចតិ ជាតិយា ជរាយ ព្យាធីហិ មរណេហិ សោកេហិ បរិទេវេហិ យាវ ឧបាយាសេហិ – ឥទំ និព្ពានំ. ឥមានិ ចត្តារិ សច្ចានិ.

តត្ថ កតមា អនុបាទិសេសា និព្ពានធាតុ?

អត្ថង្គតស្ស ន បមាណមត្ថិ, តំ ហិ វា នត្ថិ យេន នំ បញ្ញបេយ្យ;

សព្ពសង្គានំ សមូហតត្តា វិទូ, សិតា វាទសតស្សុ [វាទសតស្ស (បី. ក.)] សព្ពេ.

សំយុត្តកេ គោធិកសំយុត្តំ.

ឥមានិ អសាធារណានិ សុត្តានិ. យហិំ យហិំ សច្ចានិ និទ្ទិដ្ឋានិ, តហិំ តហិំ សច្ចលក្ខណតោ ឱតារេត្វា [ឱហារេត្វា (បី. ក.)] អបរិមាណេហិ ព្យញ្ជនេហិ សោ អត្ថោ បរិយេសិតព្ពោ. តត្ថ អត្ថានុបរិវត្តិ ព្យញ្ជនេន បុន ព្យញ្ជនានុបរិវត្តិ អត្ថេន តស្ស ឯកមេកស្ស អបរិមាណានិ ព្យញ្ជនានិ ឥមេហិ សុត្តេហិ យថានិក្ខិត្តេហិ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ និទ្ទិសិតព្ពានិ. បញ្ចនិកាយេ អនុបវិដ្ឋាហិ គាថាហិ គាថា អនុមិនិតព្ពា, ព្យាករណេន ព្យាករណំ. ឥមានិ អសាធារណានិ សុត្តានិ.

តេសំ ឥមា ឧទ្ទានគាថា

យមេករត្តិំ បឋមំ, អដ្ឋ ទានូបបត្តិយោ;

បញ្ច បុព្ពនិមិត្តានិ, ខីណមច្ឆំវ បល្លលំ.

សាមំ តេន កុតោ រាជ, តយោ ទេវា គិលានកា;

យថាបិ កុម្ភការស្ស, យថា នទិទកប្បនំ.

ឥធ សោចតិ បេច្ច សោចតិ, តីណិ ទុច្ចរិតានិ ច;

កាមេសុ គិទ្ធា បសុតា, យាវ តិស្សោ វិបត្តិយោ.

សតំ អាសិ [សតមាយុ (សី.), សតធាតុ (បី.)] អយោសង្កូ, បរិឡាហោ មហត្តរោ;

សង្កប្បេហិ បរេតោ សោ, តត្ថ តបនិយេហិ ច.

កម្មារានំ យថា ឧក្កា, តយោ អគ្គី បកាសិតា;

អយតោ មលមុប្បន្នំ, អព្ភក្ខានំ តថាគតេ.

តិវិធំ ទេវានុសាសន្តិ, សុបិនេន សង្គមោ យថា;

តិស្សោ ចេវ មារធីតា, សល្លវិទ្ធោវ រុប្បតិ.

ចក្ខុ សោតញ្ច ឃានញ្ច, បញ្ចក្ខន្ធា បកាសិតា;

អប្បំ វត ជីវិតំ ឥទំ, អយ្យិកា មេ មហល្លិកា.

សព្ពេ សត្តា មរិស្សន្តិ, ឧបបត្តិ ចុតិចយំ;

កាមេសុ សត្តា បសុតា, អាសវេហិ ចតូហិ ច.

យម្ហិ ន មាយា វសតិ, ទ្វេមា ចេតោវិមុត្តិយោ;