២-៣. មិលិន្ទបញ្ហោ

១. មហាវគ្គោ

១. បញ្ញត្តិបញ្ហោ

១. អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា យេនាយស្មា នាគសេនោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា នាគសេនេន សទ្ធិំ សម្មោទិ, សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. អាយស្មាបិ ខោ នាគសេនោ បដិសម្មោទនីយេនេវ [បដិសម្មោទិ, តេនេវ (សី.)] មិលិន្ទស្ស រញ្ញោ ចិត្តំ អារាធេសិ. អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ឯតទវោច ‘‘កថំ ភទន្តោ ញាយតិ, កិន្នាមោសិ ភន្តេ’’តិ? ‘‘នាគសេនោ’’តិ ខោ អហំ, មហារាជ, ញាយាមិ, ‘‘នាគសេនោ’’តិ ខោ មំ, មហារាជ, សព្រហ្មចារី សមុទាចរន្តិ, អបិ ច មាតាបិតរោ នាមំ ករោន្តិ ‘‘នាគសេនោ’’តិ វា ‘‘សូរសេនោ’’តិ វា ‘‘វីរសេនោ’’តិ វា ‘‘សីហសេនោ’’តិ វា, អបិ ច ខោ, មហារាជ, សង្ខា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោ នាមមត្តំ យទិទំ នាគសេនោតិ, ន ហេត្ថ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតីតិ.

អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា ឯវមាហ ‘‘សុណន្តុ មេ ភោន្តោ បញ្ចសតា យោនកា អសីតិសហស្សា ច ភិក្ខូ, អយំ នាគសេនោ ឯវមាហ ‘ន ហេត្ថ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតី’តិ, កល្លំ នុ ខោ តទភិនន្ទិតុ’’ន្តិ. អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ឯតទវោច ‘‘សចេ, ភន្តេ នាគសេន, បុគ្គលោ នូបលព្ភតិ, កោ ចរហិ តុម្ហាកំ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ ទេតិ, កោ តំ បរិភុញ្ជតិ, កោ សីលំ រក្ខតិ, កោ ភាវនមនុយុញ្ជតិ, កោ មគ្គផលនិព្ពានានិ សច្ឆិករោតិ, កោ បាណំ ហនតិ, កោ អទិន្នំ អាទិយតិ, កោ កាមេសុមិច្ឆាចារំ ចរតិ, កោ មុសា ភណតិ, កោ មជ្ជំ បិវតិ, កោ បញ្ចានន្តរិយកម្មំ ករោតិ, តស្មា នត្ថិ កុសលំ, នត្ថិ អកុសលំ, នត្ថិ កុសលាកុសលានំ កម្មានំ កត្តា វា ការេតា វា, នត្ថិ សុកតទុក្កដានំ កម្មានំ ផលំ វិបាកោ, សចេ, ភន្តេ នាគសេន, យោ តុម្ហេ មារេតិ, នត្ថិ តស្សាបិ បាណាតិបាតោ, តុម្ហាកម្បិ, ភន្តេ នាគសេន, នត្ថិ អាចរិយោ, នត្ថិ ឧបជ្ឈាយោ, នត្ថិ ឧបសម្បទា. ‘នាគសេនោតិ មំ, មហារាជ, សព្រហ្មចារី សមុទាចរន្តី’តិ យំ វទេសិ, ‘កតមោ ឯត្ថ នាគសេនោ? កិន្នុ ខោ, ភន្តេ, កេសា នាគសេនោ’’តិ? ‘‘ន ហិ មហារាជា’’តិ. ‘‘លោមា នាគសេនោ’’តិ? ‘‘ន ហិ មហារាជា’’តិ. ‘‘នខា…បេ… ទន្តា…បេ… តចោ…បេ… មំសំ…បេ… ន្ហារុ…បេ… អដ្ឋិ…បេ… អដ្ឋិមិញ្ជំ…បេ… វក្កំ…បេ… ហទយំ…បេ… យកនំ…បេ… កិលោមកំ…បេ… បិហកំ…បេ… បប្ផាសំ…បេ… អន្តំ…បេ… អន្តគុណំ…បេ… ឧទរិយំ…បេ… ករីសំ…បេ… បិត្តំ…បេ… សេម្ហំ…បេ… បុព្ពោ…បេ… លោហិតំ…បេ… សេទោ…បេ… មេទោ…បេ… អស្សុ…បេ… វសា…បេ… ខេឡោ…បេ… សិង្ឃាណិកា…បេ… លសិកា…បេ… មុត្តំ…បេ… មត្ថកេ មត្ថលុង្គំ នាគសេនោ’’តិ? ‘‘ន ហិមហារាជា’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ, ភន្តេ, រូបំ នាគសេនោ’’តិ? ‘‘នហិ មហារាជា’’តិ. ‘‘វេទនា នាគសេនោ’’តិ?‘‘ន ហិ មហារាជា’’តិ. ‘‘សញ្ញា នាគសេនោ’’តិ? ‘‘ន ហិ មហារាជា’’តិ. ‘‘សង្ខារា នាគសេនោ’’តិ? ‘‘ន ហិ មហារាជា’’តិ. ‘‘វិញ្ញាណំ នាគសេនោ’’តិ? ‘‘ន ហិ មហារាជា’’តិ. ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, រូបវេទនាសញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណំ នាគសេនោ’’តិ? ‘‘ន ហិ មហារាជា’’តិ. ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, អញ្ញត្រ រូបវេទនាសញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណំ នាគសេនោ’’តិ? ‘‘ន ហិ មហារាជា’’តិ. ‘‘តមហំ ភន្តេ, បុច្ឆន្តោ បុច្ឆន្តោ ន បស្សាមិ នាគសេនំ. នាគសេនសទ្ទោ យេវ នុ ខោ, ភន្តេ, នាគសេនោ’’តិ? ‘‘ន ហិ មហារាជា’’តិ. ‘‘កោ បនេត្ថ នាគសេនោ, អលិកំ ត្វំ, ភន្តេ, ភាសសិ មុសាវាទំ, នត្ថិ នាគសេនោ’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា នាគសេនោ មិលិន្ទំ រាជានំ ឯតទវោច ‘‘ត្វំ ខោសិ, មហារាជ, ខត្តិយសុខុមាលោ អច្ចន្តសុខុមាលោ, តស្ស តេ, មហារាជ, មជ្ឈន្ហិកសមយំ តត្តាយ ភូមិយា ឧណ្ហាយ វាលិកាយ ខរាយ សក្ខរកថលិកាយ [ខរា សក្ខរកឋលវាលិកា (សី. បី.)] មទ្ទិត្វា បាទេនាគច្ឆន្តស្ស បាទា រុជ្ជន្តិ, កាយោ កិលមតិ, ចិត្តំ ឧបហញ្ញតិ, ទុក្ខសហគតំ កាយវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, កិំ នុ ខោ ត្វំ បាទេនាគតោសិ, ឧទាហុ វាហនេនា’’តិ? ‘‘នាហំ, ភន្តេ, បាទេនាគច្ឆាមិ, រថេនាហំ អាគតោស្មី’’តិ. ‘‘សចេ, ត្វំ មហារាជ, រថេនាគតោសិ, រថំ មេ អារោចេហិ, កិំ នុ ខោ, មហារាជ, ឦសា រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘អក្ខោ រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘ចក្កានិ រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘រថបញ្ជរំ រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘រថទណ្ឌកោ រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘យុគំ រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘រស្មិយោ រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘បតោទលដ្ឋិ រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ, មហារាជ, ឦសាអក្ខចក្ករថបញ្ជររថទណ្ឌយុគរស្មិបតោទា រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ បន, មហារាជ, អញ្ញត្រ ឦសាអក្ខចក្ករថបញ្ជររថទណ្ឌយុគរស្មិបតោទា រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘តមហំ, មហារាជ, បុច្ឆន្តោ បុច្ឆន្តោ ន បស្សាមិ រថំ. រថសទ្ទោយេវ នុ ខោ, មហារាជ, រថោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘កោ បនេត្ថ រថោ, អលិកំ, ត្វំ មហារាជ, ភាសសិ មុសាវាទំ, នត្ថិ រថោ, ត្វំសិ, មហារាជ, សកលជម្ពុទីបេ អគ្គរាជា, កស្ស បន ត្វំ ភាយិត្វា មុសាវាទំ ភាសសិ, សុណន្តុ មេ ភោន្តោ បញ្ចសតា យោនកា អសីតិសហស្សា ច ភិក្ខូ, អយំ មិលិន្ទោ រាជា ឯវមាហ ‘រថេនាហំ អាគតោស្មី’តិ, សចេ ត្វំ, មហារាជ, រថេនាគតោ‘សិ, រថំ មេ អារោចេហី’តិ វុត្តោ សមានោ រថំ ន សម្បាទេតិ, កល្លំ នុ ខោ តទភិនន្ទិតុ’’ន្តិ. ឯវំ វុត្តេ បញ្ចសតា យោនកា អាយស្មតោ នាគសេនស្ស សាធុការំ ទត្វា មិលិន្ទំ រាជានំ ឯតទវោចុំ ‘‘ឥទានិ ខោ ត្វំ, មហារាជ, សក្កោន្តោ ភាសស្សូ’’តិ.

អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ឯតទវោច ‘‘នាហំ, ភន្តេ នាគសេន, មុសា ភណាមិ, ឦសញ្ច បដិច្ច អក្ខញ្ច បដិច្ច ចក្កានិ ច បដិច្ច រថបញ្ជរញ្ច បដិច្ច រថទណ្ឌកញ្ច បដិច្ច ‘រថោ’តិ សង្ខា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោ នាមមត្តំ បវត្តតី’’តិ.

‘‘សាធុ ខោ, ត្វំ មហារាជ, រថំ ជានាសិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, មយ្ហម្បិ កេសេ ច បដិច្ច លោមេ ច បដិច្ច…បេ… មត្ថកេ មត្ថលុង្គញ្ច បដិច្ច រូបញ្ច បដិច្ច វេទនញ្ច បដិច្ច សញ្ញញ្ច បដិច្ច សង្ខារេ ច បដិច្ច វិញ្ញាណញ្ច បដិច្ច ‘នាគសេនោ’តិ សង្ខា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោ នាមមត្តំ បវត្តតិ, បរមត្ថតោ បនេត្ថ បុគ្គលោ នូបលព្ភតិ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, វជិរាយ ភិក្ខុនិយា ភគវតោ សម្មុខា –

‘‘‘យថា ហិ អង្គសម្ភារា, ហោតិ សទ្ទោ រថោ ឥតិ;

ឯវំ ខន្ធេសុ សន្តេសុ, ហោតិ ‘‘សត្តោ’’តិ សម្មុតី’’’តិ [បស្ស សំ. និ. ១.១៧១].

‘‘អច្ឆរិយំ, ភន្តេ នាគសេន, អព្ភុតំ, ភន្តេ នាគសេន, អតិចិត្រានិ បញ្ហបដិភានានិ វិសជ្ជិតានិ, យទិ ពុទ្ធោ តិដ្ឋេយ្យ សាធុការំ ទទេយ្យ, សាធុ សាធុ នាគសេន, អតិចិត្រានិ បញ្ហបដិភានានិ វិសជ្ជិតានី’’តិ.

បញ្ញត្តិបញ្ហោ បឋមោ.

២. វស្សគណនបញ្ហោ

២. ‘‘កតិវស្សោសិ ត្វំ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ? ‘‘សត្តវស្សោហំ, មហារាជា’’តិ. ‘‘កេ តេ, ភន្តេ, សត្ត, ត្វំ វា សត្ត, គណនា វា សត្តា’’តិ?

តេន ខោ បន សមយេន មិលិន្ទស្ស រញ្ញោ សព្ពាភរណបដិមណ្ឌិតស្ស អលង្កតបដិយត្តស្ស បថវិយំ ឆាយា ទិស្សតិ, ឧទកមណិកេ ច ឆាយា ទិស្សតិ. អថ ខោ អាយស្មា នាគសេនោ មិលិន្ទំ រាជានំ ឯតទវោច ‘‘អយំ តេ, មហារាជ, ឆាយា បថវិយំ ឧទកមណិកេ ច ទិស្សតិ, កិំ បន, មហារាជ, ត្វំ វា រាជា, ឆាយា វា រាជា’’តិ? ‘‘អហំ, ភន្តេ នាគសេន, រាជា, នាយំ ឆាយា រាជា, មំ បន និស្សាយ ឆាយា បវត្តតី’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, វស្សានំ គណនា សត្ត, ន បនាហំ សត្ត, មំ បន និស្សាយ សត្ត បវត្តតិ, ឆាយូបមំ មហារាជា’’តិ. ‘‘អច្ឆរិយំ, ភន្តេ នាគសេន, អព្ភុតំ, ភន្តេ នាគសេន, អតិចិត្រានិ បញ្ហបដិភានានិ វិសជ្ជិតានី’’តិ.

វស្សគណនបញ្ហោ ទុតិយោ.

៣. វីមំសនបញ្ហោ

៣. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, សល្លបិស្សសិ មយា សទ្ធិ’’ន្តិ? ‘‘សចេ, ត្វំ មហារាជ, បណ្ឌិតវាទំ [បណ្ឌិតវាទា (សី. បី.)] សល្លបិស្សសិ សល្លបិស្សាមិ, សចេ បន រាជវាទំ សល្លបិស្សសិ ន សល្លបិស្សាមី’’តិ. ‘‘កថំ, ភន្តេ នាគសេន, បណ្ឌិតា សល្លបន្តី’’តិ? ‘‘បណ្ឌិតានំ ខោ, មហារាជ, សល្លាបេ អាវេឋនម្បិ កយិរតិ, និព្ពេឋនម្បិ កយិរតិ, និគ្គហោបិ កយិរតិ, បដិកម្មម្បិ កយិរតិ, វិស្សាសោបិ [វិសេសោបិ (សី. បី.)] កយិរតិ, បដិវិស្សាសោបិ កយិរតិ, ន ច តេន បណ្ឌិតា កុប្បន្តិ, ឯវំ ខោ, មហារាជ, បណ្ឌិតា សល្លបន្តី’’តិ. ‘‘កថំ បន, ភន្តេ, រាជានោ សល្លបន្តី’’តិ? ‘‘រាជានោ ខោ, មហារាជ, សល្លាបេ ឯកំ វត្ថុំ បដិជានន្តិ, យោ តំ វត្ថុំ វិលោមេតិ, តស្ស ទណ្ឌំ អាណាបេន្តិ ‘ឥមស្ស ទណ្ឌំ បណេថា’តិ, ឯវំ ខោ, មហារាជ, រាជានោ សល្លបន្តី’’តិ. ‘‘បណ្ឌិតវាទាហំ, ភន្តេ, សល្លបិស្សាមិ, នោ រាជវាទំ, វិស្សដ្ឋោ ភទន្តោ សល្លបតុ យថា ភិក្ខុនា វា សាមណេរេន វា ឧបាសកេន វា អារាមិកេន វា សទ្ធិំ សល្លបតិ, ឯវំ វិស្សដ្ឋោ ភទន្តោ សល្លបតុ មា ភាយតូ’’តិ. ‘‘សុដ្ឋុ មហារាជា’’តិ ថេរោ អព្ភានុមោទិ.

រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, បុច្ឆិស្សាមី’’តិ. ‘‘បុច្ឆ មហារាជា’’តិ. ‘‘បុច្ឆិតោសិ មេ ភន្តេ’’តិ. ‘‘វិសជ្ជិតំ មហារាជា’’តិ. ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, តយា វិសជ្ជិត’’ន្តិ? ‘‘កិំ បន, មហារាជ, តយា បុច្ឆិត’’ន្តិ.

វីមំសនបញ្ហោ តតិយោ.

៤. អនន្តកាយបញ្ហោ

៤. អថ ខោ មិលិន្ទស្ស រញ្ញោ ឯតទហោសិ ‘‘បណ្ឌិតោ ខោ អយំ ភិក្ខុ បដិពលោ មយា សទ្ធិំ សល្លបិតុំ, ពហុកានិ ច មេ ឋានានិ បុច្ឆិតព្ពានិ ភវិស្សន្តិ, យាវ អបុច្ឆិតានិ យេវ តានិ ឋានានិ ភវិស្សន្តិ, អថ សូរិយោ អត្ថំ គមិស្សតិ, យំនូនាហំ ស្វេ អន្តេបុរេ សល្លបេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ រាជា ទេវមន្តិយំ ឯតទវោច ‘‘តេន ហិ, ត្វំ ទេវមន្តិយ, ភទន្តស្ស អារោចេយ្យាសិ ‘ស្វេ អន្តេបុរេ រញ្ញា សទ្ធិំ សល្លាបោ ភវិស្សតី’’’តិ. ឥទំ វត្វា មិលិន្ទោ រាជា ឧដ្ឋាយាសនា ថេរំ នាគសេនំ អាបុច្ឆិត្វា រថំ អភិរូហិត្វា ‘‘នាគសេនោ នាគសេនោ’’តិ សជ្ឈាយំ ករោន្តោ បក្កាមិ.

អថ ខោ ទេវមន្តិយោ អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ឯតទវោច ‘‘រាជា, ភន្តេ, មិលិន្ទោ ឯវមាហ ‘ស្វេ អន្តេបុរេ រញ្ញា សទ្ធិំ សល្លាបោ ភវិស្សតី’’’តិ. ‘‘សុដ្ឋូ’’តិ ថេរោ អព្ភានុមោទិ. អថ ខោ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន ទេវមន្តិយោ ច អនន្តកាយោ ច មង្កុរោ ច សព្ពទិន្នោ ច យេន មិលិន្ទោ រាជា តេនុបសង្កមិំសុ, ឧបសង្កមិត្វា រាជានំ មិលិន្ទំ ឯតទវោចុំ ‘‘អាគច្ឆតុ, មហារាជ, ភទន្តោ នាគសេនោ’’តិ? ‘‘អាម អាគច្ឆតូ’’តិ. ‘‘កិត្តកេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ អាគច្ឆតូ’’តិ? ‘‘យត្តកេ ភិក្ខូ ឥច្ឆតិ, តត្តកេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ អាគច្ឆតូ’’តិ.

អថ ខោ សព្ពទិន្នោ អាហ ‘‘អាគច្ឆតុ, មហារាជ, ទសហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិ’’ន្តិ, ទុតិយម្បិ ខោ រាជា អាហ ‘‘យត្តកេ ភិក្ខូ ឥច្ឆតិ, តត្តកេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ អាគច្ឆតូ’’តិ. ទុតិយម្បិ ខោ សព្ពទិន្នោ អាហ ‘‘អាគច្ឆតុ, មហារាជ, ទសហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិ’’ន្តិ. តតិយម្បិ ខោ រាជា អាហ ‘‘យត្តកេ ភិក្ខូ ឥច្ឆតិ, តត្តកេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ អាគច្ឆតូ’’តិ. តតិយម្បិ ខោ សព្ពទិន្នោ អាហ ‘‘អាគច្ឆតុ, មហារាជ, ទសហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិ’’ន្តិ. ‘‘សព្ពោ បនាយំ សក្ការោ បដិយាទិតោ, អហំ ភណាមិ ‘យត្តកេ ភិក្ខូ ឥច្ឆតិ, តត្តកេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ អាគច្ឆតូ’តិ. អយំ, ភណេ សព្ពទិន្នោ, អញ្ញថា ភណតិ, កិំ នុ មយំ នប្បដិពលា ភិក្ខូនំ ភោជនំ ទាតុ’’ន្តិ? ឯវំ វុត្តេ សព្ពទិន្នោ មង្កុ អហោសិ.

អថ ខោ ទេវមន្តិយោ ច អនន្តកាយោ ច មង្កុរោ ច យេនាយស្មា នាគសេនោ តេនុបសង្កមិំសុ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ឯតទវោចុំ ‘‘រាជា, ភន្តេ, មិលិន្ទោ ឯវមាហ ‘យត្តកេ ភិក្ខូ ឥច្ឆតិ, តត្តកេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ អាគច្ឆតូ’’’តិ. អថ ខោ អាយស្មា នាគសេនោ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ អសីតិយា ភិក្ខុសហស្សេហិ សទ្ធិំ សាគលំ បាវិសិ.

អថ ខោ អនន្តកាយោ អាយស្មន្តំ នាគសេនំ និស្សាយ គច្ឆន្តោ អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ឯតទវោច ‘‘ភន្តេ នាគសេន, យំ បនេតំ ព្រូសិ ‘នាគសេនោ’តិ, កតមោ ឯត្ថ, នាគសេនោ’’តិ? ថេរោ អាហ ‘‘កោ បនេត្ថ ‘នាគសេនោ’តិ មញ្ញសី’’តិ? ‘‘យោ សោ, ភន្តេ, អព្ភន្តរេ វាតោ ជីវោ បវិសតិ ច និក្ខមតិ ច, សោ ‘នាគសេនោ’តិ មញ្ញាមី’’តិ. ‘‘យទិ បនេសោ វាតោ និក្ខមិត្វា នប្បវិសេយ្យ, បវិសិត្វា ន និក្ខមេយ្យ, ជីវេយ្យ នុ ខោ សោ បុរិសោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘យេ បនិមេ សង្ខធមកា សង្ខំ ធមេន្តិ, តេសំ វាតោ បុន បវិសតី’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘យេ បនិមេ វំសធមកា វំសំ ធមេន្តិ, តេសំ វាតោ បុន បវិសតី’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘យេ បនិមេ សិង្គធមកា សិង្គំ ធមេន្តិ, តេសំ វាតោ បុន បវិសតី’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘អថ កិស្ស បន តេន ន មរន្តី’’តិ. ‘‘នាហំ បដិពលោ តយា វាទិនា សទ្ធិំ សល្លបិតុំ, សាធុ, ភន្តេ, អត្ថំ ជប្បេហី’’តិ. ‘‘នេសោ ជីវោ, អស្សាសបស្សាសា នាមេតេ កាយសង្ខារា’’តិ ថេរោ អភិធម្មកថំ កថេសិ. អថ អនន្តកាយោ ឧបាសកត្តំ បដិវេទេសីតិ.

អនន្តកាយបញ្ហោ ចតុត្ថោ.

៥. បព្ពជ្ជបញ្ហោ

៥. អថ ខោ អាយស្មា នាគសេនោ យេន មិលិន្ទស្ស រញ្ញោ និវេសនំ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា អាយស្មន្តំ នាគសេនំ សបរិសំ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេត្វា សម្បវារេត្វា ឯកមេកំ ភិក្ខុំ ឯកមេកេន ទុស្សយុគេន អច្ឆាទេត្វា អាយស្មន្តំ នាគសេនំ តិចីវរេន អច្ឆាទេត្វា អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ឯតទវោច ‘‘ភន្តេ នាគសេន ទសហិ, ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ឥធ និសីទថ, អវសេសា គច្ឆន្តូ’’តិ.

អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ភុត្តាវិំ ឱនីតបត្តបាណិំ វិទិត្វា អញ្ញតរំ នីចំ អាសនំ គហេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ, ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ មិលិន្ទោ រាជា អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ឯតទវោច ‘‘ភន្តេ នាគសេន, កិម្ហិ ហោតិ កថាសល្លាបោ’’តិ? ‘‘អត្ថេន មយំ, មហារាជ, អត្ថិកា, អត្ថេ ហោតុ កថាសល្លាបោ’’តិ.

រាជា អាហ ‘‘កិមត្ថិយា, ភន្តេ នាគសេន, តុម្ហាកំ បព្ពជ្ជា, កោ ច តុម្ហាកំ បរមត្ថោ’’តិ. ថេរោ អាហ ‘‘កិន្តិ, មហារាជ, ឥទំ ទុក្ខំ និរុជ្ឈេយ្យ, អញ្ញញ្ច ទុក្ខំ ន ឧប្បជ្ជេយ្យាតិ. ឯតទត្ថា, មហារាជ, អម្ហាកំ បព្ពជ្ជា, អនុបាទា បរិនិព្ពានំ ខោ បន អម្ហាកំ បរមត្ថោ’’តិ.

‘‘កិំ បន, ភន្តេ នាគសេន, សព្ពេ ឯតទត្ថាយ បព្ពជន្តី’’តិ? ‘‘ន ហិ, មហារាជ, កេចិ ឯតទត្ថាយ បព្ពជន្តិ, កេចិ រាជាភិនីតា [រាជភីតិតា (សី.)] បព្ពជន្តិ, កេចិ ចោរាភិនីតា [ចោរភីតិតា (សី.)] បព្ពជន្តិ, កេចិ ឥណដ្ដា បព្ពជន្តិ, កេចិ អាជីវិកត្ថាយ បព្ពជន្តិ, យេ បន សម្មា បព្ពជន្តិ, តេ ឯតទត្ថាយ បព្ពជន្តី’’តិ.

‘‘ត្វំ បន, ភន្តេ, ឯតទត្ថាយ បព្ពជិតោសី’’តិ? ‘‘អហំ ខោ, មហារាជ, ទហរកោ សន្តោ បព្ពជិតោ, ន ជានាមិ ឥមស្ស នាមត្ថាយ បព្ពជាមីតិ, អបិ ច ខោ មេ ឯវំ អហោសិ ‘បណ្ឌិតា ឥមេ សមណា សក្យបុត្តិយា, តេ មំ សិក្ខាបេស្សន្តី’តិ, ស្វាហំ តេហិ សិក្ខាបិតោ ជានាមិ ច បស្សាមិ ច ‘ឥមស្ស នាមត្ថាយ បព្ពជ្ជា’’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

បព្ពជ្ជបញ្ហោ បញ្ចមោ.

៦. បដិសន្ធិបញ្ហោ

៦. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, អត្ថិ កោចិ មតោ ន បដិសន្ទហតី’’តិ. ថេរោ អាហ ‘‘កោចិ បដិសន្ទហតិ, កោចិ ន បដិសន្ទហតី’’តិ. ‘‘កោ បដិសន្ទហតិ, កោ ន បដិសន្ទហតី’’តិ? ‘‘សកិលេសោ, មហារាជ, បដិសន្ទហតិ, និក្កិលេសោ ន បដិសន្ទហតី’’តិ. ‘‘ត្វំ បន, ភន្តេ នាគសេន, បដិសន្ទហិស្សសី’’តិ? ‘‘សចេ, មហារាជ, សឧបាទានោ ភវិស្សាមិ បដិសន្ទហិស្សាមិ, សចេ អនុបាទានោ ភវិស្សាមិ ន បដិសន្ទហិស្សាមី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

បដិសន្ធិបញ្ហោ ឆដ្ឋោ.

៧. យោនិសោមនសិការបញ្ហោ

៧. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, យោ ន បដិសន្ទហតិ, ននុ សោ យោនិសោ មនសិការេន ន បដិសន្ទហតី’’តិ? ‘‘យោនិសោ ច មហារាជ, មនសិការេន បញ្ញាយ ច អញ្ញេហិ ច កុសលេហិ ធម្មេហី’’តិ. ‘‘ននុ, ភន្តេ, យោនិសោ មនសិការោ យេវ បញ្ញា’’តិ? ‘‘ន ហិ, មហារាជ, អញ្ញោ មនសិការោ, អញ្ញា បញ្ញា, ឥមេសំ ខោ, មហារាជ, អជេឡកគោណមហិំសឱដ្ឋគទ្រភានម្បិ មនសិការោ អត្ថិ, បញ្ញា បន តេសំ នត្ថី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

យោនិសោមនសិការបញ្ហោ សត្តមោ.

៨. មនសិការលក្ខណបញ្ហោ

៨. រាជា អាហ ‘‘កិំលក្ខណោ, ភន្តេ នាគសេន, មនសិការោ, កិំលក្ខណា បញ្ញា’’តិ? ‘‘ឩហនលក្ខណោ ខោ, មហារាជ, មនសិការោ, ឆេទនលក្ខណា បញ្ញា’’តិ.

‘‘កថំ ឩហនលក្ខណោ មនសិការោ, កថំ ឆេទនលក្ខណា បញ្ញា, ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘ជានាសិ, ត្វំ មហារាជ, យវលាវកេ’’តិ. ‘‘អាម, ភន្តេ, ជានាមី’’តិ. ‘‘កថំ, មហារាជ, យវលាវកា យវំ លុនន្តី’’តិ? ‘‘វាមេន, ភន្តេ, ហត្ថេន យវកលាបំ គហេត្វា ទក្ខិណេន ហត្ថេន ទាត្តំ គហេត្វា ទាត្តេន ឆិន្ទន្តី’’តិ.

‘‘យថា, មហារាជ, យវលាវកោ វាមេន ហត្ថេន យវកលាបំ គហេត្វា ទក្ខិណេន ហត្ថេន ទាត្តំ គហេត្វា យវំ ឆិន្ទតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគាវចរោ មនសិការេន មានសំ គហេត្វា បញ្ញាយ កិលេសេ ឆិន្ទតិ, ឯវំ ខោ, មហារាជ, ឩហនលក្ខណោ មនសិការោ, ឯវំ ឆេទនលក្ខណា បញ្ញា’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

មនសិការលក្ខណបញ្ហោ អដ្ឋមោ.

៩. សីលលក្ខណបញ្ហោ

៩. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, យំ បនេតំ ព្រូសិ ‘អញ្ញេហិ ច កុសលេហិ ធម្មេហី’តិ, កតមេ តេ កុសលា ធម្មា’’តិ? ‘‘សីលំ, មហារាជ, សទ្ធា វីរិយំ សតិ សមាធិ, ឥមេ តេ កុសលា ធម្មា’’តិ. ‘‘កិំលក្ខណំ, ភន្តេ, សីល’’ន្តិ? ‘‘បតិដ្ឋានលក្ខណំ, មហារាជ, សីលំ សព្ពេសំ កុសលានំ ធម្មានំ, ឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គមគ្គង្គសតិបដ្ឋានសម្មប្បធានឥទ្ធិបាទឈានវិមោក្ខស- មាធិសមាបត្តីនំ សីលំ បតិដ្ឋំ, សីលេ បតិដ្ឋិតោ ខោ, មហារាជ, យោគាវចរោ សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ភាវេតិ សទ្ធិន្ទ្រិយំ វីរិយិន្ទ្រិយំ សតិន្ទ្រិយំ សមាធិន្ទ្រិយំ បញ្ញិន្ទ្រិយន្តិ, សព្ពេ កុសលា ធម្មា ន បរិហាយន្តី’’តិ. ‘‘ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, យេ កេចិ ពីជគាមភូតគាមា វុឌ្ឍិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជន្តិ, សព្ពេ តេ បថវិំ និស្សាយ បថវិយំ បតិដ្ឋាយ វុឌ្ឍិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជន្តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគាវចរោ សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ភាវេតិ សទ្ធិន្ទ្រិយំ វីរិយិន្ទ្រិយំ សតិន្ទ្រិយំ សមាធិន្ទ្រិយំ បញ្ញិន្ទ្រិយ’’ន្តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, យេ កេចិ ពលករណីយា កម្មន្តា កយិរន្តិ, សព្ពេ តេ បថវិំ និស្សាយ បថវិយំ បតិដ្ឋាយ កយិរន្តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគាវចរោ សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ភាវេតិ សទ្ធិន្ទ្រិយំ វីរិយិន្ទ្រិយំ សតិន្ទ្រិយំ សមាធិន្ទ្រិយំ បញ្ញិន្ទ្រិយ’’ន្តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, នគរវឌ្ឍកី នគរំ មាបេតុកាមោ បឋមំ នគរដ្ឋានំ សោធាបេត្វា ខាណុកណ្ដកំ អបកឌ្ឍាបេត្វា ភូមិំ សមំ ការាបេត្វា តតោ អបរភាគេ វីថិចតុក្កសិង្ឃាដកាទិបរិច្ឆេទេន វិភជិត្វា នគរំ មាបេតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគាវចរោ សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ភាវេតិ សទ្ធិន្ទ្រិយំ វីរិយិន្ទ្រិយំ សតិន្ទ្រិយំ សមាធិន្ទ្រិយំ បញ្ញិន្ទ្រិយ’’ន្តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, លង្ឃកោ សិប្បំ ទស្សេតុកាមោ បថវិំ ខណាបេត្វា សក្ខរកថលំ អបកឌ្ឍាបេត្វា ភូមិំ សមំ ការាបេត្វា មុទុកាយ ភូមិយា សិប្បំ ទស្សេតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគាវចរោ សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ភាវេតិ សទ្ធិន្ទ្រិយំ វីរិយិន្ទ្រិយំ សតិន្ទ្រិយំ សមាធិន្ទ្រិយំ បញ្ញិន្ទ្រិយន្តិ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា –

‘‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយ នរោ សបញ្ញោ, ចិត្តំ បញ្ញញ្ច ភាវយំ;

អាតាបី និបកោ ភិក្ខុ, សោ ឥមំ វិជដយេ ជដ’ន្តិ [បស្ស សំ. និ. ១.២៣].

‘‘‘អយំ បតិដ្ឋា ធរណីវ បាណិនំ, ឥទញ្ច មូលំ កុសលាភិវុឌ្ឍិយា;

មុខញ្ចិទំ សព្ពជិនានុសាសនេ, យោ សីលក្ខន្ធោ វរបាតិមោក្ខិយោ’’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

សីលលក្ខណបញ្ហោ នវមោ.

១០. សម្បសាទនលក្ខណសទ្ធាបញ្ហោ

១០. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, កិំលក្ខណា សទ្ធា’’តិ? ‘‘សម្បសាទនលក្ខណា ច, មហារាជ, សទ្ធា, សម្បក្ខន្ទនលក្ខណា ចា’’តិ. ‘‘កថំ, ភន្តេ, សម្បសាទនលក្ខណា សទ្ធា’’តិ? ‘‘សទ្ធា ខោ, មហារាជ, ឧប្បជ្ជមានា នីវរណេ វិក្ខម្ភេតិ, វិនីវរណំ ចិត្តំ ហោតិ អច្ឆំ វិប្បសន្នំ អនាវិលំ. ឯវំ ខោ, មហារាជ, សម្បសាទនលក្ខណា សទ្ធា’’តិ.

‘‘ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, រាជា ចក្កវត្តី ចតុរង្គិនិយា សេនាយ សទ្ធិំ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោ បរិត្តំ ឧទកំ តរេយ្យ, តំ ឧទកំ ហត្ថីហិ ច អស្សេហិ ច រថេហិ ច បត្តីហិ ច ខុភិតំ ភវេយ្យ អាវិលំ លុឡិតំ កលលីភូតំ. ឧត្តិណ្ណោ ច រាជា ចក្កវត្តី មនុស្សេ អាណាបេយ្យ ‘បានីយំ, ភណេ, អាហរថ, បិវិស្សាមី’តិ, រញ្ញោ ច ឧទកប្បសាទកោ មណិ ភវេយ្យ. ‘ឯវំ ទេវា’តិ ខោ តេ មនុស្សា រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស បដិស្សុត្វា តំ ឧទកប្បសាទកំ មណិំ ឧទកេ បក្ខិបេយ្យុំ, តស្មិំ ឧទកេ បក្ខិត្តមត្តេ សង្ខសេវាលបណកំ វិគច្ឆេយ្យ, កទ្ទមោ ច សន្និសីទេយ្យ, អច្ឆំ ភវេយ្យ ឧទកំ វិប្បសន្នំ អនាវិលំ. តតោ រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស បានីយំ ឧបនាមេយ្យុំ ‘បិវតុ, ទេវ, បានីយ’ន្តិ.

‘‘យថា, មហារាជ, ឧទកំ, ឯវំ ចិត្តំ ទដ្ឋព្ពំ, យថា តេ មនុស្សា, ឯវំ យោគាវចរោ ទដ្ឋព្ពោ, យថា សង្ខសេវាលបណកំ កទ្ទមោ ច, ឯវំ កិលេសា ទដ្ឋព្ពា. យថា ឧទកប្បសាទកោ មណិ, ឯវំ សទ្ធា ទដ្ឋព្ពា, យថា ឧទកប្បសាទកេ មណិម្ហិ ឧទកេ បក្ខិត្តមត្តេ សង្ខសេវាលបណកំ វិគច្ឆេយ្យ, កទ្ទមោ ច សន្និសីទេយ្យ, អច្ឆំ ភវេយ្យ ឧទកំ វិប្បសន្នំ អនាវិលំ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សទ្ធា ឧប្បជ្ជមានា នីវរណេ វិក្ខម្ភេតិ, វិនីវរណំ ចិត្តំ ហោតិ អច្ឆំ វិប្បសន្នំ អនាវិលំ, ឯវំ ខោ, មហារាជ, សម្បសាទនលក្ខណា សទ្ធា’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

សម្បសាទនលក្ខណសទ្ធាបញ្ហោ ទសមោ.

១១. សម្បក្ខន្ទនលក្ខណសទ្ធាបញ្ហោ

១១. ‘‘កថំ, ភន្តេ, សម្បក្ខន្ទនលក្ខណា សទ្ធា’’តិ,? ‘‘យថា, មហារាជ, យោគាវចរោ អញ្ញេសំ ចិត្តំ វិមុត្តំ បស្សិត្វា សោតាបត្តិផលេ វា សកទាគាមិផលេ វា អនាគាមិផលេ វា អរហត្តេ វា សម្បក្ខន្ទតិ យោគំ ករោតិ អប្បត្តស្ស បត្តិយា អនធិគតស្ស អធិគមាយ អសច្ឆិកតស្ស សច្ឆិកិរិយាយ. ឯវំ ខោ, មហារាជ, សម្បក្ខន្ទនលក្ខណា សទ្ធា’’តិ.

‘‘ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, ឧបរិបព្ពតេ មហាមេឃោ អភិប្បវស្សេយ្យ, តំ ឧទកំ យថានិន្នំ បវត្តមានំ បព្ពតកន្ទរបទរសាខា បរិបូរេត្វា នទិំ បរិបូរេយ្យ, សា ឧភតោ កូលានិ សំវិស្សន្ទន្តី គច្ឆេយ្យ, អថ មហាជនកាយោ អាគន្ត្វា តស្សា នទិយា ឧត្តានតំ វា គម្ភីរតំ វា អជានន្តោ ភីតោ វិត្ថតោ តីរេ តិដ្ឋេយ្យ, អថញ្ញតរោ បុរិសោ អាគន្ត្វា អត្តនោ ថាមញ្ច ពលញ្ច សម្បស្សន្តោ គាឡ្ហំ កច្ឆំ ពន្ធិត្វា បក្ខន្ទិត្វា តរេយ្យ, តំ តិណ្ណំ បស្សិត្វា មហាជនកាយោបិ តរេយ្យ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោគាវចរោ អញ្ញេសំ ចិត្តំ វិមុត្តំ បស្សិត្វា សោតាបត្តិផលេ វា សកទាគាមិផលេ វា អនាគាមិផលេ វា អរហត្តេ វា សម្បក្ខន្ទតិ យោគំ ករោតិ អប្បត្តស្ស បត្តិយា អនធិគតស្ស អធិគមាយ អសច្ឆិកតស្ស សច្ឆិកិរិយាយ. ឯវំ ខោ, មហារាជ, សម្បក្ខន្ទនលក្ខណា សទ្ធាតិ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា សំយុត្តនិកាយវរេ –

‘‘‘សទ្ធាយ តរតី ឱឃំ, អប្បមាទេន អណ្ណវំ;

វីរិយេន ទុក្ខមច្ចេតិ, បញ្ញាយ បរិសុជ្ឈតី’’’តិ [បស្ស សំ. និ. ១.២៤៦].

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

សម្បក្ខន្ទនលក្ខណសទ្ធាបញ្ហោ ឯកាទសមោ.

១២. វីរិយលក្ខណបញ្ហោ

១២. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, កិំលក្ខណំ វីរិយ’’ន្តិ? ‘‘ឧបត្ថម្ភនលក្ខណំ, មហារាជ, វីរិយំ, វីរិយូបត្ថម្ភិតា សព្ពេ កុសលា ធម្មា ន បរិហាយន្តី’’តិ.

‘‘ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, បុរិសោ គេហេ បតន្តេ អញ្ញេន ទារុនា ឧបត្ថម្ភេយ្យ, ឧបត្ថម្ភិតំ សន្តំ ឯវំ តំ គេហំ ន បតេយ្យ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ឧបត្ថម្ភនលក្ខណំ វីរិយំ, វីរិយូបត្ថម្ភិតា សព្ពេ កុសលា ធម្មា ន បរិហាយន្តី’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, បរិត្តកំ សេនំ មហតី សេនា ភញ្ជេយ្យ, តតោ រាជា អញ្ញមញ្ញំ អនុស្សារេយ្យ អនុបេសេយ្យ អត្តនោ បរិត្តកាយ សេនាយ ពលំ អនុបទំ ទទេយ្យ, តាយ សទ្ធិំ បរិត្តកា សេនា មហតិំ សេនំ ភញ្ជេយ្យ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ឧបត្ថម្ភនលក្ខណំ វីរិយំ, វីរិយូបត្ថម្ភិតា សព្ពេ កុសលា ធម្មា ន បរិហាយន្តិ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា – ‘វីរិយវា ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ អកុសលំ បជហតិ, កុសលំ ភាវេតិ. សាវជ្ជំ បជហតិ, អនវជ្ជំ ភាវេតិ. សុទ្ធមត្តានំ បរិហរតី’’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

វីរិយលក្ខណបញ្ហោ ទ្វាទសមោ.

១៣. សតិលក្ខណបញ្ហោ

១៣. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, កិំលក្ខណា សតី’’តិ? ‘‘អបិលាបនលក្ខណា, មហារាជ, សតិ, ឧបគ្គណ្ហនលក្ខណា ចា’’តិ. ‘‘កថំ, ភន្តេ, អបិលាបនលក្ខណា សតី’’តិ? ‘‘សតិ, មហារាជ, ឧប្បជ្ជមានា កុសលាកុសលសាវជ្ជានវជ្ជហីនប្បណីតកណ្ហសុក្កសប្បដិភាគធម្មេ អបិលាបេតិ ‘ឥមេ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, ឥមេ ចត្តារោ សម្មប្បធានា, ឥមេ ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា, ឥមានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, ឥមានិ បញ្ច ពលានិ, ឥមេ សត្ត ពោជ្ឈង្គា, អយំ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, អយំ សមថោ, អយំ វិបស្សនា, អយំ វិជ្ជា, អយំ វិមុត្តី’តិ. តតោ យោគាវចរោ សេវិតព្ពេ ធម្មេ សេវតិ, អសេវិតព្ពេ ធម្មេ ន សេវតិ. ភជិតព្ពេ ធម្មេ ភជតិ អភជិត្តព្ពេ ធម្មេ ន ភជតិ. ឯវំ ខោ, មហារាជ, អបិលាបនលក្ខណា សតី’’តិ.

‘‘ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស ភណ្ឌាគារិកោ រាជានំ ចក្កវត្តិំ សាយំ បាតំ យសំ សរាបេតិ ‘ឯត្តកា, ទេវ, តេ ហត្ថី, ឯត្តកា អស្សា, ឯត្តកា រថា, ឯត្តកា បត្តី, ឯត្តកំ ហិរញ្ញំ, ឯត្តកំ សុវណ្ណំ, ឯត្តកំ សាបតេយ្យំ, តំ ទេវោ សរតូ’តិ រញ្ញោ សាបតេយ្យំ អបិលាបេតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សតិ ឧប្បជ្ជមានា កុសលាកុសលសាវជ្ជានវជ្ជហីនប្បណីតកណ្ហសុក្កសប្បដិភាគធម្មេ អបិលាបេតិ ‘ឥមេ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, ឥមេ ចត្តារោ សម្មប្បធានា, ឥមេ ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា, ឥមានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, ឥមានិ បញ្ច ពលានិ, ឥមេ សត្ត ពោជ្ឈង្គា, អយំ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, អយំ សមថោ, អយំ វិបស្សនា, អយំ វិជ្ជា, អយំ វិមុត្តី’តិ. តតោ យោគាវចរោ សេវិតព្ពេ ធម្មេ សេវតិ, អសេវិតព្ពេ ធម្មេ ន សេវតិ. ភជិតព្ពេ ធម្មេ ភជតិ, អភជិតព្ពេ ធម្មេ ន ភជតិ. ឯវំ ខោ, មហារាជ, អបិលាបនលក្ខណា សតី’’តិ.

‘‘កថំ, ភន្តេ, ឧបគ្គណ្ហនលក្ខណា សតី’’តិ? ‘‘សតិ, មហារាជ, ឧប្បជ្ជមានា ហិតាហិតានំ ធម្មានំ គតិយោ សមន្វេតិ ‘ឥមេ ធម្មា ហិតា, ឥមេ ធម្មា អហិតា. ឥមេ ធម្មា ឧបការា, ឥមេ ធម្មា អនុបការា’តិ. តតោ យោគាវចរោ អហិតេ ធម្មេ អបនុទេតិ, ហិតេ ធម្មេ ឧបគ្គណ្ហាតិ. អនុបការេ ធម្មេ អបនុទេតិ, ឧបការេ ធម្មេ ឧបគ្គណ្ហាតិ. ឯវំ ខោ, មហារាជ, ឧបគ្គណ្ហនលក្ខណា សតី’’តិ.

‘‘ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស បរិណាយករតនំ រញ្ញោ ហិតាហិតេ ជានាតិ ‘ឥមេ រញ្ញោ ហិតា, ឥមេ អហិតា. ឥមេ ឧបការា, ឥមេ អនុបការា’តិ. តតោ អហិតេ អបនុទេតិ, ហិតេ ឧបគ្គណ្ហាតិ. អនុបការេ អបនុទេតិ, ឧបការេ ឧបគ្គណ្ហាតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សតិ ឧប្បជ្ជមានា ហិតាហិតានំ ធម្មានំ គតិយោ សមន្វេតិ ‘ឥមេ ធម្មា ហិតា, ឥមេ ធម្មា អហិតា. ឥមេ ធម្មា ឧបការា, ឥមេ ធម្មា អនុបការា’តិ. តតោ យោគាវចរោ អហិតេ ធម្មេ អបនុទេតិ, ហិតេ ធម្មេ ឧបគ្គណ្ហា’តិ. អនុបការេ ធម្មេ អបនុទេតិ, ឧបការេ ទម្មេ ឧបគ្គណ្ហាតិ. ឯវំ ខោ, មហារាជ, ឧបគ្គណ្ហនលក្ខណា សតិ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា – ‘សតិញ្ច ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, សព្ពត្ថិកំ វទាមី’’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

សតិលក្ខណបញ្ហោ តេរសមោ.

១៤. សមាធិបញ្ហោ

១៤. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, កិំលក្ខណោ សមាធី’’តិ? ‘‘បមុខលក្ខណោ, មហារាជ, សមាធិ, យេ កេចិ កុសលា ធម្មា, សព្ពេ តេ សមាធិបមុខា ហោន្តិ សមាធិនិន្នា សមាធិបោណា សមាធិបព្ភារា’’តិ.

‘‘ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, កូដាគារស្ស យា យាចិ គោបានសិយោ, សព្ពា តា កូដង្គមា ហោន្តិ កូដនិន្នា កូដសមោសរណា, កូដំ តាសំ អគ្គមក្ខាយតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ កេចិ កុសលា ធម្មា, សព្ពេ តេ សមាធិបមុខា ហោន្តិ សមាធិនិន្នា សមាធិបោណា សមាធិបព្ភារាតិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, កោចិ រាជា ចតុរង្គិនិយា សេនាយ សទ្ធិំ សង្គាមំ ឱតរេយ្យ, សព្ពាវ សេនា ហត្ថី ច អស្សា ច រថា ច បត្តី ច តប្បមុខា [តម្បមុខា (ស្យា. ក.)] ភវេយ្យុំ តន្និន្នា តប្បោណា តប្បព្ភារា តំ យេវ អនុបរិយាយេយ្យុំ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ កេចិ កុសលា ធម្មា, សព្ពេ តេ សមាធិបមុខា ហោន្តិ សមាធិនិន្នា សមាធិបោណា សមាធិបព្ភារា. ឯវំ ខោ, មហារាជ, បមុខលក្ខណោ សមាធិ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា – ‘‘សមាធិំ, ភិក្ខវេ, ភាវេថ, សមាហិតោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យថាភូតំ បជានាតី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

សមាធិបញ្ហោ ចុទ្ទសមោ.

១៥. បញ្ញាលក្ខណបញ្ហោ

១៥. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, កិំលក្ខណា បញ្ញា’’តិ? ‘‘បុព្ពេវ ខោ, មហារាជ, មយា វុត្តំ ‘ឆេទនលក្ខណា បញ្ញា’តិ, អបិ ច ឱភាសនលក្ខណា បញ្ញា’’តិ. ‘‘កថំ, ភន្តេ, ឱភាសនលក្ខណា បញ្ញា’’តិ? ‘‘បញ្ញា, មហារាជ, ឧប្បជ្ជមានា អវិជ្ជន្ធការំ វិធមេតិ, វិជ្ជោភាសំ ជនេតិ, ញាណាលោកំ វិទំសេតិ, អរិយសច្ចានិ បាកដានិ ករោតិ. តតោ យោគាវចរោ ‘អនិច្ច’ន្តិ វា ‘ទុក្ខ’ន្តិ វា ‘អនត្តា’តិ វា សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតី’’តិ.

‘‘ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, បុរិសោ អន្ធការេ គេហេ បទីបំ បវេសេយ្យ, បវិដ្ឋោ បទីបោ អន្ធការំ វិធមេតិ, ឱភាសំ ជនេតិ, អាលោកំ វិទំសេតិ, រូបានិ បាកដានិ ករោតិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, បញ្ញា ឧប្បជ្ជមានា អវិជ្ជន្ធការំ វិធមេតិ, វិជ្ជោភាសំ ជនេតិ, ញាណាលោកំ វិទំសេតិ, អរិយសច្ចានិ បាកដានិ ករោតិ. តតោ យោគាវចរោ ‘អនិច្ច’ន្តិ វា ‘ទុក្ខ’ន្តិ វា ‘អនត្តា’តិ វា សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ. ឯវំ ខោ, មហារាជ, ឱភាសនលក្ខណា បញ្ញា’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

បញ្ញាលក្ខណបញ្ហោ បន្នរសមោ.

១៦. នានាធម្មានំ ឯកកិច្ចអភិនិប្ផាទនបញ្ហោ

១៦. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ឥមេ ធម្មា នានា សន្តា ឯកំ អត្ថំ អភិនិប្ផាទេន្តី’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, ឥមេ ធម្មា នានា សន្តា ឯកំ អត្ថំ អភិនិប្ផាទេន្តិ, កិលេសេ ហនន្តី’’តិ.

‘‘កថំ, ភន្តេ, ឥមេ ធម្មា នានា សន្តា ឯកំ អត្ថំ អភិនិប្ផាទេន្តិ, កិលេសេ ហនន្តិ? ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, សេនា នានា សន្តា ហត្ថី ច អស្សា ច រថា ច បត្តី ច ឯកំ អត្ថំ អភិនិប្ផាទេន្តិ, សង្គាមេ បរសេនំ អភិវិជិនន្តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ឥមេ ធម្មា នានា សន្តា ឯកំ អត្ថំ អភិនិប្ផាទេន្តិ, កិលេសេ ហនន្តី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

នានាធម្មានំ ឯកកិច្ចអភិនិប្ផាទនបញ្ហោ សោឡសមោ.

មហាវគ្គោ បឋមោ.

ឥមស្មិំ វគ្គេ សោឡស បញ្ហា.

២. អទ្ធានវគ្គោ

១. ធម្មសន្តតិបញ្ហោ

១. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, យោ ឧប្បជ្ជតិ, សោ ឯវ សោ, ឧទាហុ អញ្ញោ’’តិ? ថេរោ អាហ ‘‘ន ច សោ, ន ច អញ្ញោ’’តិ.

‘‘ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, យទា ត្វំ ទហរោ តរុណោ មន្ទោ ឧត្តានសេយ្យកោ អហោសិ, សោ យេវ ត្វំ ឯតរហិ មហន្តោ’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, អញ្ញោ សោ ទហរោ តរុណោ មន្ទោ ឧត្តានសេយ្យកោ អហោសិ, អញ្ញោ អហំ ឯតរហិ មហន្តោ’’តិ. ‘‘ឯវំ សន្តេ ខោ, មហារាជ, មាតាតិបិ ន ភវិស្សតិ, បិតាតិបិ ន ភវិស្សតិ, អាចរិយោតិបិ ន ភវិស្សតិ, សិប្បវាតិបិ ន ភវិស្សតិ, សីលវាតិបិ ន ភវិស្សតិ, បញ្ញវាតិបិ ន ភវិស្សតិ. កិំ នុ ខោ, មហារាជ, អញ្ញា ឯវ កលលស្ស មាតា, អញ្ញា អព្ពុទស្ស មាតា, អញ្ញា បេសិយា មាតា, អញ្ញា ឃនស្ស មាតា, អញ្ញា ខុទ្ទកស្ស មាតា, អញ្ញា មហន្តស្ស មាតា, អញ្ញោ សិប្បំ សិក្ខតិ, អញ្ញោ សិក្ខិតោ ភវតិ, អញ្ញោ បាបកម្មំ ករោតិ, អញ្ញស្ស ហត្ថបាទា ឆិជ្ជន្តី’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ. ត្វំ បន, ភន្តេ, ឯវំ វុត្តេ កិំ វទេយ្យាសី’’តិ? ថេរោ អាហ ‘‘អហញ្ញេវ ខោ, មហារាជ, ទហរោ អហោសិំ តរុណោ មន្ទោ ឧត្តានសេយ្យកោ, អហញ្ញេវ ឯតរហិ មហន្តោ, ឥមមេវ កាយំ និស្សាយ សព្ពេ តេ ឯកសង្គហិតា’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, កោចិទេវ បុរិសោ បទីបំ បទីបេយ្យ, កិំ សោ សព្ពរត្តិំ បទីបេយ្យា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, សព្ពរត្តិំ បទីបេយ្យា’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ, មហារាជ, យា បុរិមេ យាមេ អច្ចិ, សា មជ្ឈិមេ យាមេ អច្ចី’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘យា មជ្ឈិមេ យាមេ អច្ចិ, សា បច្ឆិមេ យាមេ អច្ចី’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ, មហារាជ, អញ្ញោ សោ អហោសិ បុរិមេ យាមេ បទីបោ, អញ្ញោ មជ្ឈិមេ យាមេ បទីបោ, អញ្ញោ បច្ឆិមេ យាមេ បទីបោ’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ, តំ យេវ និស្សាយ សព្ពរត្តិំ បទីបិតោ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ធម្មសន្តតិ សន្ទហតិ, អញ្ញោ ឧប្បជ្ជតិ, អញ្ញោ និរុជ្ឈតិ, អបុព្ពំ អចរិមំ វិយ សន្ទហតិ, តេន ន ច សោ, ន ច អញ្ញោ, បុរិមវិញ្ញាណេ បច្ឆិមវិញ្ញាណំ សង្គហំ គច្ឆតី’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, ខីរំ ទុយ្ហមានំ កាលន្តរេន ទធិ បរិវត្តេយ្យ, ទធិតោ នវនីតំ, នវនីតតោ ឃតំ បរិវត្តេយ្យ, យោ នុ ខោ, មហារាជ, ឯវំ វទេយ្យ ‘យំ យេវ ខីរំ តំ យេវ ទធិ, យំ យេវ ទធិ តំ យេវ នវនីតំ, យំ យេវ នវនីតំ តំ យេវ ឃត’ន្តិ, សម្មា នុ ខោ សោ, មហារាជ, វទមានោ វទេយ្យា’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ, តំយេវ និស្សាយ សម្ភូត’’ន្តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ធម្មសន្តតិ សន្ទហតិ, អញ្ញោ ឧប្បជ្ជតិ, អញ្ញោ និរុជ្ឈតិ, អបុព្ពំ អចរិមំ វិយ សន្ទហតិ, តេន ន ច សោ, ន ច អញ្ញោ, បុរិមវិញ្ញាណេ បច្ឆិមវិញ្ញាណំ សង្គហំ គច្ឆតី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

ធម្មសន្តតិបញ្ហោ បឋមោ.

២. បដិសន្ទហនបញ្ហោ

២. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, យោ ន បដិសន្ទហតិ, ជានាតិ សោ ‘ន បដិសន្ទហិស្សាមី’តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, យោ ន បដិសន្ទហតិ, ជានាតិ សោ ‘ន បដិសន្ទហិស្សាមី’តិ. ‘‘កថំ, ភន្តេ, ជានាតី’’តិ? ‘‘យោ ហេតុ យោ បច្ចយោ, មហារាជ, បដិសន្ទហនាយ, តស្ស ហេតុស្ស តស្ស បច្ចយស្ស ឧបរមា ជានាតិ សោ ‘ន បដិសន្ទហិស្សាមី’’’តិ.

‘‘ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, កស្សកោ គហបតិកោ កសិត្វា ច វបិត្វា ច ធញ្ញាគារំ បរិបូរេយ្យ. សោ អបរេន សមយេន នេវ កស្សេយ្យ ន វប្បេយ្យ, យថាសម្ភតញ្ច ធញ្ញំ បរិភុញ្ជេយ្យ វា វិសជ្ជេយ្យ វា យថា បច្ចយំ វា ករេយ្យ, ជានេយ្យ សោ, មហារាជ, កស្សកោ គហបតិកោ ‘ន មេ ធញ្ញាគារំ បរិបូរេស្សតី’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, ជានេយ្យា’’តិ. ‘‘កថំ ជានេយ្យា’’តិ? ‘‘យោ ហេតុ យោ បច្ចយោ ធញ្ញាគារស្ស បរិបូរណាយ, តស្ស ហេតុស្ស តស្ស បច្ចយស្ស ឧបរមា ជានាតិ ‘ន មេ ធញ្ញាគារំ បរិបូរេស្សតី’’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ ហេតុ យោ បច្ចយោ បដិសន្ទហនាយ, តស្ស ហេតុស្ស តស្ស បច្ចយស្ស ឧបរមា ជានាតិ សោ ‘ន បដិសន្ទហិស្សាមី’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

បដិសន្ទហនបញ្ហោ ទុតិយោ.

៣. ញាណបញ្ញាបញ្ហោ

៣. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, យស្ស ញាណំ ឧប្បន្នំ, តស្ស បញ្ញា ឧប្បន្នា’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, យស្ស ញាណំ ឧប្បន្នំ, តស្ស បញ្ញា ឧប្បន្នា’’តិ. ‘‘កិំ, ភន្តេ, យញ្ញេវ ញាណំ សា យេវ បញ្ញា’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, យញ្ញេវ ញាណំ សា យេវ បញ្ញា’’តិ. ‘‘យស្ស បន, ភន្តេ, តញ្ញេវ ញាណំ សា យេវ បញ្ញា ឧប្បន្នា, កិំ សម្មុយ្ហេយ្យ សោ, ឧទាហុ ន សម្មុយ្ហេយ្យា’’តិ? ‘‘កត្ថចិ, មហារាជ, សម្មុយ្ហេយ្យ, កត្ថចិ ន សម្មុយ្ហេយ្យា’’តិ. ‘‘កុហិំ, ភន្តេ, សម្មុយ្ហេយ្យា’’តិ? ‘‘អញ្ញាតបុព្ពេសុ វា, មហារាជ, សិប្បដ្ឋានេសុ, អគតបុព្ពាយ វា ទិសាយ, អស្សុតបុព្ពាយ វា នាមបញ្ញត្តិយា សម្មុយ្ហេយ្យា’’តិ. ‘‘កុហិំ ន សម្មុយ្ហេយ្យា’’តិ? ‘‘យំ ខោ បន, មហារាជ, តាយ បញ្ញាយ កតំ ‘អនិច្ច’ន្តិ វា ‘ទុក្ខ’ន្តិ វា ‘អនត្តា’តិ វា, តហិំ ន សម្មុយ្ហេយ្យា’’តិ. ‘‘មោហោ បនស្ស, ភន្តេ, កុហិំ គច្ឆតី’’តិ? ‘‘មោហោ ខោ, មហារាជ, ញាណេ ឧប្បន្នមត្តេ តត្ថេវ និរុជ្ឈតី’’តិ.

‘‘ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, កោចិទេវ បុរិសោ អន្ធការគេហេ បទីបំ អារោបេយ្យ, តតោ អន្ធការោ និរុជ្ឈេយ្យ, អាលោកោ បាតុភវេយ្យ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ញាណេ ឧប្បន្នមត្តេ មោហោ តត្ថេវ និរុជ្ឈតី’’តិ.

‘‘បញ្ញា បន, ភន្តេ, កុហិំ គច្ឆតី’’តិ? ‘‘បញ្ញាបិ ខោ, មហារាជ, សកិច្ចយំ កត្វា តត្ថេវ និរុជ្ឈតិ, យំ បន តាយ បញ្ញាយ កតំ ‘អនិច្ច’ន្តិ វា ‘ទុក្ខ’ន្តិ វា ‘អនត្តា’តិ វា, តំ ន និរុជ្ឈតី’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, យំ បនេតំ ព្រូសិ ‘បញ្ញា សកិច្ចយំ កត្វា តត្ថេវ និរុជ្ឈតិ, យំ បន តាយ បញ្ញាយ កតំ ‘អនិច្ច’ន្តិ វា ‘ទុក្ខ’ន្តិ វា ‘អនត្តា’តិ វា, តំ ន និរុជ្ឈតី’តិ, តស្ស ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, យោ កោចិ បុរិសោ រត្តិំ លេខំ បេសេតុកាមោ លេខកំ បក្កោសាបេត្វា បទីបំ អារោបេត្វា លេខំ លិខាបេយ្យ, លិខិតេ បន លេខេ បទីបំ វិជ្ឈាបេយ្យ, វិជ្ឈាបិតេបិ បទីបេ លេខំ ន វិនស្សេយ្យ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, បញ្ញា សកិច្ចយំ កត្វា តត្ថេវ និរុជ្ឈតិ, យំ បន តាយ បញ្ញាយ កតំ ‘អនិច្ច’ន្តិ វា ‘ទុក្ខ’ន្តិ វា ‘អនត្តា’តិ វា, តំ ន និរុជ្ឈតី’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, បុរត្ថិមេសុ ជនបទេសុ មនុស្សា អនុឃរំ បញ្ច បញ្ច ឧទកឃដកានិ ឋបេន្តិ អាលិម្បនំ វិជ្ឈាបេតុំ, ឃរេ បទិត្តេ តានិ បញ្ច ឧទកឃដកានិ ឃរស្សូបរិ ខិបន្តិ, តតោ អគ្គិ វិជ្ឈាយតិ, កិំ នុ ខោ, មហារាជ, តេសំ មនុស្សានំ ឯវំ ហោតិ ‘បុន តេហិ ឃដេហិ ឃដកិច្ចំ ករិស្សាមា’’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, អលំ តេហិ ឃដេហិ, កិំ តេហិ ឃដេហី’’តិ? ‘‘យថា, មហារាជ, បញ្ច ឧទកឃដកានិ, ឯវំ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ទដ្ឋព្ពានិ សទ្ធិន្ទ្រិយំ វីរិយិន្ទ្រិយំ សតិន្ទ្រិយំ សមាធិន្ទ្រិយំ បញ្ញិន្ទ្រិយំ. យថា តេ មនុស្សា, ឯវំ យោគាវចរោ ទដ្ឋព្ពោ. យថា អគ្គិ, ឯវំ កិលេសា ទដ្ឋព្ពា. យថា បញ្ចហិ ឧទកឃដកេហិ អគ្គិ វិជ្ឈាបីយតិ, ឯវំ បញ្ចិន្ទ្រិយេហិ កិលេសា វិជ្ឈាបិយន្តិ, វិជ្ឈាបិតាបិ កិលេសា ន បុន សម្ភវន្តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, បញ្ញា សកិច្ចយំ កត្វា តត្ថេវ និរុជ្ឈតិ, យំ បន តាយ បញ្ញាយ កតំ ‘អនិច្ច’ន្តិ វា ‘ទុក្ខ’ន្តិ វា ‘អនត្តា’តិ វា, តំ ន និរុជ្ឈតី’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, វេជ្ជោ បញ្ចមូលភេសជ្ជានិ គហេត្វា គិលានកំ ឧបសង្កមិត្វា តានិ បញ្ចមូលភេសជ្ជានិ បិសិត្វា [បិំសិត្វា (សី. បី.)] គិលានកំ បាយេយ្យ, តេហិ ច ទោសា និទ្ធមេយ្យុំ, កិំ នុ ខោ, មហារាជ, តស្ស វេជ្ជស្ស ឯវំ ហោតិ ‘បុន តេហិ បញ្ចមូលភេសជ្ជេហិ ភេសជ្ជកិច្ចំ ករិស្សាមី’’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, អលំ តេហិ បញ្ចមូលភេសជ្ជេហិ, កិំ តេហិ បញ្ចមូលភេសជ្ជេហី’’តិ? ‘‘យថា, មហារាជ, បញ្ចមូលភេសជ្ជានិ, ឯវំ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ទដ្ឋព្ពានិ សទ្ធិន្ទ្រិយំ វីរិយិន្ទ្រិយំ សតិន្ទ្រិយំ សមាធិន្ទ្រិយំ បញ្ញិន្ទ្រិយំ, យថា វេជ្ជោ, ឯវំ យោគាវចរោ ទដ្ឋព្ពោ. យថា ព្យាធិ, ឯវំ កិលេសា ទដ្ឋព្ពា. យថា ព្យាធិតោ បុរិសោ, ឯវំ បុថុជ្ជនោ ទដ្ឋព្ពោ. យថា បញ្ចមូលភេសជ្ជេហិ គិលានស្ស ទោសា និទ្ធន្តា, ទោសេ និទ្ធន្តេ គិលានោ អរោគោ ហោតិ, ឯវំ បញ្ចិន្ទ្រិយេហិ កិលេសា និទ្ធមីយន្តិ, និទ្ធមិតា ច កិលេសា ន បុន សម្ភវន្តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, បញ្ញា សកិច្ចយំ កត្វា តត្ថេវ និរុជ្ឈតិ, យំ បន តាយ បញ្ញាយ កតំ ‘អនិច្ច’ន្តិ វា ‘ទុក្ខ’ន្តិ វា ‘អនត្តា’តិ វា, តំ ន និរុជ្ឈតី’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, សង្គាមាវចរោ យោធោ បញ្ច កណ្ឌានិ គហេត្វា សង្គាមំ ឱតរេយ្យ បរសេនំ វិជេតុំ, សោ សង្គាមគតោ តានិ បញ្ច កណ្ឌានិ ខិបេយ្យ, តេហិ ច បរសេនា ភិជ្ជេយ្យ, កិំ នុ ខោ, មហារាជ, តស្ស សង្គាមាវចរស្ស យោធស្ស ឯវំ ហោតិ ‘បុន តេហិ កណ្ឌេហិ កណ្ឌកិច្ចំ ករិស្សាមី’’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, អលំ តេហិ កណ្ឌេហិ, កិំ តេហិ កណ្ឌេហី’’តិ? ‘‘យថា, មហារាជ, បញ្ច កណ្ឌានិ, ឯវំ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ទដ្ឋព្ពានិ សទ្ធិន្ទ្រិយំ វីរិយិន្ទ្រិយំ សតិន្ទ្រិយំ សមាធិន្ទ្រិយំ បញ្ញិន្ទ្រិយំ. យថា, មហារាជ, សង្គាមាវចរោ យោធោ, ឯវំ យោគាវចរោ ទដ្ឋព្ពោ. យថា បរសេនា, ឯវំ កិលេសា ទដ្ឋព្ពា. យថា បញ្ចហិ កណ្ឌេហិ បរសេនា ភិជ្ជតិ, ឯវំ បញ្ចិន្ទ្រិយេហិ កិលេសា ភិជ្ជន្តិ, ភគ្គា ច កិលេសា ន បុន សម្ភវន្តិ. ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, បញ្ញា សកិច្ចយំ កត្វា តត្ថេវ និរុជ្ឈតិ, យំ បន តាយ បញ្ញាយ កតំ ‘អនិច្ច’ន្តិ វា ‘ទុក្ខ’ន្តិ វា ‘អនត្តា’តិ វា, តំ ន និរុជ្ឈតី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

ញាណបញ្ញាបញ្ហោ តតិយោ.

៤. បដិសន្ទហនបុគ្គលវេទិយនបញ្ហោ

៤. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, យោ ន បដិសន្ទហតិ, វេទេតិ សោ កិញ្ចិ ទុក្ខំ វេទន’’ន្តិ? ថេរោ អាហ ‘‘កិញ្ចិ វេទេតិ, កិញ្ចិ ន វេទេតី’’តិ. ‘‘កិំ វេទេតិ, កិំ ន វេទេតី’’តិ? ‘‘កាយិកំ, មហារាជ, វេទនំ វេទេតិ, ចេតសិកំ វេទនំ ន វេទេតី’’តិ. ‘‘កថំ, ភន្តេ, កាយិកំ វេទនំ វេទេតិ, កថំ ចេតសិកំ វេទនំ ន វេទេតី’’តិ? ‘‘យោ ហេតុ យោ បច្ចយោ កាយិកាយ ទុក្ខវេទនាយ ឧប្បត្តិយា, តស្ស ហេតុស្ស តស្ស បច្ចយស្ស អនុបរមា កាយិកំ ទុក្ខវេទនំ វេទេតិ, យោ ហេតុ យោ បច្ចយោ ចេតសិកាយ ទុក្ខវេទនាយ ឧប្បត្តិយា, តស្ស ហេតុស្ស តស្ស បច្ចយស្ស ឧបរមា ចេតសិកំ ទុក្ខវេទនំ ន វេទេតិ. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ភគវតា – ‘សោ ឯកំ វេទនំ វេទេតិ កាយិកំ ន ចេតសិក’’’ន្តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, យោ ទុក្ខំ វេទនំ វេទេតិ, កស្មា សោ ន បរិនិព្ពាយតី’’តិ? ‘‘នត្ថិ, មហារាជ, អរហតោ អនុនយោ វា បដិឃោ វា, ន ច អរហន្តោ អបក្កំ បាតេន្តិ បរិបាកំ អាគមេន្តិ បណ្ឌិតា. ភាសិតម្បេតំ, មហារាជ, ថេរេន សារិបុត្តេន ធម្មសេនាបតិនា –

‘‘‘នាភិនន្ទាមិ មរណំ, នាភិនន្ទាមិ ជីវិតំ;

កាលញ្ច បដិកង្ខាមិ, និព្ពិសំ ភតកោ យថា.

‘‘‘នាភិនន្ទាមិ មរណំ, នាភិនន្ទាមិ ជីវិតំ;

កាលញ្ច បដិកង្ខាមិ, សម្បជានោ បតិស្សតោ’’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ [បស្ស ថេរគា. ៦៥៤].

បដិសន្ទហនបុគ្គលវេទិយនបញ្ហោ ចតុត្ថោ.

៥. វេទនាបញ្ហោ

៥. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, សុខា វេទនា កុសលា វា អកុសលា វា អព្យាកតា វា’’តិ? ‘‘សិយា, មហារាជ, កុសលា, សិយា អកុសលា, សិយា អព្យាកតា’’តិ. ‘‘យទិ, ភន្តេ, កុសលា ន ទុក្ខា, យទិ ទុក្ខា ន កុសលា, កុសលំ ទុក្ខន្តិ នុប្បជ្ជតី’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ឥធ បុរិសស្ស ហត្ថេ តត្តំ អយោគុឡំ និក្ខិបេយ្យ, ទុតិយេ ហត្ថេ សីតំ ហិមបិណ្ឌំ និក្ខិបេយ្យ, កិំ នុ ខោ, មហារាជ, ឧភោបិ តេ ទហេយ្យុ’’ន្តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, ឧភោបិ តេ ទហេយ្យុ’’ន្តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ, តេ មហារាជ, ឧភោបិ ឧណ្ហា’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ បន តេ, មហារាជ, ឧភោបិ សីតលា’’តិ? ‘‘ន ហិ ភន្តេ’’តិ. ‘‘អាជានាហិ និគ្គហំ យទិ តត្តំ ទហតិ, ន ច តេ ឧភោបិ ឧណ្ហា, តេន នុប្បជ្ជតិ. យទិ សីតលំ ទហតិ, ន ច តេ ឧភោបិ សីតលា, តេន នុប្បជ្ជតិ. កិស្ស បន តេ, មហារាជ, ឧភោបិ ទហន្តិ, ន ច តេ ឧភោបិ ឧណ្ហា, ន ច តេ ឧភោបិ សីតលា? ឯកំ ឧណ្ហំ, ឯកំ សីតលំ, ឧភោបិ តេ ទហន្តិ, តេន នុប្បជ្ជតី’’តិ. ‘‘នាហំ បដិពលោ តយា វាទិនា សទ្ធិំ សល្លបិតុំ, សាធុ អត្ថំ ជប្បេហី’’តិ. តតោ ថេរោ អភិធម្មសំយុត្តាយ កថាយ រាជានំ មិលិន្ទំ សញ្ញាបេសិ –

‘‘ឆយិមានិ, មហារាជ, គេហនិស្សិតានិ សោមនស្សានិ, ឆ នេក្ខម្មនិស្សិតានិ សោមនស្សានិ, ឆ គេហនិស្សិតានិ ទោមនស្សានិ, ឆ នេក្ខម្មនិស្សិតានិ ទោមនស្សានិ, ឆ គេហនិស្សិតា ឧបេក្ខា, ឆ នេក្ខម្មនិស្សិតា ឧបេក្ខាតិ, ឥមានិ ឆ ឆក្កានិ, អតីតាបិ ឆត្តិំសវិធា វេទនា, អនាគតាបិ ឆត្តិំសវិធា វេទនា, បច្ចុប្បន្នាបិ ឆត្តិំសវិធា វេទនា, តទេកជ្ឈំ អភិសញ្ញុហិត្វា អភិសម្បិណ្ឌេត្វា អដ្ឋសតំ វេទនា ហោន្តី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

វេទនាបញ្ហោ បញ្ចមោ.

៦. នាមរូបឯកត្តនានត្តបញ្ហោ

៦. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, កោ បដិសន្ទហតី’’តិ? ថេរោ អាហ ‘‘នាមរូបំ ខោ, មហារាជ, បដិសន្ទហតី’’តិ. ‘‘កិំ ឥមំ យេវ នាមរូបំ បដិសន្ទហតី’’តិ? ‘‘ន ខោ, មហារាជ, ឥមំ យេវ នាមរូបំ បដិសន្ទហតិ, ឥមិនា បន, មហារាជ, នាមរូបេន កម្មំ ករោតិ សោភនំ វា បាបកំ វា, តេន កម្មេន អញ្ញំ នាមរូបំ បដិសន្ទហតី’’តិ. ‘‘យទិ, ភន្តេ, ន ឥមំ យេវ នាមរូបំ បដិសន្ទហតិ, ននុ សោ មុត្តោ ភវិស្សតិ បាបកេហិ កម្មេហី’’តិ? ថេរោ អាហ ‘‘យទិ ន បដិសន្ទហេយ្យ, មុត្តោ ភវេយ្យ បាបកេហិ កម្មេហិ. យស្មា ច ខោ, មហារាជ, បដិសន្ទហតិ, តស្មា ន មុត្តោ បាបកេហិ កម្មេហី’’តិ.

‘‘ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, កោចិទេវ បុរិសោ អញ្ញតរស្ស បុរិសស្ស អម្ពំ អវហរេយ្យ, តមេនំ អម្ពសាមិកោ គហេត្វា រញ្ញោ ទស្សេយ្យ ‘ឥមិនា ទេវ បុរិសេន មយ្ហំ អម្ពា អវហដា’តិ, សោ ឯវំ វទេយ្យ ‘នាហំ, ទេវ, ឥមស្ស អម្ពេ អវហរាមិ, អញ្ញេ តេ អម្ពា, យេ ឥមិនា រោបិតា, អញ្ញេ តេ អម្ពា, យេ មយា អវហដា, នាហំ ទណ្ឌប្បត្តោ’តិ. កិំ នុ ខោ សោ, មហារាជ, បុរិសោ ទណ្ឌប្បត្តោ ភវេយ្យា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, ទណ្ឌប្បត្តោ ភវេយ្យា’’តិ. ‘‘កេន ការណេនា’’តិ? ‘‘កិញ្ចាបិ សោ ឯវំ វទេយ្យ, បុរិមំ, ភន្តេ, អម្ពំ អប្បច្ចក្ខាយ បច្ឆិមេន អម្ពេន សោ បុរិសោ ទណ្ឌប្បត្តោ ភវេយ្យា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ឥមិនា នាមរូបេន កម្មំ ករោតិ សោភនំ វា បាបកំ វា, តេន កម្មេន អញ្ញំ នាមរូបំ បដិសន្ទហតិ, តស្មា ន មុត្តោ បាបកេហិ កម្មេហី’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, កោចិទេវ បុរិសោ អញ្ញតរស្ស បុរិសស្ស សាលិំ អវហរេយ្យ…បេ… ឧច្ឆុំ អវហរេយ្យ…បេ… យថា មហារាជ កោចិ បុរិសោ ហេមន្តកាលេ អគ្គិំ ជាលេត្វា វិសិព្ពេត្វា [វិសីវេត្វា (សី. បី.)] អវិជ្ឈាបេត្វា បក្កមេយ្យ, អថ ខោ សោ អគ្គិ អញ្ញតរស្ស បុរិសស្ស ខេត្តំ ឌហេយ្យ [ឧបឌហេយ្យ (ក.)], តមេនំ ខេត្តសាមិកោ គហេត្វា រញ្ញោ ទស្សេយ្យ ‘ឥមិនា, ទេវ, បុរិសេន មយ្ហំ ខេត្តំ ទឌ្ឍ’ន្តិ. សោ ឯវំ វទេយ្យ ‘នាហំ, ទេវ, ឥមស្ស ខេត្តំ ឈាបេមិ, អញ្ញោ សោ អគ្គិ, យោ មយា អវិជ្ឈាបិតោ, អញ្ញោ សោ អគ្គិ, យេនិមស្ស ខេត្តំ ទឌ្ឍំ, នាហំ ទណ្ឌប្បត្តោ’តិ. កិំ នុ ខោ សោ, មហារាជ, បុរិសោ ទណ្ឌប្បត្តោ ភវេយ្យា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, ទណ្ឌប្បត្តោ ភវេយ្យា’’តិ. ‘‘កេន ការណេនា’’តិ? ‘‘កិញ្ចាបិ សោ ឯវំ វទេយ្យ, បុរិមំ, ភន្តេ, អគ្គិំ អប្បច្ចក្ខាយ បច្ឆិមេន អគ្គិនា សោ បុរិសោ ទណ្ឌប្បត្តោ ភវេយ្យា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ឥមិនា នាមរូបេន កម្មំ ករោតិ សោភនំ វា បាបកំ វា, តេន កម្មេន អញ្ញំ នាមរូបំ បដិសន្ទហតិ, តស្មា ន មុត្តោ បាបកេហិ កម្មេហី’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, កោចិទេវ បុរិសោ បទីបំ អាទាយ បាសាទំ អភិរូហិត្វា ភុញ្ជេយ្យ, បទីបោ ឈាយមានោ តិណំ ឈាបេយ្យ, តិណំ ឈាយមានំ ឃរំ ឈាបេយ្យ, ឃរំ ឈាយមានំ គាមំ ឈាបេយ្យ, គាមជនោ តំ បុរិសំ គហេត្វា ឯវំ វទេយ្យ ‘កិស្ស ត្វំ, ភោ បុរិស, គាមំ ឈាបេសី’តិ, សោ ឯវំ វទេយ្យ ‘នាហំ, ភោ, គាមំ ឈាបេមិ, អញ្ញោ សោ បទីបគ្គិ, យស្សាហំ អាលោកេន ភុញ្ជិំ, អញ្ញោ សោ អគ្គិ, យេន គាមោ ឈាបិតោ’តិ, តេ វិវទមានា តវ សន្តិកេ អាគច្ឆេយ្យុំ, កស្ស ត្វំ, មហារាជ, អដ្ដំ [អត្ថំ (សី. បី.)] ធារេយ្យាសី’’តិ? ‘‘គាមជនស្ស ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ ការណា’’តិ? ‘‘កិញ្ចាបិ សោ ឯវំ វទេយ្យ, អបិ ច តតោ ឯវ សោ អគ្គិ និព្ពត្តោ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, កិញ្ចាបិ អញ្ញំ មារណន្តិកំ នាមរូបំ, អញ្ញំ បដិសន្ធិស្មិំ នាមរូបំ, អបិ ច តតោ យេវ តំ និព្ពត្តំ, តស្មា ន មុត្តោ បាបកេហិ កម្មេហី’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, កោចិទេវ បុរិសោ ទហរិំ ទារិកំ វារេត្វា សុង្កំ ទត្វា បក្កមេយ្យ. សា អបរេន សមយេន មហតី អស្ស វយប្បត្តា, តតោ អញ្ញោ បុរិសោ សុង្កំ ទត្វា វិវាហំ ករេយ្យ, ឥតរោ អាគន្ត្វា ឯវំ វទេយ្យ ‘កិស្ស បន មេ ត្វំ, អម្ភោ បុរិស, ភរិយំ នេសី’តិ? សោ ឯវំ វទេយ្យ ‘នាហំ តវ ភរិយំ នេមិ, អញ្ញា សា ទារិកា ទហរី តរុណី, យា តយា វារិតា ច ទិន្នសុង្កា ច, អញ្ញាយំ ទារិកា មហតី វយប្បត្តា មយា វារិតា ច ទិន្នសុង្កា ចា’តិ, តេ វិវទមានា តវ សន្តិកេ អាគច្ឆេយ្យុំ. កស្ស ត្វំ, មហារាជ, អដ្ដំ ធារេយ្យាសី’’តិ? ‘‘បុរិមស្ស ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ ការណា’’តិ? ‘‘កិញ្ចាបិ សោ ឯវំ វទេយ្យ, អបិ ច តតោ យេវ សា មហតី និព្ពត្តា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, កិញ្ចាបិ អញ្ញំ មារណន្តិកំ នាមរូបំ, អញ្ញំ បដិសន្ធិស្មិំ នាមរូបំ, អបិ ច តតោ យេវ តំ និព្ពត្តំ, តស្មា នបរិមុត្តោ បាបកេហិ កម្មេហី’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, កោចិទេវ បុរិសោ គោបាលកស្ស ហត្ថតោ ខីរឃដំ កិណិត្វា តស្សេវ ហត្ថេ និក្ខិបិត្វា បក្កមេយ្យ ‘ស្វេ គហេត្វា គមិស្សាមី’តិ, តំ អបរជ្ជុ ទធិ សម្បជ្ជេយ្យ. សោ អាគន្ត្វា ឯវំ វទេយ្យ ‘ទេហិ មេ ខីរឃដ’ន្តិ. សោ ទធិំ ទស្សេយ្យ. ឥតរោ ឯវំ វទេយ្យ ‘នាហំ តវ ហត្ថតោ ទធិំ កិណាមិ, ទេហិ មេ ខីរឃដ’ន្តិ. សោ ឯវំ វទេយ្យ ‘អជានតោ តេ ខីរំ ទធិភូត’ន្តិ តេ វិវទមានា តវ សន្តិកេ អាគច្ឆេយ្យុំ, កស្ស ត្វំ មហារាជ, អដ្ដំ ធារេយ្យាសី’’តិ? ‘‘គោបាលកស្ស ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ ការណា’’តិ? ‘‘កិញ្ចាបិ សោ ឯវំ វទេយ្យ, អបិ ច តតោ យេវ តំ និព្ពត្ត’’ន្តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, កិញ្ចាបិ អញ្ញំ មារណន្តិកំ នាមរូបំ, អញ្ញំ បដិសន្ធិស្មិំ នាមរូបំ, អបិ ច តតោ យេវ តំ និព្ពត្តំ, តស្មា ន បរិមុត្តោ បាបកេហិ កម្មេហី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

នាមរូបឯកត្តនានត្តបញ្ហោ ឆដ្ឋោ.