នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

ខុទ្ទកនិកាយេ

ថេរគាថា-អដ្ឋកថា

(បឋមោ ភាគោ)

គន្ថារម្ភកថា

មហាការុណិកំ នាថំ, ញេយ្យសាគរបារគុំ;

វន្ទេ និបុណគម្ភីរ-វិចិត្រនយទេសនំ.

វិជ្ជាចរណសម្បន្នា, យេន និយ្យន្តិ លោកតោ;

វន្ទេ តមុត្តមំ ធម្មំ, សម្មាសម្ពុទ្ធបូជិតំ.

សីលាទិគុណសម្បន្នោ, ឋិតោ មគ្គផលេសុ យោ;

វន្ទេ អរិយសង្ឃំ តំ, បុញ្ញក្ខេត្តំ អនុត្តរំ.

វន្ទនាជនិតំ បុញ្ញំ, ឥតិ យំ រតនត្តយេ;

ហតន្តរាយោ សព្ពត្ថ, ហុត្វាហំ តស្ស តេជសា.

យា តា សុភូតិអាទីហិ, កតកិច្ចេហិ តាទិហិ;

ថេរេហិ ភាសិតា គាថា, ថេរីហិ ច និរាមិសា.

ឧទាននាទវិធិនា, គម្ភីរា និបុណា សុភា;

សុញ្ញតាបដិសំយុត្តា, អរិយធម្មប្បកាសិកា.

ថេរគាថាតិ នាមេន, ថេរីគាថាតិ តាទិនោ;

យា ខុទ្ទកនិកាយម្ហិ, សង្គាយិំសុ មហេសយោ.

តាសំ គម្ភីរញាណេហិ, ឱគាហេតព្ពភាវតោ;

កិញ្ចាបិ ទុក្ករា កាតុំ, អត្ថសំវណ្ណនា មយា.

សហសំវណ្ណនំ យស្មា, ធរតេ សត្ថុ សាសនំ;

បុព្ពាចរិយសីហានំ, តិដ្ឋតេវ វិនិច្ឆយោ.

តស្មា តំ អវលម្ពិត្វា, ឱគាហេត្វាន បញ្ចបិ;

និកាយេ ឧបនិស្សាយ, បោរាណដ្ឋកថានយំ.

សុវិសុទ្ធំ អសំកិណ្ណំ, និបុណត្ថវិនិច្ឆយំ;

មហាវិហារវាសីនំ, សមយំ អវិលោមយំ.

យាសំ អត្ថោ ទុវិញ្ញេយ្យោ, អនុបុព្ពិកថំ វិនា;

តាសំ តញ្ច វិភាវេន្តោ, ទីបយន្តោ វិនិច្ឆយំ.

យថាពលំ ករិស្សាមិ, អត្ថសំវណ្ណនំ សុភំ;

សក្កច្ចំ ថេរគាថានំ, ថេរីគាថានមេវ ច.

ឥតិ អាកង្ខមានស្ស, សទ្ធម្មស្ស ចិរដ្ឋិតិំ;

តទត្ថំ វិភជន្តស្ស, និសាមយថ សាធវោតិ.

កា បនេតា ថេរគាថា ថេរីគាថា ច, កថញ្ច បវត្តាតិ, កាមញ្ចាយមត្ថោ គាថាសុ វុត្តោយេវ បាកដករណត្ថំ បន បុនបិ វុច្ចតេ – តត្ថ ថេរគាថា តាវ សុភូតិត្ថេរាទីហិ ភាសិតា. យា ហិ តេ អត្តនា យថាធិគតំ មគ្គផលសុខំ បច្ចវេក្ខិត្វា កាចិ ឧទានវសេន, កាចិ អត្តនោ សមាបត្តិវិហារបច្ចវេក្ខណវសេន, កាចិ បុច្ឆាវសេន, កាចិ បរិនិព្ពានសមយេ សាសនស្ស និយ្យានិកភាវវិភាវនវសេន អភាសិំសុ, តា សព្ពា សង្គីតិកាលេ ឯកជ្ឈំ កត្វា ‘‘ថេរគាថា’’ឥច្ចេវ ធម្មសង្គាហកេហិ សង្គីតា. ថេរីគាថា បន ថេរិយោ ឧទ្ទិស្ស ទេសិតា.

តា បន វិនយបិដកំ, សុត្តន្តបិដកំ អភិធម្មបិដកន្តិ តីសុ បិដកេសុ សុត្តន្តបិដកបរិយាបន្នា. ទីឃនិកាយោ, មជ្ឈិមនិកាយោ, សំយុត្តនិកាយោ, អង្គុត្តរនិកាយោ, ខុទ្ទកនិកាយោតិ បញ្ចសុ និកាយេសុ ខុទ្ទកនិកាយបរិយាបន្នា, សុត្តំ, គេយ្យំ, វេយ្យាករណំ, គាថា, ឧទានំ, ឥតិវុត្តកំ, ជាតកំ, អព្ភុតធម្មំ, វេទល្លន្តិ នវសុ សាសនង្គេសុ គាថង្គសង្គហំ គតា.

‘‘ទ្វាសីតិ ពុទ្ធតោ គណ្ហិំ, ទ្វេសហស្សានិ ភិក្ខុតោ;

ចតុរាសីតិសហស្សានិ, យេ មេ ធម្មា បវត្តិនោ’’តិ.

ឯវំ ធម្មភណ្ឌាគារិកេន បដិញ្ញាតេសុ ចតុរាសីតិយា ធម្មក្ខន្ធសហស្សេសុ កតិបយធម្មក្ខន្ធសង្គហំ គតា.

តត្ថ ថេរគាថា តាវ និបាតតោ ឯកនិបាតោ ឯកុត្តរវសេន យាវ ចុទ្ទសនិបាតាតិ ចុទ្ទសនិបាតោ សោឡសនិបាតោ វីសតិនិបាតោ តិំសនិបាតោ ចត្តាលីសនិបាតោ បញ្ញាសនិបាតោ សដ្ឋិនិបាតោ សត្តតិនិបាតោតិ ឯកវីសតិនិបាតសង្គហា. និបាតនំ និក្ខិបនន្តិ និបាតោ. ឯកោ ឯកេកោ គាថានំ និបាតោ និក្ខេបោ ឯត្ថាតិ ឯកនិបាតោ. ឥមិនា នយេន សេសេសុបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ ឯកនិបាតេ ទ្វាទស វគ្គា. ឯកេកស្មិំ វគ្គេ ទស ទស កត្វា វីសុត្តរសតំ ថេរា, តត្តិកា ឯវ គាថា. វុត្តញ្ហិ –

‘‘វីសុត្តរសតំ ថេរា, កតកិច្ចា អនាសវា;

ឯកកម្ហិ និបាតម្ហិ, សុសង្គីតា មហេសិភី’’តិ.

ទុកនិបាតេ ឯកូនបញ្ញាស ថេរា, អដ្ឋនវុតិ គាថា; តិកនិបាតេ សោឡស ថេរា, អដ្ឋចត្តាលីស គាថា; ចតុក្កនិបាតេ តេរស ថេរា, ទ្វេបញ្ញាស គាថា; បញ្ចកនិបាតេ ទ្វាទស ថេរា, សដ្ឋិ គាថា; ឆក្កនិបាតេ ចុទ្ទស ថេរា, ចតុរាសីតិ គាថា; សត្តកនិបាតេ បញ្ច ថេរា, បញ្ចតិំស គាថា; អដ្ឋកនិបាតេ តយោ ថេរា, ចតុវីសតិ គាថា; នវកនិបាតេ ឯកោ ថេរោ, នវ គាថា; ទសនិបាតេ សត្ត ថេរា, សត្តតិ គាថា; ឯកាទសនិបាតេ ឯកោ ថេរោ, ឯកាទស គាថា; ទ្វាទសនិបាតេ ទ្វេ ថេរា, ចតុវីសតិ គាថា; តេរសនិបាតេ ឯកោ ថេរោ, តេរស គាថា; ចុទ្ទសនិបាតេ ទ្វេ ថេរា, អដ្ឋវីសតិ គាថា; បន្នរសនិបាតោ នត្ថិ, សោឡសនិបាតេ ទ្វេ ថេរា, ទ្វត្តិំស គាថា; វីសតិនិបាតេ ទស ថេរា, បញ្ចចត្តាលីសាធិកានិ ទ្វេ គាថាសតានិ; តិំសនិបាតេ តយោ ថេរា, សតំ បញ្ច ច គាថា; ចត្តាលីសនិបាតេ ឯកោ ថេរោ, ទ្វេចត្តាលីស គាថា; បញ្ញាសនិបាតេ ឯកោ ថេរោ, បញ្ចបញ្ញាស គាថា; សដ្ឋិនិបាតេ ឯកោ ថេរោ, អដ្ឋសដ្ឋិ គាថា; សត្តតិនិបាតេ ឯកោ ថេរោ, ឯកសត្តតិ គាថា. សម្បិណ្ឌេត្វា បន ទ្វេសតានិ ចតុសដ្ឋិ ច ថេរា, សហស្សំ តីណិ សតានិ សដ្ឋិ ច គាថាតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘សហស្សំ ហោន្តិ តា គាថា, តីណិ សដ្ឋិ សតានិ ច;

ថេរា ច ទ្វេ សតា សដ្ឋិ, ចត្តារោ ច បកាសិតា’’តិ.

ថេរីគាថា បន ឯកនិបាតោ ឯកុត្តរវសេន យាវ នវនិបាតាតិ នវនិបាតោ ឯកាទសនិបាតោ, ទ្វាទសនិបាតោ, សោឡសនិបាតោ, វីសតិនិបាតោ, តិំសនិបាតោ, ចត្តាលីសនិបាតោ, មហានិបាតោតិ សោឡសនិបាតសង្គហា. តត្ថ ឯកនិបាតេ អដ្ឋារស ថេរិយោ, អដ្ឋារសេវ គាថា; ទុកនិបាតេ ទស ថេរិយោ, វីសតិ គាថា; តិកនិបាតេ អដ្ឋ ថេរិយោ, ចតុវីសតិ គាថា; ចតុក្កនិបាតេ ឯកា ថេរី, ចតស្សោ គាថា; បញ្ចកនិបាតេ ទ្វាទស ថេរិយោ សដ្ឋិ គាថា; ឆក្កនិបាតេ អដ្ឋ ថេរិយោ អដ្ឋចត្តាលីស គាថា; សត្តនិបាតេ តិស្សោ ថេរិយោ, ឯកវីសតិ គាថា; អដ្ឋ និបាតតោ បដ្ឋាយ យាវ សោឡសនិបាតា ឯកេកា ថេរិយោ តំតំនិបាតបរិមាណា គាថា; វីសតិនិបាតេ បញ្ច ថេរិយោ, អដ្ឋារសសតគាថា; តិំសនិបាតេ ឯកា ថេរី, ចតុត្តិំស គាថា; ចត្តាលីសនិបាតេ ឯកា ថេរី, អដ្ឋចត្តាលីស គាថា; មហានិបាតេបិ ឯកា ថេរី, បញ្ចសត្តតិ គាថា. ឯវមេត្ថ និបាតានំ គាថាវគ្គានំ គាថានញ្ច បរិមាណំ វេទិតព្ពំ.

និទានគាថាវណ្ណនា

ឯវំ បរិច្ឆិន្នបរិមាណាសុ បនេតាសុ ថេរគាថា អាទិ. តត្ថាបិ –

‘‘សីហានំវ នទន្តានំ, ទាឋីនំ គិរិគព្ភរេ;

សុណាថ ភាវិតត្តានំ, គាថា អត្ថូបនាយិកា’’តិ.

អយំ បឋមមហាសង្គីតិកាលេ អាយស្មតា អានន្ទេន តេសំ ថេរានំ ថោមនត្ថំ ភាសិតា គាថា អាទិ. តត្ថ សីហានន្តិ សីហសទ្ទោ ‘‘សីហោ, ភិក្ខវេ, មិគរាជា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៣៣) មិគរាជេ អាគតោ. ‘‘អថ ខោ សីហោ សេនាបតិ យេន ភគវា តេនុបសង្កមី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៥.៣៤) បញ្ញត្តិយំ. ‘‘សីហោតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្សេតំ អធិវចនំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៥.៩៩; ១០.២១) តថាគតេ. តត្ថ យថា តថាគតេ សទិសកប្បនាយ អាគតោ, ឯវំ ឥធាបិ សទិសកប្បនាវសេនេវ វេទិតព្ពោ, តស្មា សីហានំវាតិ សីហានំ ឥវ. សន្ធិវសេន សរលោបោ ‘‘ឯវំស តេ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២២) វិយ. តត្ថ ឥវាតិ និបាតបទំ. សុណាថាតិ អាខ្យាតបទំ. ឥតរានិ នាមបទានិ. សីហានំវាតិ ច សម្ពន្ធេ សាមិវចនំ. កាមញ្ចេត្ថ សម្ពន្ធី សរូបតោ ន វុត្តោ, អត្ថតោ បន វុត្តោវ ហោតិ. យថា ហិ ‘‘ឱដ្ឋស្សេវ មុខំ ឯតស្សា’’តិ វុត្តេ ឱដ្ឋស្ស មុខំ វិយ មុខំ ឯតស្សាតិ អយមត្ថោ វុត្តោ ឯវ ហោតិ, ឯវមិធាបិ ‘‘សីហានំវា’’តិ វុត្តេ សីហានំ នាទោ វិយាតិ អយមត្ថោ វុត្តោ ឯវ ហោតិ. តត្ថ មុខសទ្ទសន្និធានំ ហោតីតិ ចេ, ឥធាបិ ‘‘នទន្តាន’’ន្តិ បទសន្និធានតោ, តស្មា សីហានំវាតិ និទស្សនវចនំ. នទន្តានន្តិ តស្ស និទស្សិតព្ពេន សម្ពន្ធទស្សនំ. ទាឋីនន្តិ តព្ពិសេសនំ. គិរិគព្ភរេតិ តស្ស បវត្តិដ្ឋានទស្សនំ. សុណាថាតិ សវនេ និយោជនំ. ភាវិតត្តានន្តិ សោតព្ពស្ស បភវទស្សនំ. គាថាតិ សោតព្ពវត្ថុទស្សនំ. អត្ថុបនាយិកាតិ តព្ពិសេសនំ. កាមញ្ចេត្ថ ‘‘សីហានំ នទន្តានំ ទាឋីន’’ន្តិ បុល្លិង្គវសេន អាគតំ, លិង្គំ បន បរិវត្តេត្វា ‘‘សីហីន’’ន្តិអាទិនា ឥត្ថិលិង្គវសេនាបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯកសេសវសេន វា សីហា ច សីហិយោ ច សីហា, តេសំ សីហានន្តិអាទិនា សាធារណា ហេតា តិស្សោ និទានគាថា ថេរគាថានំ ថេរីគាថានញ្ចាតិ.

តត្ថ សហនតោ ហននតោ ច សីហោ. យថា ហិ សីហស្ស មិគរញ្ញោ ពលវិសេសយោគតោ សរភមិគមត្តវរវារណាទិតោបិ បរិស្សយោ នាម នត្ថិ, វាតាតបាទិបរិស្សយម្បិ សោ សហតិយេវ, គោចរាយ បក្កមន្តោបិ តេជុស្សទតាយ មត្តគន្ធហត្ថិវនមហិំសាទិកេ សមាគន្ត្វា អភីរូ អឆម្ភី អភិភវតិ, អភិភវន្តោ ច តេ អញ្ញទត្ថុ ហន្ត្វា តត្ថ មុទុមំសានិ ភក្ខយិត្វា សុខេនេវ វិហរតិ, ឯវមេតេបិ មហាថេរា អរិយពលវិសេសយោគេន សព្ពេសម្បិ បរិស្សយានំ សហនតោ, រាគាទិសំកិលេសពលស្ស អភិភវិត្វា ហននតោ បជហនតោ តេជុស្សទភាវេន កុតោចិបិ អភីរូ អឆម្ភី ឈានាទិសុខេន វិហរន្តីតិ សហនតោ ហននតោ ច សីហា វិយាតិ សីហា. សទ្ទត្ថតោ បន យថា កន្តនត្ថេន អាទិអន្តវិបល្លាសតោ តក្កំ វុច្ចតិ, ឯវំ ហិំសនដ្ឋេន សីហោ វេទិតព្ពោ. តថា សហនដ្ឋេន. បិសោទរាទិបក្ខេបេន និរុត្តិនយេន បន វុច្ចមានេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ.

អថ វា យថា មិគរាជា កេសរសីហោ អត្តនោ តេជុស្សទតាយ ឯកចារី វិហរតិ, ន កញ្ចិ សហាយំ បច្ចាសីសតិ, ឯវមេតេបិ តេជុស្សទតាយ វិវេកាភិរតិយា ច ឯកចារិនោតិ ឯកចរិយដ្ឋេនបិ សីហា វិយាតិ សីហា, តេនាហ – ភគវា ‘‘សីហំវេកចរំ នាគ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.៣០; សុ. និ. ១៦៨).

អថ វា អសន្តាសនជវបរក្កមាទិវិសេសយោគតោ សីហា វិយាតិ សីហា, ឯតេ មហាថេរា. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, អសនិយា ផលន្តិយា ន សន្តសន្តិ, កតមេវ ទ្វេ? ភិក្ខុ ច ខីណាសវោ សីហោ ច មិគរាជា’’តិ (អ. និ. ២.៦០).

ជវោបិ សីហស្ស អញ្ញេហិ អសាធារណោ, តថា បរក្កមោ. តថា ហិ សោ ឧសភសតម្បិ លង្ឃិត្វា វនមហិំសាទីសុ និបតតិ, បោតកោបិ សមានោ បភិន្នមទានម្បិ មត្តវរវារណានំ បដិមានំ ភិន្ទិត្វា ទន្តកឡីរំវ ខាទតិ. ឯតេសំ បន អរិយមគ្គជវោ ឥទ្ធិជវោ ច អញ្ញេហិ អសាធារណោ, សម្មប្បធានបរក្កមោ ច និរតិសយោ. តស្មា សីហានំវាតិ សីហសទិសានំ វិយ. សីហស្ស ចេត្ថ ហីនូបមតា ទដ្ឋព្ពា, អច្ចន្តវិសិដ្ឋស្ស សហនាទិអត្ថស្ស ថេរេស្វេវ លព្ភនតោ.

នទន្តានន្តិ គជ្ជន្តានំ. គោចរបរក្កមតុដ្ឋិវេលាទីសុ ហិ យថា សីហា អត្តនោ អាសយតោ និក្ខមិត្វា វិជម្ភិត្វា សីហនាទំ អភីតនាទំ នទន្តិ, ឯវំ ឯតេបិ វិសយជ្ឈត្តបច្ចវេក្ខណឧទានាទិកាលេសុ ឥមំ អភីតនាទំ នទិំសុ. តេន វុត្តំ – ‘‘សីហានំវ នទន្តាន’’ន្តិ. ទាឋីនន្តិ ទាឋាវន្តានំ. បសដ្ឋទាឋីនំ, អតិសយទាឋានន្តិ វា អត្ថោ. យថា ហិ សីហា អតិវិយ ទឡ្ហានំ តិក្ខានញ្ច ចតុន្នំ ទាឋានំ ពលេន បដិបក្ខំ អភិភវិត្វា អត្តនោ មនោរថំ មត្ថកំ បូរេន្តិ, ឯវមេតេបិ ចតុន្នំ អរិយមគ្គទាឋានំ ពលេន អនាទិមតិ សំសារេ អនភិភូតបុព្ពបដិបក្ខំ អភិភវិត្វា អត្តនោ មនោរថំ មត្ថកំ បាបេសុំ. ឥធាបិ ទាឋា វិយាតិ ទាឋាតិ សទិសកប្បនាវសេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

គិរិគព្ភរេតិ បព្ពតគុហាយំ, សមីបត្ថេ ភុម្មវចនំ. ‘‘គិរិគវ្ហរេ’’តិ កេចិ បឋន្តិ. បព្ពតេសុ វនគហនេ វនសណ្ឌេតិ អត្ថោ. ឥទំ បន នេសំ វិរោចនដ្ឋានទស្សនញ្ចេវ សីហនាទស្ស យោគ្យភូមិទស្សនញ្ច. នទន្តានំ គិរិគព្ភរេតិ យោជនា. យថា ហិ សីហា យេភុយ្យេន គិរិគព្ភរេ អញ្ញេហិ ទុរាសទតាយ ជនវិវិត្តេ វសន្តា អត្តនោ ទស្សនេន ឧប្បជ្ជនកស្ស ខុទ្ទកមិគសន្តាសស្ស បរិហរណត្ថំ គោចរគមនេ សីហនាទំ នទន្តិ, ឯវមេតេបិ អញ្ញេហិ ទុរាសទគិរិគព្ភរសទិសេវ សុញ្ញាគារេវសន្តា គុណេហិ ខុទ្ទកានំ បុថុជ្ជនានំ តណ្ហាទិដ្ឋិបរិត្តាសបរិវជ្ជនត្ថំ វក្ខមានគាថាសង្ខាតំ អភីតនាទំ នទិំសុ. តេន វុត្តំ ‘‘សីហានំវ នទន្តានំ, ទាឋីនំ គិរិគព្ភរេ’’តិ.

សុណាថាតិ សវនាណត្តិកវចនំ, តេន វក្ខមានានំ គាថានំ សន្និបតិតាយ បរិសាយ សោតុកាមតំ ឧប្បាទេន្តោ សវនេ អាទរំ ជនេតិ, ឧស្សាហំ សមុដ្ឋាបេន្តោ គារវំ ពហុមានញ្ច ឧបដ្ឋបេតិ. អថ វា ‘‘សីហាន’’ន្តិអាទីនំ បទានំ សទិសកប្បនាយ វិនា មុខ្យវសេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តស្មា ទឡ្ហតិក្ខភាវេន បសដ្ឋាតិសយទាឋតាយ ទាឋីនំ គិរិគព្ភរេ នទន្តានំ សីហគជ្ជិតំ គជ្ជន្តានំ សីហានំ មិគរាជូនំ វិយ តេសំ អភីតនាទសទិសា គាថា សុណាថាតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘យថា សីហនាទំ នទន្តានំ សីហានំ មិគរាជូនំ កុតោចិបិ ភយាភាវតោ សោ អភីតនាទោ តទញ្ញមិគសន្តាសករោ, ឯវំ ភាវិតត្តានំ អប្បមត្តានំ ថេរានំ សីហនាទសទិសិយោ សព្ពសោ ភយហេតូនំ សុប្បហីនត្តា អភីតនាទភូតា, បមត្តជនសន្តាសករា គាថា សុណាថា’’តិ.

ភាវិតត្តានន្តិ ភាវិតចិត្តានំ. ចិត្តញ្ហិ ‘‘អត្តា ហិ កិរ ទុទ្ទមោ (ធ. ប. ១៥៩) យោ វេ ឋិតត្តោ តសរំវ ឧជ្ជូ’’តិ (សុ. និ. ២១៧) ច ‘‘អត្តសម្មាបណិធី’’តិ (ខុ. បា. ៥.៤; សុ. និ. ២៦៣) ច ឯវមាទីសុ អត្តាតិ វុច្ចតិ, តស្មា អធិចិត្តានុយោគេន សមថវិបស្សនាភិវឌ្ឍិតចិត្តានំ សមថវិបស្សនាភាវនាមត្ថកំ បាបេត្វា ឋិតានន្តិ អត្ថោ. អថ វា ភាវិតត្តានន្តិ ភាវិតសភាវានំ, សភាវភូតសីលាទិភាវិតានន្តិ អត្ថោ. គីយតីតិ គាថា, អនុដ្ឋុភាទិវសេន ឥសីហិ បវត្តិតំ ចតុប្បទំ ឆប្បទំ វា វចនំ. អញ្ញេសម្បិ តំសទិសតាយ តថា វុច្ចន្តិ. អត្តត្ថាទិភេទេ អត្ថេ ឧបនេន្តិ តេសុ វា ឧបនិយ្យន្តីតិ អត្ថូបនាយិកា.

អថ វា ភាវិតត្តានន្តិ ភាវិតត្តាភាវានំ, អត្តភាវោ ហិ អាហិតោ អហំ មានោ ឯត្ថាតិ ‘‘អត្តា’’តិ វុច្ចតិ, សោ ច តេហិ អប្បមាទភាវនាយ អនវជ្ជភាវនាយ ភាវិតោ សម្មទេវ គុណគន្ធំ គាហាបិតោ. តេន តេសំ កាយភាវនា សីលភាវនា ចិត្តភាវនា បញ្ញាភាវនាតិ ចតុន្នម្បិ ភាវនានំ បរិបុណ្ណភាវំ ទស្សេតិ. ‘‘ភាវនា’’តិ ច សម្ពោធិបដិបទា ឥធាធិប្បេតា. យាយំ សច្ចសម្ពោធិ អត្ថិ, សា ទុវិធា អភិសមយតោ តទត្ថតោ ច. សម្ពោធិ បន តិវិធា សម្មាសម្ពោធិ បច្ចេកសម្ពោធិ សាវកសម្ពោធីតិ. តត្ថ សម្មា សាមំ សព្ពធម្មានំ ពុជ្ឈនតោ ពោធនតោ ច សម្មាសម្ពោធិ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានំ មគ្គញាណំ មគ្គញាណបទដ្ឋានញ្ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ‘‘សម្មាសម្ពោធី’’តិ វុច្ចតិ. តេនាហ –

‘‘ពុទ្ធោតិ យោ សោ ភគវា សយម្ភូ អនាចរិយកោ បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ សាមំ សច្ចានិ អភិសម្ពុជ្ឈិ, តត្ថ ច សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ ពលេសុ ច វសីភាវ’’ន្តិ (មហានិ. ១៩២; ចូឡនិ. បារាយនត្ថុតិគាថានិទ្ទេស ៩៧; បដិ. ម. ១.១៦១).

ពោធនេយ្យពោធនត្ថោ ហិ ពលេសុ វសីភាវោ. បច្ចេកំ សយមេវ ពោធីតិ បច្ចេកសម្ពោធិ, អននុពុទ្ធោ សយម្ភូញាណេន សច្ចាភិសមយោតិ អត្ថោ. សម្មាសម្ពុទ្ធានញ្ហិ សយម្ភូញាណតាយ សយមេវ បវត្តមានោបិ សច្ចាភិសមយោ សានុពុទ្ធោ អបរិមាណានំ សត្តានំ សច្ចាភិសមយស្ស ហេតុភាវតោ. ឥមេសំ បន សោ ឯកស្សាបិ សត្តស្ស សច្ចាភិសមយហេតុ ន ហោតិ. សត្ថុ ធម្មទេសនាយ សវនន្តេ ជាតាតិ សាវកា. សាវកានំ សច្ចាភិសមយោ សាវកសម្ពោធិ. តិវិធាបេសា តិណ្ណំ ពោធិសត្តានំ យថាសកំ អាគមនីយបដិបទាយ មត្ថកប្បត្តិយា សតិបដ្ឋានាទីនំ សត្តតិំសាយ ពោធិបក្ខិយធម្មានំ ភាវនាបារិបូរីតិ វេទិតព្ពា ឥតរាភិសមយានំ តទវិនាភាវតោ. ន ហិ សច្ឆិកិរិយាភិសមយេន វិនា ភាវនាភិសមយោ សម្ភវតិ, សតិ ច ភាវនាភិសមយេ បហានាភិសមយោ បរិញ្ញាភិសមយោ ច សិទ្ធោយេវ ហោតីតិ.

យទា ហិ មហាពោធិសត្តោ បរិបូរិតពោធិសម្ភារោ ចរិមភវេ កតបុព្ពកិច្ចោ ពោធិមណ្ឌំ អារុយ្ហ – ‘‘ន តាវិមំ បល្លង្កំ ភិន្ទិស្សាមិ, យាវ ន មេ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចិស្សតី’’តិ បដិញ្ញំ កត្វា អបរាជិតបល្លង្កេ និសិន្នោ អសម្បត្តាយ ឯវ សញ្ឈាវេលាយ មារពលំ វិធមិត្វា បុរិមយាមេ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណេន អនេកាការវោការេ បុព្ពេ និវុត្ថក្ខន្ធេ អនុស្សរិត្វា មជ្ឈិមយាមេ ទិព្ពចក្ខុវិសោធនេន ចុតូបបាតញាណអនាគតំសញាណានិ អធិគន្ត្វា បច្ឆិមយាមេ ‘‘កិច្ឆំ វតាយំ លោកោ អាបន្នោ ជាយតិ ច ជីយតិ ច មីយតិ ច ចវតិ ច ឧបបជ្ជតិ ច, អថ ច បនិមស្ស ទុក្ខស្ស និស្សរណំ នប្បជានាតិ ជរាមរណស្សា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៥៧) ជរាមរណតោ បដ្ឋាយ បដិច្ចសមុប្បាទមុខេន វិបស្សនំ អភិនិវិសិត្វា មហាគហនំ ឆិន្ទិតុំ និសទសិលាយំ ផរសុំ និសេន្តោ វិយ កិលេសគហនំ ឆិន្ទិតុំ លោកនាថោ ញាណផរសុំ តេជេន្តោ ពុទ្ធភាវាយ ហេតុសម្បត្តិយា បរិបាកំ គតត្តា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណាធិគមាយ វិបស្សនំ គព្ភំ គណ្ហាបេន្តោ អន្តរន្តរា នានាសមាបត្តិយោ សមាបជ្ជិត្វា យថាវវត្ថាបិតេ នាមរូបេ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា អនុបទធម្មវិបស្សនាវសេន អនេកាការវោការសង្ខារេ សម្មសន្តោ ឆត្តិំសកោដិសតសហស្សមុខេន សម្មសនវារំ វិត្ថារេត្វា តត្ថ មហាវជិរញាណសង្ខាតេ វិបស្សនាញាណេ តិក្ខេ សូរេ បសន្នេ វុដ្ឋានគាមិនិភាវេន បវត្តមានេ យទា តំ មគ្គេន ឃដេតិ, តទា មគ្គបដិបាដិយា ទិយឌ្ឍកិលេសសហស្សំ ខេបេន្តោ អគ្គមគ្គក្ខណេ សម្មាសម្ពោធិំ អធិគច្ឆតិ នាម, អគ្គផលក្ខណតោ បដ្ឋាយ អធិគតោ នាម. សម្មាសម្ពុទ្ធភាវតោ ទសពលចតុវេសារជ្ជាទយោបិ តស្ស តទា ហត្ថគតាយេវ ហោន្តីតិ អយំ តាវ អភិសមយតោ សម្មាសម្ពោធិបដិបទា. តទត្ថតោ បន មហាភិនីហារតោ បដ្ឋាយ យាវ តុសិតភវនេ និព្ពត្តិ, ឯត្ថន្តរេ បវត្តំ ពោធិសម្ភារសម្ភរណំ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ សព្ពាការសម្បន្នំ ចរិយាបិដកវណ្ណនាយំ វិត្ថារតោ វុត្តមេវាតិ តត្ថ វុត្តនយេនេវ គហេតព្ពំ.

បច្ចេកពោធិសត្តាបិ បច្ចេកពោធិយា កតាភិនីហារា អនុបុព្ពេន សម្ភតបច្ចេកសម្ពោធិសម្ភារា តាទិសេ កាលេ ចរិមត្តភាវេ ឋិតា ញាណស្ស បរិបាកគតភាវេន ឧបដ្ឋិតំ សំវេគនិមិត្តំ គហេត្វា សវិសេសំ ភវាទីសុ អាទីនវំ ទិស្វា សយម្ភូញាណេន បវត្តិ បវត្តិហេតុំ និវត្តិ និវត្តិហេតុញ្ច បរិច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘សោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យោនិសោ មនសិ ករោតី’’តិអាទិនា អាគតនយេន ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានំ បរិព្រូហេន្តា អត្តនោ អភិនីហារានុរូបំ សង្ខារេ បរិមទ្ទន្តា អនុក្កមេន វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា មគ្គបដិបាដិយា អគ្គមគ្គំ អធិគច្ឆន្តា បច្ចេកសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈន្តិ នាម, អគ្គផលក្ខណតោ បដ្ឋាយ បច្ចេកសម្ពុទ្ធា នាម ហុត្វា សទេវកស្ស លោកស្ស អគ្គទក្ខិណេយ្យា ហោន្តិ.

សាវកា បន សត្ថុ សព្រហ្មចារិនោ វា ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានកថំ សុត្វា តស្មិំយេវ ខណេ កាលន្តរេ វា តជ្ជំ បដិបត្តិំ អនុតិដ្ឋន្តា ឃដេន្តា វាយមន្តា វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា, យទិ វា បដិបទាយ វឌ្ឍន្តិយា, សច្ចានិ បដិវិជ្ឈន្តា អត្តនោ អភិនីហារានុរូបសិទ្ធិអគ្គសាវកភូមិយា វា កេវលំ វា អគ្គមគ្គក្ខណេ សាវកសម្ពោធិំ អធិគច្ឆន្តិ នាម. តតោ បរំ សាវកពុទ្ធា នាម ហោន្តិ សទេវកេ លោកេ អគ្គទក្ខិណេយ្យា. ឯវំ តាវ អភិសមយតោ បច្ចេកសម្ពោធិ សាវកសម្ពោធិ ច វេទិតព្ពា.

តទត្ថតោ បន យថា មហាពោធិសត្តានំ ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បានំ សតសហស្សញ្ច ពោធិសម្ភារសម្ភរណំ ឥច្ឆិតព្ពំ មជ្ឈិមបរិច្ឆេទេន អដ្ឋ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បានំ សតសហស្សញ្ច, ឧបរិមបរិច្ឆេទេន សោឡស អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បានំ សតសហស្សញ្ច ឯតេ ច ភេទា បញ្ញាធិកសទ្ធាធិកវីរិយាធិកវសេន វេទិតព្ពា. បញ្ញាធិកានញ្ហិ សទ្ធា មន្ទា ហោតិ បញ្ញា តិក្ខា, តតោ ច ឧបាយកោសល្លស្ស វិសទនិបុណភាវេន នចិរស្សេវ បារមិយោ បារិបូរិំ គច្ឆន្តិ. សទ្ធាធិកានំ បញ្ញា មជ្ឈិមា ហោតីតិ តេសំ នាតិសីឃំ នាតិសណិកំ បារមិយោ បារិបូរិំ គច្ឆន្តិ. វីរិយាធិកានំ បន បញ្ញា មន្ទា ហោតីតិ តេសំ ចិរេនេវ បារមិយោ បារិបូរិំ គច្ឆន្តិ. ន ឯវំ បច្ចេកពោធិសត្តានំ. តេសញ្ហិ សតិបិ បញ្ញាធិកភាវេ ទ្វេ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បានំ សតសហស្សញ្ច ពោធិសម្ភារសម្ភរណំ ឥច្ឆិតព្ពំ, ន តតោ ឱរំ. សទ្ធាធិកវីរិយាធិកាបិ វុត្តបរិច្ឆេទតោ បរំ កតិបយេ ឯវ កប្បេ អតិក្កមិត្វា បច្ចេកសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈន្តិ, ន តតិយំ អសង្ខ្យេយ្យន្តិ. សាវកពោធិសត្តានំ បន យេសំ អគ្គសាវកភាវាយ អភិនីហារោ, តេសំ ឯកំ អសង្ខ្យេយ្យំ កប្បានំ សតសហស្សញ្ច សម្ភារសម្ភរណំ ឥច្ឆិតព្ពំ. យេសំ មហាសាវកភាវាយ, តេសំ កប្បានំ សតសហស្សមេវ, តថា ពុទ្ធស្ស មាតាបិតូនំ ឧបដ្ឋាកស្ស បុត្តស្ស ច. តត្ថ យថា –

‘‘មនុស្សត្តំ លិង្គសម្បត្តិ, ហេតុ សត្ថារទស្សនំ;

បព្ពជ្ជា គុណសម្បត្តិ, អធិការោ ច ឆន្ទតា;

អដ្ឋធម្មសមោហានា, អភិនីហារោ សមិជ្ឈតី’’តិ. (ពុ. វំ. ២.៥៩) –

ឯវំ វុត្តេ អដ្ឋ ធម្មេ សមោធានេត្វា កតបណិធានានំ មហាពោធិសត្តានំ មហាភិនីហារតោ បភុតិ សវិសេសំ ទានាទីសុ យុត្តប្បយុត្តានំ ទិវសេ ទិវសេ វេស្សន្តរទានសទិសំ មហាទានំ ទេន្តានំ តទនុរូបសីលាទិកេ សព្ពបារមិធម្មេ អាចិនន្តានម្បិ យថាវុត្តកាលបរិច្ឆេទំ អសម្បត្វា អន្តរា ឯវ ពុទ្ធភាវប្បត្តិ នាម នត្ថិ. កស្មា? ញាណស្ស អបរិបច្ចនតោ. បរិច្ឆិន្នកាលេ និប្ផាទិតំ វិយ ហិ សស្សំ ពុទ្ធញាណំ យថាបរិច្ឆិន្នកាលវសេនេវ វុទ្ធិំ វិរុឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជន្តំ គព្ភំ គណ្ហន្តំ បរិបាកំ គច្ឆតីតិ ឯវំ –

‘‘មនុស្សត្តំ លិង្គសម្បត្តិ, វិគតាសវទស្សនំ;

អធិការោ ឆន្ទតា ឯតេ, អភិនីហារការណា’’តិ. (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.ខគ្គវិសាណសុត្តវណ្ណនា) –

ឥមេ បញ្ច ធម្មេ សមោធានេត្វា កតាភិនីហារានំ បច្ចេកពោធិសត្តានំ ‘‘អធិការោ ឆន្ទតា’’តិ ទ្វង្គសមន្នាគតាយ បត្ថនាយ វសេន កតបណិធានានំ សាវកពោធិសត្តានញ្ច តត្ថ តត្ថ វុត្តកាលបរិច្ឆេទំ អសម្បត្វា អន្តរា ឯវ បច្ចេកសម្ពោធិយា យថាវុត្តសាវកសម្ពោធិយា ច អធិគមោ នត្ថិ. កស្មា? ញាណស្ស អបរិបច្ចនតោ. ឥមេសម្បិ ហិ យថា មហាពោធិសត្តានំ ទានាទិបារមីហិ បរិព្រូហិតា បញ្ញាបារមី អនុក្កមេន គព្ភំ គណ្ហន្តី បរិបាកំ គច្ឆន្តី ពុទ្ធញាណំ បរិបូរេតិ, ឯវំ ទានាទីហិ បរិព្រូហិតា អនុបុព្ពេន យថារហំ គព្ភំ គណ្ហន្តី បរិបាកំ គច្ឆន្តី បច្ចេកពោធិញាណំ សាវកពោធិញាណញ្ច បរិបូរេតិ. ទានបរិចយេន ហេតេ តត្ថ តត្ថ ភវេ អលោភជ្ឈាសយតាយ សព្ពត្ថ អសង្គមានសា អនបេក្ខចិត្តា ហុត្វា, សីលបរិចយេន សុសំវុតកាយវាចតាយ សុបរិសុទ្ធកាយវចីកម្មន្តា បរិសុទ្ធាជីវា ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារា ភោជនេ មត្តញ្ញុនោ ហុត្វា ជាគរិយានុយោគេន ចិត្តំ សមាទហន្តិ, ស្វាយំ តេសំ ជាគរិយានុយោគោ គតបច្ចាគតិកវត្តវសេន វេទិតព្ពោ.

ឯវំ បន បដិបជ្ជន្តានំ អធិការសម្បត្តិយា អប្បកសិរេនេវ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ បញ្ចាភិញ្ញា ឆឡភិញ្ញា អធិដ្ឋានភូតា បុព្ពភាគវិបស្សនា ច ហត្ថគតាយេវ ហោន្តិ. វីរិយាទយោ បន តទន្តោគធា ឯវ. យញ្ហិ បច្ចេកពោធិយា សាវកពោធិយា វា អត្ថាយ ទានាទិបុញ្ញសម្ភរណេ អព្ភុស្សហនំ, ឥទំ វីរិយំ. យំ តទនុបរោធស្ស សហនំ, អយំ ខន្តិ. យំ ទានសីលាទិសមាទានាវិសំវាទនំ, ឥទំ សច្ចំ. សព្ពត្ថមេវ អចលសមាធានាធិដ្ឋានំ, ឥទំ អធិដ្ឋានំ. យា ទានសីលាទីនំ បវត្តិដ្ឋានភូតេសុ សត្តេសុ ហិតេសិតា, អយំ មេត្តា. យំ សត្តានំ កតវិប្បការេសុ អជ្ឈុបេក្ខនំ, អយំ ឧបេក្ខាតិ. ឯវំ ទានសីលភាវនាសុ សីលសមាធិបញ្ញាសុ ច សិជ្ឈមានាសុ វីរិយាទយោ សិទ្ធា ឯវ ហោន្តិ. សាយេវ បច្ចេកពោធិអត្ថាយ សាវកពោធិអត្ថាយ ច ទានាទិបដិបទា តេសំ ពោធិសត្តានំ សន្តានស្ស ភាវនតោ បរិភាវនតោ ភាវនា នាម. វិសេសតោ ទានសីលាទីហិ ស្វាភិសង្ខតេ សន្តានេ បវត្តា សមថវិបស្សនាបដិបទា, យតោ តេ ពោធិសត្តា បុព្ពយោគាវចរសមុទាគមសម្បន្នា ហោន្តិ. តេនាហ ភគវា –

‘‘បញ្ចិមេ, អានន្ទ, អានិសំសា បុព្ពយោគាវចរេ. កតមេ បញ្ច? ឥធានន្ទ, បុព្ពយោគាវចរោ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បដិកច្ច អញ្ញំ អារាធេតិ, នោ ចេ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បដិកច្ច អញ្ញំ អារាធេតិ, អថ មរណកាលេ អញ្ញំ អារាធេតិ, អថ ទេវបុត្តោ សមានោ អញ្ញំ អារាធេតិ, អថ ពុទ្ធានំ សម្មុខីភាវេ ខិប្បាភិញ្ញោ ហោតិ, អថ បច្ឆិមេ កាលេ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ហោតី’’តិ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.ខគ្គវិសាណសុត្តវណ្ណនា).

ឥតិ បុព្ពភាគបដិបទាភូតាយ បារមិតាបរិភាវិតាយ សមថវិបស្សនាភាវនាយ និរោធគាមិនិបដិបទាភូតាយ អភិសមយសង្ខាតាយ មគ្គភាវនាយ ច ភាវិតត្តភាវា ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធពុទ្ធសាវកា ភាវិតត្តា នាម. តេសុ ឥធ ពុទ្ធសាវកា អធិប្បេតា.

ឯត្ថ ច ‘‘សីហានំវា’’តិ ឥមិនា ថេរានំ សីហសមានវុត្តិតាទស្សនេន អត្តនោ បដិបក្ខេហិ អនភិភវនីយតំ, តេ ច អភិភុយ្យ បវត្តិំ ទស្សេតិ. ‘‘សីហានំវ នទន្តានំ…បេ… គាថា’’តិ ឥមិនា ថេរគាថានំ សីហនាទសទិសតាទស្សនេន តាសំ បរវាទេហិ អនភិភវនីយតំ, តេ ច អភិភវិត្វា បវត្តិំ ទស្សេតិ. ‘‘ភាវិតត្តាន’’ន្តិ ឥមិនា តទុភយស្ស ការណំ វិភាវេតិ. ភាវិតត្តភាវេន ថេរា ឥធ សីហសទិសា វុត្តា, តេសញ្ច គាថា សីហនាទសទិសិយោ. ‘‘អត្ថូបនាយិកា’’តិ ឥមិនា អភិភវនេ បយោជនំ ទស្សេតិ. តត្ថ ថេរានំ បដិបក្ខោ នាម សំកិលេសធម្មោ, តទភិភវោ តទង្គិវិក្ខម្ភនប្បហានេហិ សទ្ធិំ សមុច្ឆេទប្បហានំ. តស្មិំ សតិ បដិបស្សទ្ធីប្បហានំ និស្សរណប្បហានញ្ច សិទ្ធមេវ ហោតិ, យតោ តេ ភាវិតត្តាតិ វុច្ចន្តិ. មគ្គក្ខណេ ហិ អរិយា អប្បមាទភាវនំ ភាវេន្តិ នាម, អគ្គផលក្ខណតោ បដ្ឋាយ ភាវិតត្តា នាមាតិ វុត្តោវាយមត្ថោ.

តេសុ តទង្គប្បហានេន នេសំ សីលសម្បទា ទស្សិតា, វិក្ខម្ភនប្បហានេន សមាធិសម្បទា, សមុច្ឆេទប្បហានេន បញ្ញាសម្បទា, ឥតរេន តាសំ ផលំ ទស្សិតំ. សីលេន ច តេសំ បដិបត្តិយា អាទិកល្យាណតា ទស្សិតា, ‘‘កោ ចាទិ កុសលានំ ធម្មានំ? សីលញ្ច សុវិសុទ្ធំ’’ (សំ. និ. ៥.៣៦៩), ‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយ’’ (សំ. និ. ១.២៣; វិសុទ្ធិ. ១.១), ‘‘សព្ពបាបស្ស អករណ’’ន្តិ (ធ. ប. ១៨៣; ទី. និ. ២.៩០) ច វចនតោ សីលំ បដិបត្តិយា អាទិកល្យាណំវ អវិប្បដិសារាទិគុណាវហត្តា. សមាធិនា មជ្ឈេកល្យាណតា ទស្សិតា, ‘‘ចិត្តំ ភាវយំ’’, ‘‘កុសលស្ស ឧបសម្បទា’’តិ ច វចនតោ សមាធិបដិបត្តិយា មជ្ឈេកល្យាណោវ, ឥទ្ធិវិធាទិគុណាវហត្តា. បញ្ញាយ បរិយោសានកល្យាណតា ទស្សិតា, ‘‘សចិត្តបរិយោទបនំ’’ (ធ. ប. ១៨៣; ទី. និ. ២.៩០), ‘‘បញ្ញំ ភាវយ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៣; វិសុទ្ធិ. ១.១) ច វចនតោ បញ្ញា បដិបត្តិយា បរិយោសានំវ, បញ្ញុត្តរតោ កុសលានំ ធម្មានំ សាវ កល្យាណា ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ តាទិភាវាវហត្តា.

‘‘សេលោ យថា ឯកឃនោ, វាតេន ន សមីរតិ; (មហាវ. ២៤៤);

ឯវំ និន្ទាបសំសាសុ, ន សមិញ្ជន្តិ បណ្ឌិតា’’តិ. (ធ. ប. ៨១) –

ហិ វុត្តំ.

តថា សីលសម្បទាយ តេវិជ្ជភាវោ ទស្សិតោ. សីលសម្បត្តិញ្ហិ និស្សាយ តិស្សោ វិជ្ជា បាបុណន្តិ. សមាធិសម្បទាយ ឆឡភិញ្ញាភាវោ. សមាធិសម្បត្តិញ្ហិ និស្សាយ ឆឡភិញ្ញា បាបុណន្តិ. បញ្ញាសម្បទាយ បភិន្នបដិសម្ភិទាភាវោ. បញ្ញាសម្បទញ្ហិ និស្សាយ ចតស្សោ បដិសម្ភិទា បាបុណន្តិ. ឥមិនា តេសំ ថេរានំ កេចិ តេវិជ្ជា, កេចិ ឆឡភិញ្ញា, កេចិ បដិសម្ភិទាបត្តាតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោតិ វេទិតព្ពំ.

តថា សីលសម្បទាយ តេសំ កាមសុខានុយោគសង្ខាតស្ស អន្តស្ស បរិវជ្ជនំ ទស្សេតិ. សមាធិសម្បទាយ អត្តកិលមថានុយោគសង្ខាតស្ស, បញ្ញាសម្បទាយ មជ្ឈិមាយ បដិបទាយ សេវនំ ទស្សេតិ. តថា សីលសម្បទាយ តេសំ វីតិក្កមប្បហានំ កិលេសានំ ទស្សេតិ. សមាធិសម្បទាយ បរិយុដ្ឋានប្បហានំ, បញ្ញាសម្បទាយ អនុសយប្បហានំ ទស្សេតិ. សីលសម្បទាយ វា ទុច្ចរិតសំកិលេសវិសោធនំ, សមាធិសម្បទាយ តណ្ហាសំកិលេសវិសោធនំ, បញ្ញាសម្បទាយ ទិដ្ឋិសំកិលេសវិសោធនំ ទស្សេតិ. តទង្គប្បហានេន វា នេសំ អបាយសមតិក្កមោ ទស្សិតោ. វិក្ខម្ភនប្បហានេន កាមធាតុសមតិក្កមោ, សមុច្ឆេទប្បហានេន សព្ពភវសមតិក្កមោ ទស្សិតោតិ វេទិតព្ពំ.

‘‘ភាវិតត្តាន’’ន្តិ វា ឯត្ថ សីលភាវនា, ចិត្តភាវនា បញ្ញាភាវនាតិ តិស្សោ ភាវនា វេទិតព្ពា កាយភាវនាយ តទន្តោគធត្តា. សីលភាវនា ច បដិបត្តិយា អាទីតិ សព្ពំ បុរិមសទិសំ. យថា បន សីហនាទំ បរេ មិគគណា ន សហន្តិ, កុតោ អភិភវេ, អញ្ញទត្ថុ សីហនាទោវ តេ អភិភវតិ ឯវមេវ អញ្ញតិត្ថិយវាទា ថេរានំ វាទេ ន សហន្តិ, កុតោ អភិភវេ, អញ្ញទត្ថុ ថេរវាទាវ តេ អភិភវន្តិ. តំ កិស្ស ហេតុ? ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា, សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខា, សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ (ធ. ប. ២៧៧-២៧៩) ‘‘និព្ពានធាតូ’’តិ ច បវត្តនតោ. ន ហិ ធម្មតោ សក្កា កេនចិ អញ្ញថា កាតុំ អប្បដិវត្តនីយតោ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ បរតោ អាវិភវិស្សតិ. ឯវមេត្ថ សង្ខេបេនេវ បឋមគាថាយ អត្ថវិភាវនា វេទិតព្ពា.

ទុតិយគាថាយំ បន អយំ សម្ពន្ធទស្សនមុខេន អត្ថវិភាវនា. តត្ថ យេសំ ថេរានំ គាថា សាវេតុកាមោ, តេ សាធារណវសេន នាមតោ គោត្តតោ គុណតោ ច កិត្តេតុំ ‘‘យថានាមា’’តិអាទិ វុត្តំ. អសាធារណតោ បន តត្ថ តត្ថ គាថាស្វេវ អាវិភវិស្សតិ. តត្ថ យថានាមាតិ យំយំនាមា, សុភូតិ មហាកោដ្ឋិកោតិអាទិនា នយេន នាមធេយ្យេន បញ្ញាតាតិ អត្ថោ. យថាគោត្តាតិ យំយំគោត្តា, គោតមោ កស្សបោតិអាទិនា នយេន កុលបទេសេន យាយ យាយ ជាតិយា បញ្ញាតាតិ អត្ថោ. យថាធម្មវិហារិនោតិ យាទិសធម្មវិហារិនោ, បរិយត្តិបរមតាយំ អដ្ឋត្វា យថានុរូបំ សមាបត្តិវិហារិនោ ហុត្វា វិហរិំសូតិ អត្ថោ. អថ វា យថាធម្មវិហារិនោតិ យថាធម្មា វិហារិនោ ច, យាទិសសីលាទិធម្មា ទិព្ពវិហារាទីសុ អភិណ្ហសោ វិហរមានា យាទិសវិហារា ចាតិ អត្ថោ. យថាធិមុត្តាតិ យាទិសអធិមុត្តិកា សទ្ធាធិមុត្តិបញ្ញាធិមុត្តីសុ យំយំអធិមុត្តិកា សុញ្ញតមុខាទីសុ វា យថា យថា និព្ពានំ អធិមុត្តាតិ យថាធិមុត្តា. ‘‘និព្ពានំ អធិមុត្តានំ, អត្ថំ គច្ឆន្តិ អាសវា’’តិ (ធ. ប. ២២៦) ហិ វុត្តំ. ឧភយញ្ចេតំ បុព្ពភាគវសេន វេទិតព្ពំ. អរហត្តប្បត្តិតោ បុព្ពេយេវ ហិ យថាវុត្តមធិមុច្ចនំ, ន បរតោ. តេនាហ ភគវា –

‘‘អស្សទ្ធោ អកតញ្ញូ ច, សន្ធិច្ឆេទោ ច យោ នរោ’’តិអាទិ. (ធ. ប. ៩៧).

‘‘យថាវិមុត្តា’’តិ វា បាឋោ, បញ្ញាវិមុត្តិឧភតោភាគវិមុត្តីសុ យំយំវិមុត្តិកាតិ អត្ថោ. សប្បញ្ញាតិ តិហេតុកបដិសន្ធិបញ្ញាយ បារិហារិកបញ្ញាយ ភាវនាបញ្ញាយ ចាតិ តិវិធាយបិ បញ្ញាយ បញ្ញវន្តោ. វិហរិំសូតិ តាយ ឯវ សប្បញ្ញតាយ យថាលទ្ធេន ផាសុវិហារេនេវ វសិំសុ. អតន្ទិតាតិ អនលសា, អត្តហិតបដិបត្តិយំ យថាពលំ បរហិតបដិបត្តិយញ្ច ឧដ្ឋានវន្តោតិ អត្ថោ.

ឯត្ថ ច បន នាមគោត្តគ្គហណេន តេសំ ថេរានំ បកាសបញ្ញាតភាវំ ទស្សេតិ. ធម្មវិហារគ្គហណេន សីលសម្បទំ សមាធិសម្បទញ្ច ទស្សេតិ. ‘‘យថាធិមុត្តា សប្បញ្ញា’’តិ ឥមិនា បញ្ញាសម្បទំ. ‘‘អតន្ទិតា’’តិ ឥមិនា សីលសម្បទាទីនំ ការណភូតំ វីរិយសម្បទំ ទស្សេតិ. ‘‘យថានាមា’’តិ ឥមិនា តេសំ បកាសននាមតំ ទស្សេតិ. ‘‘យថាគោត្តា’’តិ ឥមិនា សទ្ធានុសារីធម្មានុសារីគោត្តសម្បត្តិសមុទាគមំ, ‘‘យថាធម្មវិហារិនោ’’តិអាទិនា សីលសមាធិបញ្ញាវិមុត្តិវិមុត្តិញាណទស្សនំ សម្បត្តិសមុទាគមំ, ‘‘អតន្ទិតា’’តិ ឥមិនា ឯវំ អត្តហិតសម្បត្តិយំ ឋិតានំ បរហិតបដិបត្តិំ ទស្សេតិ.

អថ វា ‘‘យថានាមា’’តិ ឥទំ តេសំ ថេរានំ គរូហិ គហិតនាមធេយ្យទស្សនំ សមញ្ញាមត្តកិត្តនតោ. ‘‘យថាគោត្តា’’តិ ឥទំ កុលបុត្តភាវទស្សនំ កុលាបទេស កិត្តនតោ. តេន នេសំ សទ្ធាបព្ពជិតភាវំ ទស្សេតិ. ‘‘យថាធម្មវិហារិនោ’’តិ ឥទំ ចរណសម្បត្តិទស្សនំ សីលសំវរាទីហិ សមង្គីភាវទីបនតោ. ‘‘យថាធិមុត្តា សប្បញ្ញា’’តិ ឥទំ នេសំ វិជ្ជាសម្បត្តិទស្សនំ អាសវក្ខយបរិយោសានាយ ញាណសម្បត្តិយា អធិគមបរិទីបនតោ. ‘‘អតន្ទិតា’’តិ ឥទំ វិជ្ជាចរណសម្បត្តីនំ អធិគមូបាយទស្សនំ. ‘‘យថានាមា’’តិ វា ឥមិនា តេសំ បកាសននាមតំយេវ ទស្សេតិ. ‘‘យថាគោត្តា’’តិ បន ឥមិនា បច្ឆិមចក្កទ្វយសម្បត្តិំ ទស្សេតិ. ន ហិ សម្មាអប្បណិហិតត្តនោ បុព្ពេ ច អកតបុញ្ញស្ស សទ្ធានុសារីធម្មានុសារិនោ គោត្តសម្បត្តិសមុទាគមោ សម្ភវតិ. ‘‘យថាធម្មវិហារិនោ’’តិ ឥមិនា តេសំ បុរិមចក្កទ្វយសម្បត្តិំ ទស្សេតិ. ន ហិ អប្បតិរូបេ ទេសេ វសតោ សប្បុរិសូបនិស្សយរហិតស្ស ច តាទិសា គុណវិសេសា សម្ភវន្តិ. ‘‘យថាធិមុត្តា’’តិ ឥមិនា សទ្ធម្មសវនសម្បទាសមាយោគំ ទស្សេតិ. ន ហិ បរតោឃោសេន វិនា សាវកានំ សច្ចសម្បដិវេធោ សម្ភវតិ. ‘‘សប្បញ្ញា អតន្ទិតា’’តិ ឥមិនា យថាវុត្តស្ស គុណវិសេសស្ស អព្យភិចារិហេតុំ ទស្សេតិ ញាយារម្ភទស្សនតោ.

អបរោ នយោ – ‘‘យថាគោត្តា’’តិ ឯត្ថ គោត្តកិត្តនេន តេសំ ថេរានំ យោនិសោមនសិការសម្បទំ ទស្សេតិ យថាវុត្តគោត្តសម្បន្នស្ស យោនិសោមនសិការសម្ភវតោ. ‘‘យថាធម្មវិហារិនោ’’តិ ឯត្ថ ធម្មវិហារគ្គហណេន សទ្ធម្មសវនសម្បទំ ទស្សេតិ សទ្ធម្មសវនេន វិនា តទភាវតោ. ‘‘យថាធិមុត្តា’’តិ ឥមិនា មត្ថកប្បត្តំ ធម្មានុធម្មបដិបទំ ទស្សេតិ. ‘‘សប្បញ្ញា’’តិ ឥមិនា សព្ពត្ថ សម្បជានការិតំ. ‘‘អតន្ទិតា’’តិ ឥមិនា វុត្តនយេន អត្តហិតសម្បត្តិំ បរិបូរេត្វា ឋិតានំ បរេសំ ហិតសុខាវហាយ បដិបត្តិយំ អកិលាសុភាវំ ទស្សេតិ. តថា ‘‘យថាគោត្តា’’តិ ឥមិនា នេសំ សរណគមនសម្បទា ទស្សិតា សទ្ធានុសារីគោត្តកិត្តនតោ. ‘‘យថាធម្មវិហារិនោ’’តិ ឥមិនា សីលក្ខន្ធបុព្ពង្គមោ សមាធិក្ខន្ធោ ទស្សិតោ. ‘‘យថាធិមុត្តា សប្បញ្ញា’’តិ ឥមិនា បញ្ញក្ខន្ធាទយោ. សរណគមនញ្ច សាវកគុណានំ អាទិ, សមាធិ មជ្ឈេ, បញ្ញា បរិយោសានន្តិ អាទិមជ្ឈបរិយោសានទស្សនេន សព្ពេបិ សាវកគុណា ទស្សិតា ហោន្តិ.

ឦទិសី បន គុណវិភូតិ យាយ សម្មាបដិបត្តិយា តេហិ អធិគតា, តំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ តត្ថ វិបស្សិត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ តេសុ អរញ្ញរុក្ខមូលបព្ពតាទីសុ វិវិត្តសេនាសនេសុ. តត្ថ តត្ថាតិ វា តស្មិំ តស្មិំ ឧទានាទិកាលេ. វិបស្សិត្វាតិ សម្បស្សិត្វា. នាមរូបវវត្ថាបនបច្ចយបរិគ្គហេហិ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិកង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិយោ សម្បាទេត្វា កលាបសម្មសនាទិក្កមេន បញ្ចមំ វិសុទ្ធិំ អធិគន្ត្វា បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិយា មត្ថកំ បាបនវសេន វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា ផុសិត្វាតិ បត្វា សច្ឆិកត្វា. អច្ចុតំ បទន្តិ និព្ពានំ. តញ្ហិ សយំ អចវនធម្មត្តា អធិគតានំ អច្ចុតិហេតុភាវតោ ច នត្ថិ ឯត្ថ ចុតីតិ ‘‘អច្ចុតំ’’. សង្ខតធម្មេហិ អសម្មិស្សភាវតាយ តទត្ថិកេហិ បដិបជ្ជិតព្ពតាយ ច ‘‘បទ’’ន្តិ ច វុច្ចតិ. កតន្តន្តិ កតស្ស អន្តំ. យោ ហិ តេហិ អធិគតោ អរិយមគ្គោ, សោ អត្តនោ បច្ចយេហិ ឧប្បាទិតត្តា កតោ នាម. តស្ស បន បរិយោសានភូតំ ផលំ កតន្តោតិ អធិប្បេតំ. តំ កតន្តំ អគ្គផលំ. អថ វា បច្ចយេហិ កតត្តា និប្ផាទិតត្តា កតា នាម សង្ខតធម្មា, តន្និស្សរណភាវតោ កតន្តោ និព្ពានំ. តំ កតន្តំ. បច្ចវេក្ខន្តាតិ ‘‘អធិគតំ វត មយា អរិយមគ្គាធិគមេន ឥទំ អរិយផលំ, អធិគតា អសង្ខតា ធាតូ’’តិ អរិយផលនិព្ពានានិ វិមុត្តិញាណទស្សនេន បដិបត្តិំ អវេក្ខមានា. អថ វា សច្ចសម្បដិវេធវសេន យំ អរិយេន ករណីយំ បរិញ្ញាទិសោឡសវិធំ កិច្ចំ អគ្គផលេ ឋិតេន និប្ផាទិតត្តា បរិយោសាបិតត្តា កតំ នាម, ឯវំ កតំ តំ បច្ចវេក្ខន្តា. ឯតេន បហីនកិលេសបច្ចវេក្ខណំ ទស្សិតំ. បុរិមនយេន បន ឥតរបច្ចវេក្ខណានីតិ ឯកូនវីសតិ បច្ចវេក្ខណានិ ទស្សិតានិ ហោន្តិ.

ឥមមត្ថន្តិ ឯត្ថ ឥមន្តិ សកលោ ថេរថេរីគាថានំ អត្ថោ អត្តនោ ឥតរេសញ្ច តត្ថ សន្និបតិតានំ ធម្មសង្គាហកមហាថេរានំ ពុទ្ធិយំ វិបរិវត្តមានតាយ អាសន្នោ បច្ចក្ខោតិ ច កត្វា វុត្តំ. អត្ថន្តិ ‘‘ឆន្នា មេ កុដិកា’’តិអាទីហិ គាថាហិ វុច្ចមានំ អត្តូបនាយិកំ បរូបនាយិកំ លោកិយលោកុត្តរបដិសំយុត្តំ អត្ថំ. អភាសិសុន្តិ គាថាពន្ធវសេន កថេសុំ, តំទីបនិយោ ឥទានិ មយា វុច្ចមានា តេសំ ភាវិតត្តានំ គាថា អត្តូបនាយិកា សុណាថាតិ យោជនា. តេ ច មហាថេរា ឯវំ កថេន្តា អត្តនោ សម្មាបដិបត្តិបកាសនីហិ គាថាហិ សាសនស្ស ឯកន្តនិយ្យានិកវិភាវនេន បរេបិ តត្ថ សម្មាបដិបត្តិយំ និយោជេន្តីតិ ឯតមត្ថំ ទីបេតិ អាយស្មា ធម្មភណ្ឌាគារិកោ, តថា ទីបេន្តោ ច ឥមាហិ គាថាហិ តេសំ ថោមនំ តាសញ្ច តេសំ វចនស្ស និទានភាវេន ឋបនំ ឋានគតមេវាតិ ទស្សេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

និទានគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១. ឯកកនិបាតោ

១. បឋមវគ្គោ

១. សុភូតិត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ឥទានិ ឆន្នា មេ កុដិកាតិអាទិនយប្បវត្តានំ ថេរគាថានំ អត្ថវណ្ណនា ហោតិ. សា បនាយំ អត្ថវណ្ណនា យស្មា តាសំ តាសំ គាថានំ អដ្ឋុប្បត្តិំ បកាសេត្វា វុច្ចមានា បាកដា ហោតិ សុវិញ្ញេយ្យា ច. តស្មា តត្ថ តត្ថ អដ្ឋុប្បត្តិំ បកាសេត្វា អត្ថវណ្ណនំ ករិស្សាមាតិ.

តត្ថ ឆន្នា មេ កុដិកាតិគាថាយ កា ឧប្បត្តិ? វុច្ចតេ – ឥតោ កិរ កប្បសតសហស្សមត្ថកេ អនុប្បន្នេយេវ បទុមុត្តរេ ភគវតិ លោកនាថេ ហំសវតីនាមកេ នគរេ អញ្ញតរស្ស ព្រាហ្មណមហាសាលស្ស ឯកោ បុត្តោ ឧប្បជ្ជិ. តស្ស ‘‘នន្ទមាណវោ’’តិ នាមំ អកំសុ. សោ វយប្បត្តោ តយោ វេទេ ឧគ្គណ្ហិត្វា តត្ថ សារំ អបស្សន្តោ អត្តនោ បរិវារភូតេហិ ចតុចត្តាលីសាយ មាណវកសហស្សេហិ សទ្ធិំ បព្ពតបាទេ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ បញ្ច ច អភិញ្ញាយោ និព្ពត្តេសិ. អន្តេវាសិកានម្បិ កម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិ. តេបិ ន ចិរេនេវ ឈានលាភិនោ អហេសុំ.

តេន ច សមយេន បទុមុត្តរោ ភគវា លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា ហំសវតីនគរំ ឧបនិស្សាយ វិហរន្តោ ឯកទិវសំ បច្ចូសសមយេ លោកំ វោលោកេន្តោ នន្ទតាបសស្ស អន្តេវាសិកជដិលានំ អរហត្តូបនិស្សយំ នន្ទតាបសស្ស ច ទ្វីហង្គេហិ សមន្នាគតស្ស សាវកដ្ឋានន្តរស្ស បត្ថនំ ទិស្វា បាតោវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា បុព្ពណ្ហសមយេ បត្តចីវរមាទាយ អញ្ញំ កញ្ចិ អនាមន្តេត្វា សីហោ វិយ ឯកចរោ នន្ទតាបសស្ស អន្តេវាសិកេសុ ផលាផលត្ថាយ គតេសុ ‘‘ពុទ្ធភាវំ មេ ជានាតូ’’តិ បស្សន្តស្សេវ នន្ទតាបសស្ស អាកាសតោ ឱតរិត្វា បថវិយំ បតិដ្ឋាសិ. នន្ទតាបសោ ពុទ្ធានុភាវញ្ចេវ លក្ខណបារិបូរិញ្ច ទិស្វា លក្ខណមន្តេ សម្មសិត្វា ‘‘ឥមេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតោ នាម អគារំ អជ្ឈាវសន្តោ រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី, បព្ពជន្តោ លោកេ វិវដច្ឆទោ សព្ពញ្ញូ ពុទ្ធោ ហោតិ. អយំ បុរិសាជានីយោ និស្សំសយំ ពុទ្ធោតិ ញត្វា បច្ចុគ្គមនំ កត្វា, បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា, អាសនំ បញ្ញាបេត្វា, អទាសិ. និសីទិ ភគវា បញ្ញត្តេ អាសនេ. នន្ទតាបសោបិ អត្តនោ អនុច្ឆវិកំ អាសនំ គហេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ.

តស្មិំ សមយេ ចតុចត្តាលីសសហស្សជដិលា បណីតបណីតានិ ឱជវន្តានិ ផលាផលានិ គហេត្វា អាចរិយស្ស សន្តិកំ សម្បត្តា ពុទ្ធានញ្ចេវ អាចរិយស្ស ច និសិន្នាសនំ ឱលោកេន្តា អាហំសុ – ‘‘អាចរិយ, មយំ ‘ឥមស្មិំ លោកេ តុម្ហេហិ មហន្តតរោ នត្ថី’តិ វិចរាម, អយំ បន បុរិសោ តុម្ហេហិ មហន្តតរោ មញ្ញេ’’តិ. នន្ទតាបសោ, ‘‘តាតា, កិំ វទេថ, សាសបេន សទ្ធិំ អដ្ឋសដ្ឋិសតសហស្សយោជនុព្ពេធំ សិនេរុំ ឧបមេតុំ ឥច្ឆថ, សព្ពញ្ញុពុទ្ធេន សទ្ធិំ មា មំ ឧបមិត្ថា’’តិ អាហ. អថ តេ តាបសា ‘‘សចេ អយំ ឱរកោ អភវិស្ស, ន អម្ហាកំ អាចរិយោ ឯវំ ឧបមំ អាហរេយ្យ, យាវ មហា វតាយំ បុរិសាជានីយោ’’តិ បាទេសុ និបតិត្វា សិរសា វន្ទិំសុ. អថ តេ អាចរិយោ អាហ – ‘‘តាតា, អម្ហាកំ ពុទ្ធានំ អនុច្ឆវិកោ ទេយ្យធម្មោ នត្ថិ, ភគវា ច ភិក្ខាចារវេលាយំ ឥធាគតោ, តស្មា មយំ យថាពលំ ទេយ្យធម្មំ ទស្សាម, តុម្ហេ យំ យំ បណីតំ ផលាផលំ អានីតំ, តំ តំ អាហរថា’’តិ វត្វា អាហរាបេត្វា ហត្ថេ ធោវិត្វា សយំ តថាគតស្ស បត្តេ បតិដ្ឋាបេសិ. សត្ថារា ផលាផលេ បដិគ្គហិតមត្តេ ទេវតា ទិព្ពោជំ បក្ខិបិំសុ. តាបសោ ឧទកម្បិ សយមេវ បរិស្សាវេត្វា អទាសិ. តតោ ភោជនកិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា និសិន្នេ សត្ថរិ សព្ពេ អន្តេវាសិកេ បក្កោសិត្វា សត្ថុ សន្តិកេ សារណីយំ កថំ កថេន្តោ និសីទិ. សត្ថា ‘‘ភិក្ខុសង្ឃោ អាគច្ឆតូ’’តិ ចិន្តេសិ. ភិក្ខូ សត្ថុ ចិត្តំ ញត្វា សតសហស្សមត្តា ខីណាសវា អាគន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ.

នន្ទតាបសោ អន្តេវាសិកេ អាមន្តេសិ – ‘‘តាតា, ពុទ្ធានំ និសិន្នាសនម្បិ នីចំ, សមណសតសហស្សស្សបិ អាសនំ នត្ថិ, តុម្ហេហិ អជ្ជ ឧឡារំ ភគវតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច សក្ការំ កាតុំ វដ្ដតិ, បព្ពតបាទតោ វណ្ណគន្ធសម្បន្នានិ បុប្ផានិ អាហរថា’’តិ. អចិន្តេយ្យត្តា ឥទ្ធិវិសយស្ស មុហុត្តេនេវ វណ្ណគន្ធសម្បន្នានិ បុប្ផានិ អាហរិត្វា ពុទ្ធានំ យោជនប្បមាណំ បុប្ផាសនំ បញ្ញាបេសុំ. អគ្គសាវកានំ តិគាវុតំ, សេសភិក្ខូនំ អឌ្ឍយោជនិកាទិភេទំ, សង្ឃនវកស្ស ឧសភមត្តំ អហោសិ. ឯវំ បញ្ញត្តេសុ អាសនេសុ នន្ទតាបសោ តថាគតស្ស បុរតោ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ ឋិតោ, ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ឥមំ បុប្ផាសនំ អភិរុហថា’’តិ អាហ. និសីទិ ភគវា បុប្ផាសនេ. ឯវំ និសិន្នេ សត្ថរិ សត្ថុ អាការំ ញត្វា ភិក្ខូ អត្តនោ អត្តនោ បត្តាសនេ និសីទិំសុ. នន្ទតាបសោ មហន្តំ បុប្ផឆត្តំ គហេត្វា តថាគតស្ស មត្ថកេ ធារេន្តោ អដ្ឋាសិ. សត្ថា ‘‘តាបសានំ អយំ សក្ការោ មហប្ផលោ ហោតូ’’តិ និរោធសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិ. សត្ថុ សមាបន្នភាវំ ញត្វា ភិក្ខូបិ សមាបជ្ជិំសុ. តថាគតេ សត្តាហំ និរោធំ សមាបជ្ជិត្វា និសិន្នេ អន្តេវាសិកា ភិក្ខាចារកាលេ សម្បត្តេ វនមូលផលាផលំ បរិភុញ្ជិត្វា សេសកាលេ ពុទ្ធានំ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ តិដ្ឋន្តិ. នន្ទតាបសោ បន ភិក្ខាចារម្បិ អគន្ត្វា បុប្ផឆត្តំ ធារេន្តោ សត្តាហំ បីតិសុខេនេវ វីតិនាមេតិ.

សត្ថា និរោធតោ វុដ្ឋាយ អរណវិហារិអង្គេន ទក្ខិណេយ្យង្គេន ចាតិ ទ្វីហិ អង្គេហិ សមន្នាគតំ ឯកំ សាវកំ ‘‘ឥសិគណស្ស បុប្ផាសនានុមោទនំ ករោហី’’តិ អាណាបេសិ. សោ ចក្កវត្តិរញ្ញោ សន្តិកា បដិលទ្ធមហាលាភោ មហាយោធោ វិយ តុដ្ឋមានសោ អត្តនោ វិសយេ ឋត្វា តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ សម្មសិត្វា អនុមោទនំ អកាសិ. តស្ស ទេសនាវសានេ សត្ថា សយំ ធម្មំ ទេសេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ សព្ពេ ចតុចត្តាលីសសហស្សតាបសា អរហត្តំ បាបុណិំសុ. សត្ថា ‘‘ឯថ, ភិក្ខវោ’’តិ ហត្ថំ បសារេសិ. តេសំ តាវទេវ កេសមស្សុ អន្តរធាយិ. អដ្ឋ បរិក្ខារា កាយេ បដិមុក្កាវ អហេសុំ សដ្ឋិវស្សត្ថេរា វិយ សត្ថារំ បរិវារយិំសុ. នន្ទតាបសោ បន វិក្ខិត្តចិត្តតាយ វិសេសំ នាធិគច្ឆិ. តស្ស កិរ អរណវិហារិត្ថេរស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សោតុំ អារទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ ‘‘អហោ វតាហម្បិ អនាគតេ ឧប្បជ្ជនកពុទ្ធស្ស សាសនេ ឥមិនា សាវកេន លទ្ធធុរំ លភេយ្យ’’ន្តិ ចិត្តំ ឧទបាទិ. សោ តេន បរិវិតក្កេន មគ្គផលបដិវេធំ កាតុំ នាសក្ខិ. តថាគតំ បន វន្ទិត្វា សម្មុខេ ឋត្វា អាហ – ‘‘ភន្តេ, យេន ភិក្ខុនា ឥសិគណស្ស បុប្ផាសនានុមោទនា កតា, កោ នាមាយំ តុម្ហាកំ សាសនេ’’តិ. ‘‘អរណវិហារិអង្គេ ទក្ខិណេយ្យអង្គេ ច ឯតទគ្គំ បត្តោ ឯសោ ភិក្ខូ’’តិ. ‘‘ភន្តេ, យ្វាយំ មយា សត្តាហំ បុប្ផឆត្តំ ធារេន្តេន សក្ការោ កតោ, តេន អធិការេន ន អញ្ញំ សម្បត្តិំ បត្ថេមិ, អនាគតេ បន ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ អយំ ថេរោ វិយ ទ្វីហង្គេហិ សមន្នាគតោ សាវកោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនមកាសិ.

សត្ថា ‘‘សមិជ្ឈិស្សតិ នុ, ខោ ឥមស្ស តាបសស្ស បត្ថនា’’តិ អនាគតំសញាណំ បេសេត្វា ឱលោកេន្តោ កប្បសតសហស្សំ អតិក្កមិត្វា សមិជ្ឈនកភាវំ ទិស្វា នន្ទតាបសំ អាហ – ‘‘ន តេ អយំ បត្ថនា មោឃា ភវិស្សតិ, អនាគតេ កប្បសតសហស្សំ អតិក្កមិត្វា គោតមោ នាម ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស សន្តិកេ សមិជ្ឈិស្សតី’’តិ វត្វា ធម្មកថំ កថេត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ អាកាសំ បក្ខន្ទិ. នន្ទតាបសោ យាវ ចក្ខុបថសមតិក្កមា សត្ថារំ ភិក្ខុសង្ឃញ្ច ឧទ្ទិស្ស អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ អដ្ឋាសិ. សោ អបរភាគេ កាលេន កាលំ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុណិ. អបរិហីនជ្ឈានោវ កាលង្កត្វា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តោ. តតោ បន ចុតោ អបរានិបិ បញ្ច ជាតិសតានិ បព្ពជិត្វា អារញ្ញកោ អហោសិ. កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេបិ បព្ពជិត្វា អារញ្ញកោ ហុត្វា គតបច្ចាគតវត្តំ បូរេសិ. ឯតំ កិរ វត្តំ អបរិបូរេត្វា មហាសាវកភាវំ បាបុណន្តា នាម នត្ថិ. គតបច្ចាគតវត្តំ បន អាគមដ្ឋកថាសុ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. សោ វីសតិវស្សសហស្សានិ គតបច្ចាគតវត្តំ បូរេត្វា កាលង្កត្វា កាមាវចរទេវលោកេ តាវតិំសភវនេ និព្ពត្តិ. វុត្តញ្ហេតំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៣.១៥១) –

‘‘ហិមវន្តស្សាវិទូរេ, និសភោ នាម បព្ពតោ;

អស្សមោ សុកតោ មយ្ហំ, បណ្ណសាលា សុមាបិតា.

‘‘កោសិយោ នាម នាមេន, ជដិលោ ឧគ្គតាបនោ;

ឯកាកិយោ អទុតិយោ, វសាមិ និសភេ តទា.

‘‘ផលំ មូលញ្ច បណ្ណញ្ច, ន ភុញ្ជាមិ អហំ តទា;

បវត្តំវ សុបាតាហំ, ឧបជីវាមិ តាវទេ.

‘‘នាហំ កោបេមិ អាជីវំ, ចជមានោបិ ជីវិតំ;

អារាធេមិ សកំ ចិត្តំ, វិវជ្ជេមិ អនេសនំ.

‘‘រាគូបសំហិតំ ចិត្តំ, យទា ឧប្បជ្ជតេ មម;

សយំវ បច្ចវេក្ខាមិ, ឯកគ្គោ តំ ទមេមហំ.

‘‘រជ្ជសេ រជ្ជនីយេ ច, ទុស្សនីយេ ច ទុស្សសេ;

មុយ្ហសេ មោហនីយេ ច, និក្ខមស្សុ វនា តុវំ.

‘‘វិសុទ្ធានំ អយំ វាសោ, និម្មលានំ តបស្សិនំ;

មា ខោ វិសុទ្ធំ ទូសេសិ, និក្ខមស្សុ វនា តុវំ.

‘‘អគារិកោ ភវិត្វាន, យទា បុត្តំ លភិស្សសិ;

ឧភោបិ មា វិរាធេសិ, និក្ខមស្សុ វនា តុវំ.

‘‘ឆវាលាតំ យថា កដ្ឋំ, ន ក្វចិ កិច្ចការកំ;

នេវ គាមេ អរញ្ញេ វា, ន ហិ តំ កដ្ឋសម្មតំ.

‘‘ឆវាលាតូបមោ ត្វំ សិ, ន គិហី នាបិ សញ្ញតោ;

ឧភតោ មុត្តកោ អជ្ជ, និក្ខមស្សុ វនា តុវំ.

‘‘សិយា នុ ខោ តវ ឯតំ, កោ បជានាតិ តេ ឥទំ;

សទ្ធាធុរំ វហិសិ មេ, កោសជ្ជពហុលាយ ច.

‘‘ជិគុច្ឆិស្សន្តិ តំ វិញ្ញូ, អសុចិំ នាគរិកោ យថា;

អាកឌ្ឍិត្វាន ឥសយោ, ចោទយិស្សន្តិ តំ សទា.

‘‘តំ វិញ្ញូ បវទិស្សន្តិ, សមតិក្កន្តសាសនំ;

សំវាសំ អលភន្តោ ហិ, កថំ ជីវិហិសិ តុវំ.

‘‘តិធាបភិន្នំ មាតង្គំ, កុញ្ជរំ សដ្ឋិហាយនំ;

ពលី នាគោ ឧបគន្ត្វា, យូថា នីហរតេ គជំ.

‘‘យូថា វិនិស្សដោ សន្តោ, សុខំ សាតំ ន វិន្ទតិ;

ទុក្ខិតោ វិមនោ ហោតិ, បជ្ឈាយន្តោ បវេធតិ.

‘‘តថេវ ជដិលា តម្បិ, នីហរិស្សន្តិ ទុម្មតិំ;

តេហិ ត្វំ និស្សដោ សន្តោ, សុខំ សាតំ ន លច្ឆសិ.

‘‘ទិវា វា យទិ វា រត្តិំ, សោកសល្លសមប្បិតោ;

ទយ្ហតិ បរិឡាហេន, គជោ យូថាវ និស្សដោ.

‘‘ជាតរូបំ យថា កូដំ, នេវ ឈាយតិ កត្ថចិ;

តថា សីលវីហិនោ ត្វំ, ន ឈាយិស្សសិ កត្ថចិ.

‘‘អគារំ វសមានោបិ, កថំ ជីវិហិសិ តុវំ;

មត្តិកំ បេត្តិកញ្ចាបិ, នត្ថិ តេ និហិតំ ធនំ.

‘‘សយំ កម្មំ ករិត្វាន, គត្តេ សេទំ បមោចយំ;

ឯវំ ជីវិហិសិ គេហេ, សាធុ តេ តំ ន រុច្ចតិ.

‘‘ឯវាហំ តត្ថ វារេមិ, សំកិលេសគតំ មនំ;

នានាធម្មកថំ កត្វា, បាបា ចិត្តំ និវារយិំ.

‘‘ឯវំ មេ វិហរន្តស្ស, អប្បមាទវិហារិនោ;

តិំសវស្សសហស្សានិ, វិបិនេ មេ អតិក្កមុំ.

‘‘អប្បមាទរតំ ទិស្វា, ឧត្តមត្ថំ គវេសកំ;

បទុមុត្តរសម្ពុទ្ធោ, អាគច្ឆិ មម សន្តិកំ.