៦. នាគិតត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ឥតោ ពហិទ្ធា បុថុអញ្ញវាទិនន្តិ អាយស្មតោ នាគិតត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ នារទោ នាម ព្រាហ្មណោ ហុត្វា ឯកទិវសំ មាឡកេ និសិន្នោ ភគវន្តំ ភិក្ខុសង្ឃេន បុរក្ខតំ គច្ឆន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ តីហិ គាថាហិ អភិត្ថវិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កបិលវត្ថុនគរេ សក្យរាជកុលេ និព្ពត្តិ, នាគិតោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ ភគវតិ កបិលវត្ថុស្មិំ វិហរន្តេ មធុបិណ្ឌិកសុត្តំ (ម. និ. ១.១៩៩ អាទយោ) សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៤.៤៧-៥៤) –

‘‘វិសាលមាឡេ អាសីនោ, អទ្ទសំ លោកនាយកំ;

ខីណាសវំ ពលប្បត្តំ, ភិក្ខុសង្ឃបុរក្ខតំ.

‘‘សតសហស្សា តេវិជ្ជា, ឆឡភិញ្ញា មហិទ្ធិកា;

បរិវារេន្តិ សម្ពុទ្ធំ, កោ ទិស្វា នប្បសីទតិ.

‘‘ញាណេ ឧបនិធា យស្ស, ន វិជ្ជតិ សទេវកេ;

អនន្តញាណំ សម្ពុទ្ធំ, កោ ទិស្វា នប្បសីទតិ.

‘‘ធម្មកាយញ្ច ទីបេន្តំ, កេវលំ រតនាករំ;

វិកប្បេតុំ ន សក្កោន្តិ, កោ ទិស្វា នប្បសីទតិ.

‘‘ឥមាហិ តីហិ គាថាហិ, នារទោវ្ហយវច្ឆលោ;

បទុមុត្តរំ ថវិត្វាន, សម្ពុទ្ធំ អបរាជិតំ.

‘‘តេន ចិត្តប្បសាទេន, ពុទ្ធសន្ថវនេន ច;

កប្បានំ សតសហស្សំ, ទុគ្គតិំ នុបបជ្ជហំ.

‘‘ឥតោ តិំសកប្បសតេ, សុមិត្តោ នាម ខត្តិយោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា សត្ថុ អវិតថទេសនតំ ធម្មស្ស ច និយ្យានិកតំ និស្សាយ សញ្ជាតបីតិសោមនស្សោ បីតិវេគប្បវិស្សដ្ឋំ ឧទានំ ឧទានេន្តោ –

៨៦. ‘‘ឥតោ ពហិទ្ធា បុថុអញ្ញវាទិនំ, មគ្គោ ន និព្ពានគមោ យថា អយំ;

ឥតិស្សុ សង្ឃំ ភគវានុសាសតិ, សត្ថា សយំ បាណិតលេវ ទស្សយ’’ន្តិ. –

គាថំ អភាសិ.

តត្ថ ឥតោ ពហិទ្ធាតិ ឥមស្មា ពុទ្ធសាសនា ពាហិរកេ សមយេ, តេនាហ ‘‘បុថុអញ្ញវាទិន’’ន្តិ, នានាតិត្ថិយានន្តិ អត្ថោ. មគ្គោ ន និព្ពានគមោ យថា អយន្តិ យថា អយំ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ឯកំសេន និព្ពានំ គច្ឆតីតិ និព្ពានគមោ, និព្ពានគាមី, ឯវំ និព្ពានគមោ មគ្គោ តិត្ថិយសមយេ នត្ថិ អសម្មាសម្ពុទ្ធប្បវេទិតត្តា អញ្ញតិត្ថិយវាទស្ស. តេនាហ ភគវា –

‘‘ឥធេវ, ភិក្ខវេ, សមណោ, ឥធ ទុតិយោ សមណោ, ឥធ តតិយោ សមណោ, ឥធ ចតុត្ថោ សមណោ, សុញ្ញា បរប្បវាទា សមណេភិ អញ្ញេហី’’តិ (ទី. និ. ២.២១៤; ម. និ. ១.១៣៩; អ. និ. ៤.២៤១).

ឥតីតិ ឯវំ. អស្សូតិ និបាតមត្តំ. សង្ឃន្តិ ភិក្ខុសង្ឃំ, ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសោយំ យថា ‘‘សត្ថា ទេវមនុស្សាន’’ន្តិ. សង្ឃន្តិ វា សមូហំ, វេនេយ្យជនន្តិ អធិប្បាយោ. ភគវាតិ ភាគ្យវន្តតាទីហិ ការណេហិ ភគវា, អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារោ បន បរមត្ថទីបនិយំ ឥតិវុត្តកវណ្ណនាយំ វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. សត្ថាតិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេហិ យថារហំ អនុសាសតីតិ សត្ថា. សយន្តិ សយមេវ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – ‘‘សីលាទិក្ខន្ធត្តយសង្គហោ សម្មាទិដ្ឋិអាទីនំ អដ្ឋន្នំ អង្គានំ វសេន អដ្ឋង្គិកោ និព្ពានគាមី អរិយមគ្គោ យថា មម សាសនេ អត្ថិ, ឯវំ ពាហិរកសមយេ មគ្គោ នាម នត្ថី’’តិ សីហនាទំ នទន្តោ អម្ហាកំ សត្ថា ភគវា សយមេវ សយម្ភូញាណេន ញាតំ, សយមេវ វា មហាករុណាសញ្ចោទិតោ ហុត្វា អត្តនោ ទេសនាវិលាសសម្បត្តិយា ហត្ថតលេ អាមលកំ វិយ ទស្សេន្តោ ភិក្ខុសង្ឃំ វេនេយ្យជនតំ អនុសាសតិ ឱវទតីតិ.

នាគិតត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.