៧. អរូបធម្មវវត្តនវគ្គោ

១. សតិឧប្បជ្ជនបញ្ហោ

១. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, កតិហាការេហិ សតិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ? ‘‘សត្តរសហាការេហិ, មហារាជ, សតិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ. ‘‘កតមេហិ សត្តរសហាការេហី’’តិ? ‘‘អភិជានតោបិ, មហារាជ, សតិ ឧប្បជ្ជតិ, កដុមិកាយបិ សតិ ឧប្បជ្ជតិ, ឱឡារិកវិញ្ញាណតោបិ សតិ ឧប្បជ្ជតិ, ហិតវិញ្ញាណតោបិ សតិ ឧប្បជ្ជតិ, អហិតវិញ្ញាណតោបិ សតិ ឧប្បជ្ជតិ, សភាគនិមិត្តតោបិ សតិ ឧប្បជ្ជតិ, វិសភាគនិមិត្តតោបិ សតិ ឧប្បជ្ជតិ, កថាភិញ្ញាណតោបិ សតិ ឧប្បជ្ជតិ, លក្ខណតោបិ សតិ ឧប្បជ្ជតិ, សារណតោបិ សតិ ឧប្បជ្ជតិ, មុទ្ទាតោបិ សតិ ឧប្បជ្ជតិ, គណនាតោបិ សតិ ឧប្បជ្ជតិ, ធារណតោបិ សតិ ឧប្បជ្ជតិ, ភាវនតោបិ សតិ ឧប្បជ្ជតិ, បោត្ថកនិពន្ធនតោបិ សតិ ឧប្បជ្ជតិ, ឧបនិក្ខេបតោបិ សតិ ឧប្បជ្ជតិ, អនុភូតតោបិ សតិ ឧប្បជ្ជតីតិ.

‘‘កថំ អភិជានតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? យថា, មហារាជ, អាយស្មា ច អានន្ទោ ខុជ្ជុត្តរា ច ឧបាសិកា, យេ វា បន អញ្ញេបិ កេចិ ជាតិស្សរា ជាតិំ សរន្តិ, ឯវំ អភិជានតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘កថំ កដុមិកាយ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? យោ បកតិយា មុដ្ឋស្សតិកោ, បរេ ច តំ សរាបនត្ថំ និពន្ធន្តិ, ឯវំ កដុមិកាយ សតិ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘កថំ ឱឡារិកវិញ្ញាណតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? យទា រជ្ជេ វា អភិសិត្តោ ហោតិ, សោតាបត្តិផលំ វា បត្តោ ហោតិ, ឯវំ ឱឡារិកវិញ្ញាណតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘កថំ ហិតវិញ្ញាណតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? យម្ហិ សុខាបិតោ, ‘អមុកស្មិំ ឯវំ សុខាបិតោ’តិ សរតិ, ឯវំ ហិតវិញ្ញាណតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘កថំ អហិតវិញ្ញាណតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? យម្ហិ ទុក្ខាបិតោ, ‘អមុកស្មិំ ឯវំ ទុក្ខាបិតោ’តិ សរតិ, ឯវំ អហិតវិញ្ញាណតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘កថំ សភាគនិមិត្តតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? សទិសំ បុគ្គលំ ទិស្វា មាតរំ វា បិតរំ វា ភាតរំ វា ភគិនិំ វា សរតិ, ឱដ្ឋំ វា គោណំ វា គទ្រភំ វា ទិស្វា អញ្ញំ តាទិសំ ឱដ្ឋំ វា គោណំ វា គទ្រភំ វា សរតិ, ឯវំ សភាគនិមិត្តតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘កថំ វិសភាគនិមត្តតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? អសុកស្ស នាម វណ្ណោ ឯទិសោ, សទ្ទោ ឯទិសោ, គន្ធោ ឯទិសោ, រសោ ឯទិសោ, ផោដ្ឋព្ពោ ឯទិសោតិ សរតិ, ឯវម្បិ វិសភាគនិមិត្តតោបិ សតិ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘កថំ កថាភិញ្ញាណតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? យោ បកតិយា មុដ្ឋស្សតិកោ ហោតិ, តំ បរេ សរាបេន្តិ, តេន សោ សរតិ, ឯវំ កថាភិញ្ញាណតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘កថំ លក្ខណតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? យោ បកតិយា ពលីពទ្ទានំ អង្គេន ជានាតិ, លក្ខណេន ជានាតិ, ឯវំ លក្ខណតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘កថំ សារណតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? យោ បកតិយា មុដ្ឋស្សតិកោ ហោតិ, យោ តំ ‘សរាហិ ភោ, សរាហិ ភោ’តិ បុនប្បុនំ សរាបេតិ, ឯវំ សារណតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘កថំ មុទ្ទាតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? លិបិយា សិក្ខិតត្តា ជានាតិ ‘ឥមស្ស អក្ខរស្ស អនន្តរំ ឥមំ អក្ខរំ កាតព្ព’ន្តិ ឯវំ មុទ្ទាតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘កថំ គណនាតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? គណនាយ សិក្ខិតត្តា គណកា ពហុម្បិ គណេន្តិ, ឯវំ គណនាតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘កថំ ធារណតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? ធារណាយ សិក្ខិតត្តា ធារណកា ពហុម្បិ ធារេន្តិ, ឯវំ ធារណតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘កថំ ភាវនាតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? ឥធ ភិក្ខុ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ, សេយ្យថីទំ, ឯកម្បិ ជាតិំ ទ្វេបិ ជាតិយោ…បេ… ឥតិ សាការំ សឧទ្ទេសំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ, ឯវំ ភាវនាតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘កថំ បោត្ថកនិពន្ធនតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? រាជានោ អនុសាសនិយំ អស្សរន្តា [អនុស្សរន្តា (សព្ពត្ថ)] ឯតំ បោត្ថកំ អាហរថាតិ, តេន បោត្ថកេន អនុស្សរន្តិ, ឯវំ បោត្ថកនិពន្ធនតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘កថំ ឧបនិក្ខេបតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? ឧបនិក្ខិត្តំ ភណ្ឌំ ទិស្វា សរតិ, ឯវំ ឧបនិក្ខេបតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ.

‘‘កថំ អនុភូតតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ? ទិដ្ឋត្តា រូបំ សរតិ, សុតត្តា សទ្ទំ សរតិ, ឃាយិតត្តា គន្ធំ សរតិ, សាយិតត្តា រសំ សរតិ, ផុដ្ឋត្តា ផោដ្ឋព្ពំ សរតិ, វិញ្ញាតត្តា ធម្មំ សរតិ, ឯវំ អនុភូតតោ សតិ ឧប្បជ្ជតិ. ឥមេហិ ខោ, មហារាជ, សត្តរសហាការេហិ សតិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

សតិឧប្បជ្ជនបញ្ហោ បឋមោ.

២. ពុទ្ធគុណសតិបដិលាភបញ្ហោ

២. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, តុម្ហេ ឯតំ ភណថ ‘យោ វស្សសតំ អកុសលំ ករេយ្យ, មរណកាលេ ច ឯកំ ពុទ្ធគុណំ សតិំ បដិលភេយ្យ, សោ ទេវេសុ ឧប្បជ្ជេយ្យា’តិ ឯតំ ន សទ្ទហាមិ, ឯវញ្ច បន វទេថ ‘ឯតេន បាណាតិបាតេន និរយេ ឧប្បជ្ជេយ្យា’តិ ឯតម្បិ ន សទ្ទហាមី’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ខុទ្ទកោបិ បាសាណោ វិនា នាវាយ ឧទកេ ឧប្បិលវេយ្យា’’តិ. ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ, មហារាជ, វាហសតម្បិ បាសាណានំ នាវាយ អារោបិតំ ឧទកេ ឧប្បិលវេយ្យា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, នាវា, ឯវំ កុសលានិ កម្មានិ ទដ្ឋព្ពានី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

ពុទ្ធគុណសតិបដិលាភបញ្ហោ ទុតិយោ.

៣. ទុក្ខប្បហានវាយមបញ្ហោ

៣. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, កិំ តុម្ហេ អតីតស្ស ទុក្ខស្ស បហានាយ វាយមថា’’តិ? ‘‘ន ហិ, មហារាជា’’តិ. ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, អនាគតស្ស ទុក្ខស្ស បហានាយ វាយមថា’’តិ? ‘‘ន ហិ, មហារាជា’’តិ. ‘‘កិំ បន បច្ចុប្បន្នស្ស ទុក្ខស្ស បហានាយ វាយមថា’’តិ? ‘‘ន ហិ, មហារាជា’’តិ. ‘‘យទិ តុម្ហេ ន អតីតស្ស ទុក្ខស្ស បហានាយ វាយមថ, ន អនាគតស្ស ទុក្ខស្ស បហានាយ វាយមថ, ន បច្ចុប្បន្នស្ស ទុក្ខស្ស បហានាយ វាយមថ, អថ កិមត្ថាយ វាយមថា’’តិ. ថេរោ អាហ ‘កិន្តិ, មហារាជ, ឥទញ្ច ទុក្ខំ និរុជ្ឈេយ្យ, អញ្ញញ្ច ទុក្ខំ នុប្បជ្ជេយ្យា’តិ ឯតទត្ថាយ វាយមាមា’’តិ.

‘‘អត្ថិ បន តេ, ភន្តេ នាគសេន, អនាគតំ ទុក្ខ’’ន្តិ? ‘‘នត្ថិ [កថា. ៨២៨, ៨២៩ បស្សិតព្ពំ], មហារាជា’’តិ ‘‘តុម្ហេ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, អតិបណ្ឌិតា, យេ តុម្ហេ អសន្តានំ អនាគតានំ ទុក្ខានំ បហានាយ វាយមថា’’តិ? ‘‘អត្ថិ បន តេ, មហារាជ, កេចិ បដិរាជានោ បច្ចត្ថិកា បច្ចាមិត្តា បច្ចុបដ្ឋិតា ហោន្តី’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, អត្ថី’’តិ. ‘‘កិំនុ ខោ, មហារាជ, តទា តុម្ហេ បរិខំ ខណាបេយ្យាថ, បាការំ ចិនាបេយ្យាថ គោបុរំ ការាបេយ្យាថ, អដ្ដាលកំ ការាបេយ្យាថ, ធញ្ញំ អតិហរាបេយ្យាថា’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, បដិកច្ចេវ តំ បដិយត្តំ ហោតី’’តិ. ‘‘កិំ តុម្ហេ, មហារាជ, តទា ហត្ថិស្មិំ សិក្ខេយ្យាថ, អស្សស្មិំ សិក្ខេយ្យាថ, រថស្មិំ សិក្ខេយ្យាថ, ធនុស្មិំ សិក្ខេយ្យាថ, ថរុស្មិំ សិក្ខេយ្យាថា’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, បដិកច្ចេវ តំ សិក្ខិតំ ហោតី’’តិ. ‘‘កិស្សត្ថាយា’’តិ? ‘‘អនាគតានំ, ភន្តេ, ភយានំ បដិពាហនត្ថាយា’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ, មហារាជ, អត្ថិ អនាគតំ ភយ’’ន្តិ? ‘‘នត្ថិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘តុម្ហេ ច ខោ, មហារាជ, អតិបណ្ឌិតា, យេ តុម្ហេ អសន្តានំ អនាគតានំ ភយានំ បដិពាហនត្ថាយ បដិយាទេថា’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហីតិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, យទា ត្វំ បិបាសិតោ ភវេយ្យាសិ, តទា ត្វំ ឧទបានំ ខណាបេយ្យាសិ, បោក្ខរណិំ ខណាបេយ្យាសិ, តឡាកំ ខណាបេយ្យាសិ ‘បានីយំ បិវិស្សាមី’’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, បដិកច្ចេវ តំ បដិយត្តំ ហោតី’’តិ. ‘‘កិស្សត្ថាយា’’តិ? ‘‘អនាគតានំ, ភន្តេ, បិបាសានំ បដិពាហនត្ថាយ បដិយត្តំ ហោតី’’តិ. ‘‘អត្ថិ បន, មហារាជ, អនាគតា បិបាសា’’តិ? ‘‘នត្ថិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘តុម្ហេ ខោ, មហារាជ, អតិបណ្ឌិតា, យេ តុម្ហេ អសន្តានំ អនាគតានំ បិបាសានំ បដិពាហនត្ថាយ តំ បដិយាទេថា’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, យទា ត្វំ ពុភុក្ខិតោ ភវេយ្យាសិ, តទា ត្វំ ខេត្តំ កសាបេយ្យាសិ, សាលិំ វបាបេយ្យាសិ ‘ភត្តំ ភុញ្ជិស្សាមី’’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ, បដិកច្ចេវ តំ បដិយត្តំ ហោតី’’តិ. ‘‘កិស្សត្ថាយា’’តិ. ‘‘អនាគតានំ, ភន្តេ, ពុភុក្ខានំ បដិពាហនត្ថាយា’’តិ. ‘‘អត្ថិ បន, មហារាជ, អនាគតា ពុភុក្ខា’’តិ? ‘‘នត្ថិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘តុម្ហេ ខោ, មហារាជ, អតិបណ្ឌិតា, យេ តុម្ហេ អសន្តានំ អនាគតានំ ពុភុក្ខានំ បដិពាហនត្ថាយ បដិយាទេថា’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

ទុក្ខប្បហានវាយមបញ្ហោ តតិយោ.

៤. ព្រហ្មលោកបញ្ហោ

៤. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, កីវទូរោ ឥតោ ព្រហ្មលោកោ’’តិ? ‘‘ទូរោ ខោ, មហារាជ, ឥតោ ព្រហ្មលោកោ កូដាគារមត្តា សិលា តម្ហា បតិតា អហោរត្តេន អដ្ឋចត្តាលីសយោជនសហស្សានិ ភស្សមានា ចតូហិ មាសេហិ បថវិយំ បតិដ្ឋហេយ្យា’’តិ.

‘‘ភន្តេ នាគសេន, តុម្ហេ ឯវំ ភណថ ‘សេយ្យថាបិ ពលវា បុរិសោ សមិញ្ជិតំ វា ពាហំ បសារេយ្យ, បសារិតំ វា ពាហំ សមិញ្ជេយ្យ, ឯវមេវ ឥទ្ធិមា ភិក្ខុ ចេតោវសិប្បត្តោ ជម្ពុទីបេ អន្តរហិតោ ព្រហ្មលោកេ បាតុភវេយ្យា’តិ ឯតំ វចនំ ន សទ្ទហាមិ, ឯវំ អតិសីឃំ តាវ ពហូនិ យោជនសតានិ គច្ឆិស្សតី’’តិ.

ថេរោ អាហ ‘‘កុហិំ បន, មហារាជ, តវ ជាតភូមី’’តិ? ‘‘អត្ថិ, ភន្តេ, អលសន្ទោ នាម ទីបោ, តត្ថាហំ ជាតោ’’តិ. ‘‘កីវ ទូរោ, មហារាជ, ឥតោ អលសន្ទោ ហោតី’’តិ? ‘‘ទ្វិមត្តានិ, ភន្តេ, យោជនសតានី’’តិ. ‘‘អភិជានាសិ នុ ត្វំ, មហារាជ, តត្ថ កិញ្ចិទេវ ករណីយំ ករិត្វា សរិតា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, សរាមី’’តិ. ‘‘លហុំ ខោ ត្វំ, មហារាជ, គតោសិ ទ្វិមត្តានិ យោជនសតានី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

ព្រហ្មលោកបញ្ហោ ចតុត្ថោ.

៥. ទ្វិន្នំ លោកុប្បន្នានំ សមកភាវបញ្ហោ

៥. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, យោ ឥធ កាលង្កតោ ព្រហ្មលោកេ ឧប្បជ្ជេយ្យ, យោ ច ឥធ កាលង្កតោ កស្មីរេ ឧប្បជ្ជេយ្យ, កោ ចិរតរំ កោ សីឃតរ’’ន្តិ? ‘‘សមកំ, មហារាជា’’តិ.

‘‘ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘កុហិំ បន, មហារាជ, តវ ជាតនគរ’’ន្តិ? ‘‘អត្ថិ, ភន្តេ, កលសិគាមោ នាម, តត្ថាហំ ជាតោ’’តិ. ‘‘កីវ ទូរោ, មហារាជ, ឥតោ កលសិគាមោ ហោតី’’តិ. ‘‘ទ្វិមត្តានិ, ភន្តេ, យោជនសតានី’’តិ. ‘‘កីវ ទូរំ, មហារាជ, ឥតោ កស្មីរំ ហោតី’’តិ? ‘‘ទ្វាទស, ភន្តេ, យោជនានី’’តិ. ‘‘ឥង្ឃ, ត្វំ មហារាជ, កលសិគាមំ ចិន្តេហី’’តិ. ‘‘ចិន្តិតោ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឥង្ឃ, ត្វំ មហារាជ, កស្មីរំ ចិន្តេហី’’តិ. ‘‘ចិន្តិតំ ភន្តេ’’តិ. ‘‘កតមំ នុ ខោ, មហារាជ, ចិរេន ចិន្តិតំ, កតមំ សីឃតរ’’ន្តិ? ‘‘សមកំ ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ ឥធ កាលង្កតោ ព្រហ្មលោកេ ឧប្បជ្ជេយ្យ, យោ ច ឥធ កាលង្កតោ កស្មីរេ ឧប្បជ្ជេយ្យ, សមកំ យេវ ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ.

‘‘ភិយ្យោ ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, ទ្វេ សកុណា អាកាសេន គច្ឆេយ្យុំ, តេសុ ឯកោ ឧច្ចេ រុក្ខេ និសីទេយ្យ, ឯកោ នីចេ រុក្ខេ និសីទេយ្យ, តេសំ សមកំ បតិដ្ឋិតានំ កតមស្ស ឆាយា បឋមតរំ បថវិយំ បតិដ្ឋហេយ្យ, កតមស្ស ឆាយា ចិរេន បថវិយំ បតិដ្ឋហេយ្យា’’តិ? ‘‘សមកំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ ឥធ កាលង្កតោ ព្រហ្មលោកេ ឧប្បជ្ជេយ្យ, យោ ច ឥធ កាលង្កតោ កស្មីរេ ឧប្បជ្ជេយ្យ, សមកំ យេវ ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

ទ្វិន្នំ លោកុប្បន្នានំ សមកភាវបញ្ហោ បញ្ចមោ.

៦. ពោជ្ឈង្គបញ្ហោ

៦. រាជា អាហ ‘‘កតិ នុ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, ពោជ្ឈង្គា’’តិ? ‘‘សត្ត ខោ, មហារាជ, ពោជ្ឈង្គា’’តិ. ‘‘កតិហិ បន, ភន្តេ, ពោជ្ឈង្គេហិ ពុជ្ឈតី’’តិ? ‘‘ឯកេន ខោ, មហារាជ, ពោជ្ឈង្គេន ពុជ្ឈតិ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គេនា’’តិ. ‘‘អថ កិស្ស នុ ខោ, ភន្តេ, វុច្ចន្តិ ‘សត្ត ពោជ្ឈង្គា’’’តិ? ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, អសិ កោសិយា បក្ខិត្តោ អគ្គហិតោ ហត្ថេន ឧស្សហតិ ឆេជ្ជំ ឆិន្ទិតុ’’ន្តិ. ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គេន វិនា ឆហិ ពោជ្ឈង្គេហិ ន ពុជ្ឈតី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

ពោជ្ឈង្គបញ្ហោ ឆដ្ឋោ.

៧. បាបបុញ្ញានំ អប្បានប្បភាវបញ្ហោ

៧. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, កតរំ នុ ខោ ពហុតរំ បុញ្ញំ វា អបុញ្ញំ វា’’តិ? ‘‘បុញ្ញំ ខោ, មហារាជ, ពហុតរំ, អបុញ្ញំ ថោក’’ន្តិ. ‘‘កេន ការណេនា’’តិ? ‘‘អបុញ្ញំ ខោ, មហារាជ, ករោន្តោ វិប្បដិសារី ហោតិ ‘បាបកម្មំ មយា កត’ន្តិ, តេន បាបំ ន វឌ្ឍតិ. បុញ្ញំ ខោ, មហារាជ, ករោន្តោ អវិប្បដិសារី ហោតិ, អវិប្បដិសារិនោ បាមោជ្ជំ ជាយតិ, បមុទិតស្ស បីតិ ជាយតិ, បីតិមនស្ស កាយោ បស្សម្ភតិ, បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទេតិ, សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតិ, សមាហិតោ យថាភូតំ បជានាតិ, តេន ការណេន បុញ្ញំ វឌ្ឍតិ. បុរិសោ ខោ, មហារាជ, ឆិន្នហត្ថបាទោ ភគវតោ ឯកំ ឧប្បលហត្ថំ ទត្វា ឯកនវុតិកប្បានិ វិនិបាតំ ន គច្ឆិស្សតិ. ឥមិនាបិ, មហារាជ, ការណេន ភណាមិ ‘បុញ្ញំ ពហុតរំ, អបុញ្ញំ ថោក’’’ន្តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

បាបបុញ្ញានំ អប្បានប្បភាវបញ្ហោ សត្តមោ.

៨. ជានន្តាជានន្តបាបករណបញ្ហោ

៨. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, យោ ជានន្តោ បាបកម្មំ ករោតិ, យោ អជានន្តោ បាបកម្មំ ករោតិ, កស្ស ពហុតរំ អបុញ្ញ’’ន្តិ? ថេរោ អាហ ‘‘យោ ខោ, មហារាជ, អជានន្តោ បាបកម្មំ ករោតិ, តស្ស ពហុតរំ អបុញ្ញ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ នាគសេន, យោ អម្ហាកំ រាជបុត្តោ វា រាជមហាមត្តោ វា អជានន្តោ បាបកម្មំ ករោតិ, តំ មយំ ទិគុណំ ទណ្ឌេមា’’តិ? ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, តត្តំ អយោគុឡំ អាទិត្តំ សម្បជ្ជលិតំ សជោតិភូតំ ឯកោ ជានន្តោ គណ្ហេយ្យ, ឯកោ អជានន្តោ គណ្ហេយ្យ, កតមោ [កស្ស (ក.)] ពលវតរំ ឌយ្ហេយ្យា’’តិ. ‘‘យោ ខោ, ភន្តេ, អជានន្តោ គណ្ហេយ្យ, សោ [តស្ស (បី. ក.)] ពលវតរំ ឌយ្ហេយ្យា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យោ អជានន្តោ បាបកម្មំ ករោតិ, តស្ស ពហុតរំ អបុញ្ញ’’ន្តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

ជានន្តាជានន្តបាបករណបញ្ហោ អដ្ឋមោ.

៩. ឧត្តរកុរុកាទិគមនបញ្ហោ

៩. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, អត្ថិ កោចិ, យោ ឥមិនា សរីរេន ឧត្តរកុរុំ វា គច្ឆេយ្យ, ព្រហ្មលោកំ វា, អញ្ញំ វា បន ទីប’’ន្តិ? ‘‘អត្ថិ, មហារាជ, យោ ឥមិនា ចាតុម្មហាភូតិកេន កាយេន ឧត្តរកុរុំ វា គច្ឆេយ្យ, ព្រហ្មលោកំ វា, អញ្ញំ វា បន ទីប’’ន្តិ.

‘‘កថំ, ភន្តេ នាគសេន, ឥមិនា ចាតុម្មហាភូតិកេន កាយេន ឧត្តរកុរុំ វា គច្ឆេយ្យ, ព្រហ្មលោកំ វា, អញ្ញំ វា បន ទីប’’ន្តិ? ‘‘អភិជានាសិ នុ, ត្វំ មហារាជ, ឥមិស្សា បថវិយា វិទត្ថិំ វា រតនំ វា លង្ឃិតា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, អភិជានាមិ ‘អហំ, ភន្តេ នាគសេន, អដ្ឋបិ រតនិយោ លង្ឃេមី’’’តិ. ‘‘កថំ, ត្វំ មហារាជ, អដ្ឋបិ រតនិយោ លង្ឃេសី’’តិ? ‘‘អហញ្ហិ, ភន្តេ, ចិត្តំ ឧប្បាទេមិ ‘ឯត្ថ និបតិស្សាមី’តិ សហ ចិត្តុប្បាទេន កាយោ មេ លហុកោ ហោតី’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, ឥទ្ធិមា ភិក្ខុ ចេតោវសិប្បត្តោ កាយំ ចិត្តេ សមារោបេត្វា ចិត្តវសេន វេហាសំ គច្ឆតី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

ឧត្តរកុរុកាទិគមនបញ្ហោ នវមោ.

១០. ទីឃដ្ឋិបញ្ហោ

១០. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, តុម្ហេ ឯវំ ភណថ ‘អដ្ឋិកានិ ទីឃានិ យោជនសតិកានិបី’តិ, រុក្ខោបិ តាវ នត្ថិ យោជនសតិកោ, កុតោ បន អដ្ឋិកានិ ទីឃានិ យោជនសតិកានិ ភវិស្សន្តី’’តិ?

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, សុតំ តេ ‘មហាសមុទ្ទេ បញ្ចយោជនសតិកាបិ មច្ឆា អត្ថី’’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, សុត’’ន្តិ. ‘‘ននុ មហារាជ, បញ្ចយោជនសតិកស្ស មច្ឆស្ស អដ្ឋិកានិ ទីឃានិ ភវិស្សន្តិ យោជនសតិកានិបី’’តិ?

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

ទីឃដ្ឋិបញ្ហោ ទសមោ.

១១. អស្សាសបស្សាសនិរោធបញ្ហោ

១១. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, តុម្ហេ ឯវំ ភណថ ‘សក្កា អស្សាសបស្សាសេ និរោធេតុ’’’ន្តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, សក្កា អស្សាសបស្សាសេ និរោធេតុ’’ន្តិ. ‘‘កថំ, ភន្តេ នាគសេន, សក្កា អស្សាសបស្សាសេ និរោធេតុ’’ន្តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ, សុតបុព្ពោ តេ កោចិ កាកច្ឆមានោ’’តិ. ‘‘អាម, ភន្តេ, សុតបុព្ពោ’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ, មហារាជ, សោ សទ្ទោ កាយេ នមិតេ វិរមេយ្យា’’តិ. ‘‘អាម, ភន្តេ, វិរមេយ្យា’’តិ. ‘‘សោ ហិ នាម, មហារាជ, សទ្ទោ អភាវិតកាយស្ស អភាវិតសីលស្ស អភាវិតចិត្តស្ស អភាវិតបញ្ញស្ស កាយេ នមិតេ វិរមិស្សតិ, កិំ បន ភាវិតកាយស្ស ភាវិតសីលស្ស ភាវិតចិត្តស្ស ភាវិតបញ្ញស្ស ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបន្នស្ស អស្សាសបស្សាសា ន និរុជ្ឈិស្សន្តី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

អស្សាសបស្សាសនិរោធបញ្ហោ ឯកាទសមោ.

១២. សមុទ្ទបញ្ហោ

១២. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ‘សមុទ្ទោ សមុទ្ទោ’តិ វុច្ចតិ, កេន ការណេន ឧទកំ ‘សមុទ្ទោ’តិ វុច្ចតី’’តិ? ថេរោ អាហ ‘‘យត្តកំ, មហារាជ, ឧទកំ, តត្តកំ លោណំ. យត្តកំ លោណំ, តត្តកំ ឧទកំ. តស្មា ‘សមុទ្ទោ’តិ វុច្ចតី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

សមុទ្ទបញ្ហោ ទ្វាទសមោ.

១៣. សមុទ្ទឯករសបញ្ហោ

១៣. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, កេន ការណេន សមុទ្ទោ ឯករសោ លោណរសោ’’តិ? ‘‘ចិរសណ្ឋិតត្តា ខោ, មហារាជ, ឧទកស្ស សមុទ្ទោ ឯករសោ លោណរសោ’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

សមុទ្ទឯករសបញ្ហោ តេរសមោ.

១៤. សុខុមបញ្ហោ

១៤. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, សក្កា សព្ពំ សុខុមំ ឆិន្ទិតុ’’ន្តិ? ‘‘អាម, មហារាជ, សក្កា សព្ពំ សុខុមំ ឆិន្ទិតុ’’ន្តិ. ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, សព្ពំ សុខុម’’ន្តិ? ‘‘ធម្មោ ខោ, មហារាជ, សព្ពសុខុមោ, ន ខោ, មហារាជ, ធម្មា សព្ពេ សុខុមា, ‘សុខុម’ន្តិ វា ‘ថូល’ន្តិ វា ធម្មានមេតមធិវចនំ. យំ កិញ្ចិ ឆិន្ទិតព្ពំ, សព្ពំ តំ បញ្ញាយ ឆិន្ទតិ, នត្ថិ ទុតិយំ បញ្ញាយ ឆេទន’’ន្តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

សុខុមបញ្ហោ ចុទ្ទសមោ.

១៥. វិញ្ញាណនានត្ថបញ្ហោ

១៥. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ‘វិញ្ញាណ’ន្តិ វា ‘បញ្ញា’តិ វា ‘ភូតស្មិំ ជីវោ’តិ វា ឥមេ ធម្មា នានត្ថា ចេវ នានាព្យញ្ជនា ច, ឧទាហុ ឯកត្ថា ព្យញ្ជនមេវ នាន’’ន្តិ? ‘‘វិជាននលក្ខណំ, មហារាជ, វិញ្ញាណំ, បជាននលក្ខណា បញ្ញា, ភូតស្មិំ ជីវោ នុបលព្ភតី’’តិ. ‘‘យទិ ជីវោ នុបលព្ភតិ, អថ កោ ចរហិ ចក្ខុនា រូបំ បស្សតិ, សោតេន សទ្ទំ សុណាតិ, ឃានេន គន្ធំ ឃាយតិ, ជិវ្ហាយ រសំ សាយតិ, កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសតិ, មនសា ធម្មំ វិជានាតី’’តិ? ថេរោ អាហ ‘‘យទិ ជីវោ ចក្ខុនា រូបំ បស្សតិ…បេ… មនសា ធម្មំ វិជានាតិ, សោ ជីវោ ចក្ខុទ្វារេសុ ឧប្បាដិតេសុ មហន្តេន អាកាសេន ពហិមុខោ សុដ្ឋុតរំ រូបំ បស្សេយ្យ, សោតេសុ ឧប្បាដិតេសុ, ឃានេ ឧប្បាដិតេ, ជិវ្ហាយ ឧប្បាដិតាយ, កាយេ ឧប្បាដិតេ មហន្តេន អាកាសេន សុដ្ឋុតរំ សទ្ទំ សុណេយ្យ, គន្ធំ ឃាយេយ្យ, រសំ សាយេយ្យ, ផោដ្ឋព្ពំ ផុសេយ្យា’’តិ? ‘‘ន ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ, មហារាជ, ភូតស្មិំ ជីវោ នុបលព្ភតី’’តិ.

‘‘កល្លោសិ, ភន្តេ នាគសេនា’’តិ.

វិញ្ញាណនានត្ថបញ្ហោ បន្នរសមោ.

១៦. អរូបធម្មវវត្ថានទុក្ករបញ្ហោ

១៦. រាជា អាហ ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ទុក្ករំ នុ ខោ ភគវតា កត’’ន្តិ? ថេរោ អាហ ‘‘ទុក្ករំ, មហារាជ, ភគវតា កត’’ន្តិ. ‘‘កិំ បន, ភន្តេ នាគសេន, ភគវតា ទុក្ករំ កត’’ន្តិ. ‘‘ទុក្ករំ, មហារាជ, ភគវតា កតំ ឥមេសំ អរូបីនំ ចិត្តចេតសិកានំ ធម្មានំ ឯការម្មណេ វត្តមានានំ វវត្ថានំ អក្ខាតំ ‘អយំ ផស្សោ, អយំ វេទនា, អយំ សញ្ញា, អយំ ចេតនា, ឥទំ ចិត្ត’’’ន្តិ.

‘‘ឱបម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘យថា, មហារាជ, កោចិទេវ បុរិសោ នាវាយ មហាសមុទ្ទំ អជ្ឈោគាហេត្វា ហត្ថបុដេន ឧទកំ គហេត្វា ជិវ្ហាយ សាយិត្វា ជានេយ្យ នុ ខោ, មហារាជ, សោ បុរិសោ ‘‘ឥទំ គង្គាយ ឧទកំ, ឥទំ យមុនាយ ឧទកំ, ឥទំ អចិរវតិយា ឧទកំ, ឥទំ សរភុយា ឧទកំ, ឥទំ មហិយា ឧទក’’’ន្តិ? ‘‘ទុក្ករំ, ភន្តេ, ជានិតុ’’ន្តិ. ‘‘ឥតោ ទុក្ករតរំ ខោ, មហារាជ, ភគវតា កតំ ឥមេសំ អរូបីនំ ចិត្តចេតសិកានំ ធម្មានំ ឯការម្មណេ វត្តមានានំ វវត្ថានំ អក្ខាតំ ‘អយំ ផស្សោ, អយំ វេទនា, អយំ សញ្ញា, អយំ ចេតនា, ឥទំ ចិត្ត’’’ន្តិ. ‘‘សុដ្ឋុ, ភន្តេ’’តិ រាជា អព្ភានុមោទីតិ.

អរូបធម្មវវត្ថានទុក្ករបញ្ហោ សោឡសមោ.

អរូបធម្មវវត្ថានវគ្គោ សត្តមោ.

ឥមស្មិំ វគ្គេ សោឡស បញ្ហា.

មិលិន្ទបញ្ហបុច្ឆាវិសជ្ជនា

ថេរោ អាហ ‘‘ជានាសិ ខោ, មហារាជ, សម្បតិ កា វេលា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, ជានាមិ ‘សម្បតិ បឋមោ យាមោ អតិក្កន្តោ, មជ្ឈិមោ យាមោ បវត្តតិ, ឧក្កា បទីបីយន្តិ, ចត្តារិ បដាកានិ អាណត្តានិ គមិស្សន្តិ ភណ្ឌតោ រាជទេយ្យានី’’’តិ.

យោនកា ឯវមាហំសុ ‘‘កល្លោសិ, មហារាជ, បណ្ឌិតោ ថេរោ’’តិ. ‘‘អាម, ភណេ, បណ្ឌិតោ ថេរោ, ឯទិសោ អាចរិយោ ភវេយ្យ មាទិសោ ច អន្តេវាសី, នចិរស្សេវ បណ្ឌិតោ ធម្មំ អាជានេយ្យា’’តិ. តស្ស បញ្ហវេយ្យាករណេន តុដ្ឋោ រាជា ថេរំ នាគសេនំ សតសហស្សគ្ឃនកេន កម្ពលេន អច្ឆាទេត្វា ‘‘ភន្តេ នាគសេន, អជ្ជតគ្គេ តេ អដ្ឋសតំ ភត្តំ បញ្ញបេមិ, យំ កិញ្ចិ អន្តេបុរេ កប្បិយំ, តេន ច បវារេមី’’តិ អាហ. អលំ មហារាជ ជីវាមី’’តិ. ‘‘ជានាមិ, ភន្តេ នាគសេន, ជីវសិ, អបិ ច អត្តានញ្ច រក្ខ, មមញ្ច រក្ខាហី’’តិ. ‘‘កថំ អត្តានំ រក្ខសិ, ‘នាគសេនោ មិលិន្ទំ រាជានំ បសាទេតិ, ន ច កិញ្ចិ អលភី’តិ បរាបវាទោ [បរប្បវាទោ (ក.)] អាគច្ឆេយ្យាតិ, ឯវំ អត្តានំ រក្ខ. កថំ មមំ រក្ខសិ, ‘មិលិន្ទោ រាជា បសន្នោ បសន្នាការំ ន ករោតី’តិ បរាបវាទោ អាគច្ឆេយ្យាតិ, ឯវំ មមំ រក្ខាហី’’តិ. ‘‘តថា ហោតុ, មហារាជា’’តិ. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភន្តេ, សីហោ មិគរាជា សុវណ្ណបញ្ជរេ បក្ខិត្តោបិ ពហិមុខោ យេវ ហោតិ, ឯវមេវ ខោ អហំ, ភន្តេ, កិញ្ចាបិ អគារំ អជ្ឈាវសាមិ ពហិមុខោ យេវ បន អច្ឆាមិ. សចេ អហំ, ភន្តេ, អគារស្មា អនាគារិយំ បព្ពជេយ្យំ, ន ចិរំ ជីវេយ្យំ, ពហូ មេ បច្ចត្ថិកា’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា នាគសេនោ មិលិន្ទស្ស រញ្ញោ បញ្ហំ វិសជ្ជេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា សង្ឃារាមំ អគមាសិ. អចិរបក្កន្តេ ច អាយស្មន្តេ នាគសេនេ មិលិន្ទស្ស រញ្ញោ ឯតទហោសិ ‘‘កិំ មយា បុច្ឆិតំ, កិំ ភទន្តេន នាគសេនេន វិសជ្ជិត’’ន្តិ? អថ ខោ មិលិន្ទស្ស រញ្ញោ ឯតទហោសិ ‘‘សព្ពំ មយា សុបុច្ឆិតំ, សព្ពំ ភទន្តេន នាគសេនេន សុវិសជ្ជិត’’ន្តិ. អាយស្មតោបិ នាគសេនស្ស សង្ឃារាមគតស្ស ឯតទហោសិ ‘‘កិំ មិលិន្ទេន រញ្ញា បុច្ឆិតំ, កិំ មយា វិសជ្ជិត’’ន្តិ. អថ ខោ អាយស្មតោ នាគសេនស្ស ឯតទហោសិ ‘‘សព្ពំ មិលិន្ទេន រញ្ញា សុបុច្ឆិតំ, សព្ពំ មយា សុវិសជ្ជិត’’ន្តិ.

អថ ខោ អាយស្មា នាគសេនោ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន មិលិន្ទស្ស រញ្ញោ និវេសនំ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា អាយស្មន្តំ នាគសេនំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ, ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ មិលិន្ទោ រាជា អាយស្មន្តំ នាគសេនំ ឯតទវោច –

‘‘មា ខោ ភទន្តស្ស ឯវំ អហោសិ ‘នាគសេនោ មយា បញ្ហំ បុច្ឆិតោ’តិ តេនេវ សោមនស្សេន តំ រត្តាវសេសំ វីតិនាមេសីតិ ន តេ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. តស្ស មយ្ហំ, ភន្តេ, តំ រត្តាវសេសំ ឯតទហោសិ ‘កិំ មយា បុច្ឆិតំ, កិំ ភទន្តេន វិសជ្ជិត’ន្តិ, ‘សព្ពំ មយា សុបុច្ឆិតំ, សព្ពំ ភទន្តេន សុវិសជ្ជិត’’’ន្តិ.

ថេរោបិ ឯវមាហ – ‘‘មា ខោ មហារាជស្ស ឯវំ អហោសិ ‘មិលិន្ទស្ស រញ្ញោ មយា បញ្ហោ វិសជ្ជិតោ’តិ តេនេវ សោមនស្សេន តំ រត្តាវសេសំ វីតិនាមេសីតិ ន តេ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. តស្ស មយ្ហំ, មហារាជ, តំ រត្តាវសេសំ ឯតទហោសិ ‘កិំ មិលិន្ទេន រញ្ញា បុច្ឆិតំ, កិំ មយា វិសជ្ជិត’ន្តិ, ‘សព្ពំ មិលិន្ទេន រញ្ញា សុបុច្ឆិតំ, សព្ពំ មយា សុវិសជ្ជិត’’’ន្តិ ឥតិហ តេ មហានាគា អញ្ញមញ្ញស្ស សុភាសិតំ សមនុមោទិំសូតិ.

មិលិន្ទបញ្ហបុច្ឆាវិសជ្ជនា និដ្ឋិតា.

មេណ្ឌកបញ្ហារម្ភកថា

អដ្ឋមន្តបរិវជ្ជនីយដ្ឋានានិ

ភស្សប្បវាទោ [ភស្សប្បវេទី (សី. បី.)] វេតណ្ឌី, អតិពុទ្ធិ វិចក្ខណោ;

មិលិន្ទោ ញាណភេទាយ, នាគសេនមុបាគមិ.

វសន្តោ តស្ស ឆាយាយ, បរិបុច្ឆំ បុនប្បុនំ;

បភិន្នពុទ្ធិ ហុត្វាន, សោបិ អាសិ តិបេដកោ.

នវង្គំ អនុមជ្ជន្តោ, រត្តិភាគេ រហោគតោ;

អទ្ទក្ខិ មេណ្ឌកេ បញ្ហេ, ទុន្និវេឋេ សនិគ្គហេ.

‘‘បរិយាយភាសិតំ អត្ថិ, អត្ថិ សន្ធាយភាសិតំ;

សភាវភាសិតំ អត្ថិ, ធម្មរាជស្ស សាសនេ.

‘‘តេសមត្ថំ អវិញ្ញាយ, មេណ្ឌកេ ជិនភាសិតេ;

អនាគតម្ហិ អទ្ធានេ, វិគ្គហោ តត្ថ ហេស្សតិ.

‘‘ហន្ទ កថិំ បសាទេត្វា, ឆេជ្ជាបេស្សាមិ មេណ្ឌកេ;

តស្ស និទ្ទិដ្ឋមគ្គេន, និទ្ទិសិស្សន្ត្យនាគតេ’’តិ.

អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា បភាតាយ រត្តិយា ឧទ្ធស្តេ [ឧដ្ឋិតេ (ស្យា.), ឧគ្គតេ (សី. បី.)] អរុណេ សីសំ ន្ហត្វា សិរសិ អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេ សម្មាសម្ពុទ្ធេ អនុស្សរិត្វា អដ្ឋ វត្តបទានិ សមាទិយិ ‘‘ឥតោ មេ អនាគតានិ សត្ត ទិវសានិ អដ្ឋ គុណេ សមាទិយិត្វា តបោ ចរិតព្ពោ ភវិស្សតិ, សោហំ ចិណ្ណតបោ សមានោ អាចរិយំ អារាធេត្វា មេណ្ឌកេ បញ្ហេ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ. អថ ខោ មិលិន្ទោ រាជា បកតិទុស្សយុគំ អបនេត្វា អាភរណានិ ច ឱមុញ្ចិត្វា កាសាវំ និវាសេត្វា មុណ្ឌកបដិសីសកំ សីសេ បដិមុញ្ចិត្វា មុនិភាវមុបគន្ត្វា អដ្ឋ គុណេ សមាទិយិ ‘‘ឥមំ សត្តាហំ មយា ន រាជត្ថោ អនុសាសិតព្ពោ, ន រាគូបសញ្ហិតំ ចិត្តំ ឧប្បាទេតព្ពំ, ន ទោសូបសញ្ហិតំ ចិត្តំ ឧប្បាទេតព្ពំ, ន មោហូបសញ្ហិតំ ចិត្តំ ឧប្បាទេតព្ពំ, ទាសកម្មករបោរិសេ ជនេបិ និវាតវុត្តិនា ភវិតព្ពំ, កាយិកំ វាចសិកំ អនុរក្ខិតព្ពំ, ឆបិ អាយតនានិ និរវសេសតោ អនុរក្ខិតព្ពានិ, មេត្តាភាវនាយ មានសំ បក្ខិបិតព្ព’’ន្តិ. ឥមេ អដ្ឋ គុណេ សមាទិយិត្វា តេស្វេវ អដ្ឋសុ គុណេសុ មានសំ បតិដ្ឋបេត្វា ពហិ អនិក្ខមិត្វា សត្តាហំ វីតិនាមេត្វា អដ្ឋមេ ទិវសេ បភាតាយ រត្តិយា បគេវ បាតរាសំ កត្វា ឱក្ខិត្តចក្ខុ មិតភាណី សុសណ្ឋិតេន ឥរិយាបថេន អវិក្ខិត្តេន ចិត្តេន ហដ្ឋេន ឧទគ្គេន វិប្បសន្នេន ថេរំ នាគសេនំ ឧបសង្កមិត្វា ថេរស្ស បាទេ សិរសា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ ឋិតោ ឥទមវោច –

‘‘អត្ថិ មេ, ភន្តេ នាគសេន, កោចិ អត្ថោ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ មន្តយិតព្ពោ, ន តត្ថ អញ្ញោ កោចិ តតិយោ ឥច្ឆិតព្ពោ, សុញ្ញេ ឱកាសេ បវិវិត្តេ អរញ្ញេ អដ្ឋង្គុបាគតេ សមណសារុប្បេ. តត្ថ សោ បញ្ហោ បុច្ឆិតព្ពោ ភវិស្សតិ, តត្ថ មេ គុយ្ហំ ន កាតព្ពំ ន រហស្សកំ, អរហាមហំ រហស្សកំ សុណិតុំ សុមន្តនេ ឧបគតេ, ឧបមាយបិ សោ អត្ថោ ឧបបរិក្ខិតព្ពោ, យថា កិំ វិយ, យថា នាម, ភន្តេ នាគសេន, មហាបថវី និក្ខេបំ អរហតិ និក្ខេបេ ឧបគតេ. ឯវមេវ ខោ, ភន្តេ នាគសេន, អរហាមហំ រហស្សកំ សុណិតុំ សុមន្តនេ ឧបគតេ’’តិ. គរុនា សហ បវិវិត្តបវនំ បវិសិត្វា ឥទមវោច – ‘‘ភន្តេ នាគសេន, ឥធ បុរិសេន មន្តយិតុកាមេន អដ្ឋ ឋានានិ បរិវជ្ជយិតព្ពានិ ភវន្តិ, ន តេសុ ឋានេសុ វិញ្ញូ បុរិសោ អត្ថំ មន្តេតិ, មន្តិតោបិ អត្ថោ បរិបតតិ ន សម្ភវតិ. កតមានិ អដ្ឋ ឋានានិ? វិសមដ្ឋានំ បរិវជ្ជនីយំ, សភយំ បរិវជ្ជនីយំ, អតិវាតដ្ឋានំ បរិវជ្ជនីយំ, បដិច្ឆន្នដ្ឋានំ បរិវជ្ជនីយំ, ទេវដ្ឋានំ បរិវជ្ជនីយំ, បន្ថោ បរិវជ្ជនីយោ, សង្គាមោ [សង្កមោ (សី. បី.)] បរិវជ្ជនីយោ, ឧទកតិត្ថំ បរិវជ្ជនីយំ. ឥមានិ អដ្ឋ ឋានានិ បរិវជ្ជនីយានី’’តិ.

ថេរោ អាហ ‘‘កោ ទោសោ វិសមដ្ឋានេ, សភយេ, អតិវាតេ, បដិច្ឆន្នេ, ទេវដ្ឋានេ, បន្ថេ, សង្គាមេ, ឧទកតិត្ថេ’’តិ? ‘‘វិសមេ, ភន្តេ នាគសេន, មន្តិតោ អត្ថោ វិកិរតិ វិធមតិ បគ្ឃរតិ ន សម្ភវតិ, សភយេ មនោ សន្តស្សតិ, សន្តស្សិតោ ន សម្មា អត្ថំ សមនុបស្សតិ, អតិវាតេ សទ្ទោ អវិភូតោ ហោតិ, បដិច្ឆន្នេ ឧបស្សុតិំ តិដ្ឋន្តិ, ទេវដ្ឋានេ មន្តិតោ អត្ថោ គរុកំ បរិណមតិ, បន្ថេ មន្តិតោ អត្ថោ តុច្ឆោ ភវតិ, សង្គាមេ ចញ្ចលោ ភវតិ, ឧទកតិត្ថេ បាកដោ ភវតិ. ភវតីហ –

‘‘‘វិសមំ សភយំ អតិវាតោ, បដិច្ឆន្នំ ទេវនិស្សិតំ;

បន្ថោ ច សង្គាមោ តិត្ថំ, អដ្ឋេតេ បរិវជ្ជិយា’’’តិ.

អដ្ឋ មន្តនស្ស បរិវជ្ជនីយដ្ឋានានិ.

អដ្ឋមន្តវិនាសកបុគ្គលា

‘‘ភន្តេ នាគសេន, អដ្ឋិមេ បុគ្គលា មន្តិយមានា មន្តិតំ អត្ថំ ព្យាបាទេន្តិ. កតមេ អដ្ឋ? រាគចរិតោ ទោសចរិតោ មោហចរិតោ មានចរិតោ លុទ្ធោ អលសោ ឯកចិន្តី ពាលោតិ. ឥមេ អដ្ឋ បុគ្គលា មន្តិតំ អត្ថំ ព្យាបាទេន្តី’’តិ.

ថេរោ អាហ ‘‘តេសំ កោ ទោសោ’’តិ? ‘‘រាគចរិតោ, ភន្តេ នាគសេន, រាគវសេន មន្តិតំ អត្ថំ ព្យាបាទេតិ, ទោសចរិតោ ទោសវសេន មន្តិតំ អត្ថំ ព្យាបាទេតិ, មោហចរិតោ មោហវសេន មន្តិតំ អត្ថំ ព្យាបាទេតិ, មានចរិតោ មានវសេន មន្តិតំ អត្ថំ ព្យាបាទេតិ, លុទ្ធោ លោភវសេន មន្តិតំ អត្ថំ ព្យាបាទេតិ, អលសោ អលសតាយ មន្តិតំ អត្ថំ ព្យាបាទេតិ, ឯកចិន្តី ឯកចិន្តិតាយ មន្តិតំ អត្ថំ ព្យាបាទេតិ, ពាលោ ពាលតាយ មន្តិតំ អត្ថំ ព្យាបាទេតិ. ភវតីហ –

‘‘‘រត្តោ ទុដ្ឋោ ច មូឡ្ហោ ច, មានី លុទ្ធោ តថាលសោ;

ឯកចិន្តី ច ពាលោ ច, ឯតេ អត្ថវិនាសកា’’’តិ.

អដ្ឋ មន្តវិនាសកបុគ្គលា.

នវគុយ្ហមន្តវិធំសកំ

‘‘ភន្តេ នាគសេន, នវិមេ បុគ្គលា មន្តិតំ គុយ្ហំ វិវរន្តិ ន ធារេន្តិ. កតមេ នវ? រាគចរិតោ ទោសចរិតោ មោហចរិតោ ភីរុកោ អាមិសគរុកោ ឥត្ថី សោណ្ឌោ បណ្ឌកោ ទារកោ’’តិ.

ថេរោ អាហ ‘‘តេសំ កោ ទោសោ’’តិ? ‘‘រាគចរិតោ, ភន្តេ នាគសេន, រាគវសេន មន្តិតំ គុយ្ហំ វិវរតិ ន ធារេតិ, ទោសចរិតោ, ភន្តេ, ទោសវសេន មន្តិតំ គុយ្ហំ វិវរតិ ន ធារេតិ, មូឡ្ហោ មោហវសេន មន្តិតំ គុយ្ហំ វិវរតិ ន ធារេតិ, ភីរុកោ ភយវសេន មន្តិតំ គុយ្ហំ វិវរតិ ន ធារេតិ, អាមិសគរុកោ អាមិសហេតុ មន្តិតំ គុយ្ហំ វិវរតិ ន ធារេតិ, ឥត្ថី បញ្ញាយ ឥត្តរតាយ មន្តិតំ គុយ្ហំ វិវរតិ ន ធារេតិ, សោណ្ឌិកោ សុរាលោលតាយ មន្តិតំ គុយ្ហំ វិវរតិ ន ធារេតិ, បណ្ឌកោ អនេកំសិកតាយ មន្តិតំ គុយ្ហំ វិវរតិ ន ធារេតិ, ទារកោ ចបលតាយ មន្តិតំ គុយ្ហំ វិវរតិ ន ធារេតិ. ភវតីហ –

‘‘‘រត្តោ ទុដ្ឋោ ច មូឡ្ហោ ច, ភីរុ អាមិសគរុកោ [អាមិសចក្ខុកោ (សី. បី.)];

ឥត្ថី សោណ្ឌោ បណ្ឌកោ ច, នវមោ ភវតិ ទារកោ.

‘‘នវេតេ បុគ្គលា លោកេ, ឥត្តរា ចលិតា ចលា;

ឯតេហិ មន្តិតំ គុយ្ហំ, ខិប្បំ ភវតិ បាកដ’’’ន្តិ.

នវ គុយ្ហមន្តវិធំសកា បុគ្គលា.

អដ្ឋ បញ្ញាបដិលាភការណំ

‘‘ភន្តេ នាគសេន, អដ្ឋហិ ការណេហិ ពុទ្ធិ បរិណមតិ បរិបាកំ គច្ឆតិ. កតមេហិ អដ្ឋហិ? វយបរិណាមេន ពុទ្ធិ បរិណមតិ បរិបាកំ គច្ឆតិ, យសបរិណាមេន ពុទ្ធិ បរិណមតិ បរិបាកំ គច្ឆតិ, បរិបុច្ឆាយ ពុទ្ធិ បរិណមតិ បរិបាកំ គច្ឆតិ, តិត្ថសំវាសេន ពុទ្ធិ បរិណមតិ បរិបាកំ គច្ឆតិ, យោនិសោ មនសិការេន ពុទ្ធិ បរិណមតិ បរិបាកំ គច្ឆតិ, សាកច្ឆាយ ពុទ្ធិ បរិណមតិ បរិបាកំ គច្ឆតិ, ស្នេហូបសេវនេន ពុទ្ធិ បរិណមតិ បរិបាកំ គច្ឆតិ, បតិរូបទេសវាសេន ពុទ្ធិ បរិណមតិ បរិបាកំ គច្ឆតិ. ភវតីហ –

‘‘‘វយេន យសបុច្ឆាហិ, តិត្ថវាសេន យោនិសោ;

សាកច្ឆា ស្នេហសំសេវា, បតិរូបវសេន ច.

‘‘ឯតានិ អដ្ឋ ឋានានិ, ពុទ្ធិវិសទការណា;

យេសំ ឯតានិ សម្ភោន្តិ, តេសំ ពុទ្ធិ បភិជ្ជតី’’’តិ.

អដ្ឋ បញ្ញាបដិលាភការណានិ.

អាចរិយគុណំ

‘‘ភន្តេ នាគសេន, អយំ ភូមិភាគោ អដ្ឋ មន្តទោសវិវជ្ជិតោ, អហញ្ច លោកេ បរមោ មន្តិសហាយោ [មន្តសហាយោ (សី.)], គុយ្ហមនុរក្ខី ចាហំ យាវាហំ ជីវិស្សាមិ តាវ គុយ្ហមនុរក្ខិស្សាមិ, អដ្ឋហិ ច មេ ការណេហិ ពុទ្ធិ បរិណាមំ គតា, ទុល្លភោ ឯតរហិ មាទិសោ អន្តេវាសី, សម្មា បដិបន្នេ អន្តេវាសិកេ យេ អាចរិយានំ បញ្ចវីសតិ អាចរិយគុណា, តេហិ គុណេហិ អាចរិយេន សម្មា បដិបជ្ជិតព្ពំ. កតមេ បញ្ចវីសតិ គុណា?

‘‘ឥធ, ភន្តេ នាគសេន, អាចរិយេន អន្តេវាសិម្ហិ សតតំ សមិតំ អារក្ខា ឧបដ្ឋបេតព្ពា, អសេវនសេវនា ជានិតព្ពា, បមត្តាប្បមត្តា ជានិតព្ពា, សេយ្យវកាសោ ជានិតព្ពោ, គេលញ្ញំ ជានិតព្ពំ, ភោជនស្ស [ភោជនីយំ (ស្យា.)] លទ្ធាលទ្ធំ ជានិតព្ពំ, វិសេសោ ជានិតព្ពោ, បត្តគតំ សំវិភជិតព្ពំ, អស្សាសិតព្ពោ ‘មា ភាយិ, អត្ថោ តេ អភិក្កមតី’តិ, ‘ឥមិនា បុគ្គលេន បដិចរតី’តិ [បដិចរាហីតិ (ក.)] បដិចារោ ជានិតព្ពោ, គាមេ បដិចារោ ជានិតព្ពោ, វិហារេ បដិចារោ ជានិតព្ពោ, ន តេន ហាសោ ទវោ កាតព្ពោ [ន តេន សហ សល្លាបោ កាតព្ពោ (សី. បី.)], តេន សហ អាលាបោ កាតព្ពោ, ឆិទ្ទំ ទិស្វា អធិវាសេតព្ពំ, សក្កច្ចការិនា ភវិតព្ពំ, អខណ្ឌការិនា ភវិតព្ពំ, អរហស្សការិនា ភវិតព្ពំ, និរវសេសការិនា ភវិតព្ពំ, ‘ជនេមិមំ [ជានេមិមំ (ស្យា.)] សិប្បេសូ’តិ ជនកចិត្តំ ឧបដ្ឋបេតព្ពំ, ‘កថំ អយំ ន បរិហាយេយ្យា’តិ វឌ្ឍិចិត្តំ ឧបដ្ឋបេតព្ពំ, ‘ពលវំ ឥមំ ករោមិ សិក្ខាពលេនា’តិ ចិត្តំ ឧបដ្ឋបេតព្ពំ, មេត្តចិត្តំ ឧបដ្ឋបេតព្ពំ, អាបទាសុ ន វិជហិតព្ពំ, ករណីយេ នប្បមជ្ជិតព្ពំ, ខលិតេ ធម្មេន បគ្គហេតព្ពោតិ. ឥមេ ខោ, ភន្តេ, បញ្ចវីសតិ អាចរិយស្ស អាចរិយគុណា, តេហិ គុណេហិ មយិ សម្មា បដិបជ្ជស្សុ, សំសយោ មេ, ភន្តេ, ឧប្បន្នោ, អត្ថិ មេណ្ឌកបញ្ហា ជិនភាសិតា, អនាគតេ អទ្ធានេ តត្ថ វិគ្គហោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, អនាគតេ ច អទ្ធានេ ទុល្លភា ភវិស្សន្តិ តុម្ហាទិសា ពុទ្ធិមន្តោ, តេសុ មេ បញ្ហេសុ ចក្ខុំ ទេហិ បរវាទានំ និគ្គហាយា’’តិ.

ឧបាសកគុណំ

ថេរោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា ទស ឧបាសកស្ស ឧបាសកគុណេ បរិទីបេសិ. ‘‘ទស ឥមេ, មហារាជ, ឧបាសកស្ស ឧបាសកគុណា. កតមេ ទស, ឥធ, មហារាជ, ឧបាសកោ សង្ឃេន សមានសុខទុក្ខោ ហោតិ, ធម្មាធិបតេយ្យោ ហោតិ, យថាពលំ សំវិភាគរតោ ហោតិ, ជិនសាសនបរិហានិំ ទិស្វា អភិវឌ្ឍិយា វាយមតិ. សម្មាទិដ្ឋិកោ ហោតិ, អបគតកោតូហលមង្គលិកោ ជីវិតហេតុបិ ន អញ្ញំ សត្ថារំ ឧទ្ទិសតិ, កាយិកវាចសិកញ្ចស្ស រក្ខិតំ ហោតិ, សមគ្គារាមោ ហោតិ សមគ្គរតោ, អនុសូយកោ ហោតិ, ន ច កុហនវសេន សាសនេ ចរតិ, ពុទ្ធំ សរណំ គតោ ហោតិ, ធម្មំ សរណំ គតោ ហោតិ, សង្ឃំ សរណំ គតោ ហោតិ. ឥមេ ខោ, មហារាជ, ទស ឧបាសកស្ស ឧបាសកគុណា, តេ សព្ពេ គុណា តយិ សំវិជ្ជន្តិ, តំ តេ យុត្តំ បត្តំ អនុច្ឆវិកំ បតិរូបំ យំ ត្វំ ជិនសាសនបរិហានិំ ទិស្វា អភិវឌ្ឍិំ ឥច្ឆសិ, ករោមិ តេ ឱកាសំ, បុច្ឆ មំ ត្វំ យថាសុខ’’ន្តិ.

មេណ្ឌកបញ្ហារម្ភកថា និដ្ឋិតា.