១. ឯកកនិបាតោ

១. បឋមវគ្គោ

១. សុភូតិត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ឥទានិ ឆន្នា មេ កុដិកាតិអាទិនយប្បវត្តានំ ថេរគាថានំ អត្ថវណ្ណនា ហោតិ. សា បនាយំ អត្ថវណ្ណនា យស្មា តាសំ តាសំ គាថានំ អដ្ឋុប្បត្តិំ បកាសេត្វា វុច្ចមានា បាកដា ហោតិ សុវិញ្ញេយ្យា ច. តស្មា តត្ថ តត្ថ អដ្ឋុប្បត្តិំ បកាសេត្វា អត្ថវណ្ណនំ ករិស្សាមាតិ.

តត្ថ ឆន្នា មេ កុដិកាតិគាថាយ កា ឧប្បត្តិ? វុច្ចតេ – ឥតោ កិរ កប្បសតសហស្សមត្ថកេ អនុប្បន្នេយេវ បទុមុត្តរេ ភគវតិ លោកនាថេ ហំសវតីនាមកេ នគរេ អញ្ញតរស្ស ព្រាហ្មណមហាសាលស្ស ឯកោ បុត្តោ ឧប្បជ្ជិ. តស្ស ‘‘នន្ទមាណវោ’’តិ នាមំ អកំសុ. សោ វយប្បត្តោ តយោ វេទេ ឧគ្គណ្ហិត្វា តត្ថ សារំ អបស្សន្តោ អត្តនោ បរិវារភូតេហិ ចតុចត្តាលីសាយ មាណវកសហស្សេហិ សទ្ធិំ បព្ពតបាទេ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ បញ្ច ច អភិញ្ញាយោ និព្ពត្តេសិ. អន្តេវាសិកានម្បិ កម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិ. តេបិ ន ចិរេនេវ ឈានលាភិនោ អហេសុំ.

តេន ច សមយេន បទុមុត្តរោ ភគវា លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា ហំសវតីនគរំ ឧបនិស្សាយ វិហរន្តោ ឯកទិវសំ បច្ចូសសមយេ លោកំ វោលោកេន្តោ នន្ទតាបសស្ស អន្តេវាសិកជដិលានំ អរហត្តូបនិស្សយំ នន្ទតាបសស្ស ច ទ្វីហង្គេហិ សមន្នាគតស្ស សាវកដ្ឋានន្តរស្ស បត្ថនំ ទិស្វា បាតោវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា បុព្ពណ្ហសមយេ បត្តចីវរមាទាយ អញ្ញំ កញ្ចិ អនាមន្តេត្វា សីហោ វិយ ឯកចរោ នន្ទតាបសស្ស អន្តេវាសិកេសុ ផលាផលត្ថាយ គតេសុ ‘‘ពុទ្ធភាវំ មេ ជានាតូ’’តិ បស្សន្តស្សេវ នន្ទតាបសស្ស អាកាសតោ ឱតរិត្វា បថវិយំ បតិដ្ឋាសិ. នន្ទតាបសោ ពុទ្ធានុភាវញ្ចេវ លក្ខណបារិបូរិញ្ច ទិស្វា លក្ខណមន្តេ សម្មសិត្វា ‘‘ឥមេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតោ នាម អគារំ អជ្ឈាវសន្តោ រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី, បព្ពជន្តោ លោកេ វិវដច្ឆទោ សព្ពញ្ញូ ពុទ្ធោ ហោតិ. អយំ បុរិសាជានីយោ និស្សំសយំ ពុទ្ធោតិ ញត្វា បច្ចុគ្គមនំ កត្វា, បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា, អាសនំ បញ្ញាបេត្វា, អទាសិ. និសីទិ ភគវា បញ្ញត្តេ អាសនេ. នន្ទតាបសោបិ អត្តនោ អនុច្ឆវិកំ អាសនំ គហេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ.

តស្មិំ សមយេ ចតុចត្តាលីសសហស្សជដិលា បណីតបណីតានិ ឱជវន្តានិ ផលាផលានិ គហេត្វា អាចរិយស្ស សន្តិកំ សម្បត្តា ពុទ្ធានញ្ចេវ អាចរិយស្ស ច និសិន្នាសនំ ឱលោកេន្តា អាហំសុ – ‘‘អាចរិយ, មយំ ‘ឥមស្មិំ លោកេ តុម្ហេហិ មហន្តតរោ នត្ថី’តិ វិចរាម, អយំ បន បុរិសោ តុម្ហេហិ មហន្តតរោ មញ្ញេ’’តិ. នន្ទតាបសោ, ‘‘តាតា, កិំ វទេថ, សាសបេន សទ្ធិំ អដ្ឋសដ្ឋិសតសហស្សយោជនុព្ពេធំ សិនេរុំ ឧបមេតុំ ឥច្ឆថ, សព្ពញ្ញុពុទ្ធេន សទ្ធិំ មា មំ ឧបមិត្ថា’’តិ អាហ. អថ តេ តាបសា ‘‘សចេ អយំ ឱរកោ អភវិស្ស, ន អម្ហាកំ អាចរិយោ ឯវំ ឧបមំ អាហរេយ្យ, យាវ មហា វតាយំ បុរិសាជានីយោ’’តិ បាទេសុ និបតិត្វា សិរសា វន្ទិំសុ. អថ តេ អាចរិយោ អាហ – ‘‘តាតា, អម្ហាកំ ពុទ្ធានំ អនុច្ឆវិកោ ទេយ្យធម្មោ នត្ថិ, ភគវា ច ភិក្ខាចារវេលាយំ ឥធាគតោ, តស្មា មយំ យថាពលំ ទេយ្យធម្មំ ទស្សាម, តុម្ហេ យំ យំ បណីតំ ផលាផលំ អានីតំ, តំ តំ អាហរថា’’តិ វត្វា អាហរាបេត្វា ហត្ថេ ធោវិត្វា សយំ តថាគតស្ស បត្តេ បតិដ្ឋាបេសិ. សត្ថារា ផលាផលេ បដិគ្គហិតមត្តេ ទេវតា ទិព្ពោជំ បក្ខិបិំសុ. តាបសោ ឧទកម្បិ សយមេវ បរិស្សាវេត្វា អទាសិ. តតោ ភោជនកិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា និសិន្នេ សត្ថរិ សព្ពេ អន្តេវាសិកេ បក្កោសិត្វា សត្ថុ សន្តិកេ សារណីយំ កថំ កថេន្តោ និសីទិ. សត្ថា ‘‘ភិក្ខុសង្ឃោ អាគច្ឆតូ’’តិ ចិន្តេសិ. ភិក្ខូ សត្ថុ ចិត្តំ ញត្វា សតសហស្សមត្តា ខីណាសវា អាគន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ.

នន្ទតាបសោ អន្តេវាសិកេ អាមន្តេសិ – ‘‘តាតា, ពុទ្ធានំ និសិន្នាសនម្បិ នីចំ, សមណសតសហស្សស្សបិ អាសនំ នត្ថិ, តុម្ហេហិ អជ្ជ ឧឡារំ ភគវតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច សក្ការំ កាតុំ វដ្ដតិ, បព្ពតបាទតោ វណ្ណគន្ធសម្បន្នានិ បុប្ផានិ អាហរថា’’តិ. អចិន្តេយ្យត្តា ឥទ្ធិវិសយស្ស មុហុត្តេនេវ វណ្ណគន្ធសម្បន្នានិ បុប្ផានិ អាហរិត្វា ពុទ្ធានំ យោជនប្បមាណំ បុប្ផាសនំ បញ្ញាបេសុំ. អគ្គសាវកានំ តិគាវុតំ, សេសភិក្ខូនំ អឌ្ឍយោជនិកាទិភេទំ, សង្ឃនវកស្ស ឧសភមត្តំ អហោសិ. ឯវំ បញ្ញត្តេសុ អាសនេសុ នន្ទតាបសោ តថាគតស្ស បុរតោ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ ឋិតោ, ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ឥមំ បុប្ផាសនំ អភិរុហថា’’តិ អាហ. និសីទិ ភគវា បុប្ផាសនេ. ឯវំ និសិន្នេ សត្ថរិ សត្ថុ អាការំ ញត្វា ភិក្ខូ អត្តនោ អត្តនោ បត្តាសនេ និសីទិំសុ. នន្ទតាបសោ មហន្តំ បុប្ផឆត្តំ គហេត្វា តថាគតស្ស មត្ថកេ ធារេន្តោ អដ្ឋាសិ. សត្ថា ‘‘តាបសានំ អយំ សក្ការោ មហប្ផលោ ហោតូ’’តិ និរោធសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិ. សត្ថុ សមាបន្នភាវំ ញត្វា ភិក្ខូបិ សមាបជ្ជិំសុ. តថាគតេ សត្តាហំ និរោធំ សមាបជ្ជិត្វា និសិន្នេ អន្តេវាសិកា ភិក្ខាចារកាលេ សម្បត្តេ វនមូលផលាផលំ បរិភុញ្ជិត្វា សេសកាលេ ពុទ្ធានំ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ តិដ្ឋន្តិ. នន្ទតាបសោ បន ភិក្ខាចារម្បិ អគន្ត្វា បុប្ផឆត្តំ ធារេន្តោ សត្តាហំ បីតិសុខេនេវ វីតិនាមេតិ.

សត្ថា និរោធតោ វុដ្ឋាយ អរណវិហារិអង្គេន ទក្ខិណេយ្យង្គេន ចាតិ ទ្វីហិ អង្គេហិ សមន្នាគតំ ឯកំ សាវកំ ‘‘ឥសិគណស្ស បុប្ផាសនានុមោទនំ ករោហី’’តិ អាណាបេសិ. សោ ចក្កវត្តិរញ្ញោ សន្តិកា បដិលទ្ធមហាលាភោ មហាយោធោ វិយ តុដ្ឋមានសោ អត្តនោ វិសយេ ឋត្វា តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ សម្មសិត្វា អនុមោទនំ អកាសិ. តស្ស ទេសនាវសានេ សត្ថា សយំ ធម្មំ ទេសេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ សព្ពេ ចតុចត្តាលីសសហស្សតាបសា អរហត្តំ បាបុណិំសុ. សត្ថា ‘‘ឯថ, ភិក្ខវោ’’តិ ហត្ថំ បសារេសិ. តេសំ តាវទេវ កេសមស្សុ អន្តរធាយិ. អដ្ឋ បរិក្ខារា កាយេ បដិមុក្កាវ អហេសុំ សដ្ឋិវស្សត្ថេរា វិយ សត្ថារំ បរិវារយិំសុ. នន្ទតាបសោ បន វិក្ខិត្តចិត្តតាយ វិសេសំ នាធិគច្ឆិ. តស្ស កិរ អរណវិហារិត្ថេរស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សោតុំ អារទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ ‘‘អហោ វតាហម្បិ អនាគតេ ឧប្បជ្ជនកពុទ្ធស្ស សាសនេ ឥមិនា សាវកេន លទ្ធធុរំ លភេយ្យ’’ន្តិ ចិត្តំ ឧទបាទិ. សោ តេន បរិវិតក្កេន មគ្គផលបដិវេធំ កាតុំ នាសក្ខិ. តថាគតំ បន វន្ទិត្វា សម្មុខេ ឋត្វា អាហ – ‘‘ភន្តេ, យេន ភិក្ខុនា ឥសិគណស្ស បុប្ផាសនានុមោទនា កតា, កោ នាមាយំ តុម្ហាកំ សាសនេ’’តិ. ‘‘អរណវិហារិអង្គេ ទក្ខិណេយ្យអង្គេ ច ឯតទគ្គំ បត្តោ ឯសោ ភិក្ខូ’’តិ. ‘‘ភន្តេ, យ្វាយំ មយា សត្តាហំ បុប្ផឆត្តំ ធារេន្តេន សក្ការោ កតោ, តេន អធិការេន ន អញ្ញំ សម្បត្តិំ បត្ថេមិ, អនាគតេ បន ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ អយំ ថេរោ វិយ ទ្វីហង្គេហិ សមន្នាគតោ សាវកោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនមកាសិ.

សត្ថា ‘‘សមិជ្ឈិស្សតិ នុ, ខោ ឥមស្ស តាបសស្ស បត្ថនា’’តិ អនាគតំសញាណំ បេសេត្វា ឱលោកេន្តោ កប្បសតសហស្សំ អតិក្កមិត្វា សមិជ្ឈនកភាវំ ទិស្វា នន្ទតាបសំ អាហ – ‘‘ន តេ អយំ បត្ថនា មោឃា ភវិស្សតិ, អនាគតេ កប្បសតសហស្សំ អតិក្កមិត្វា គោតមោ នាម ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស សន្តិកេ សមិជ្ឈិស្សតី’’តិ វត្វា ធម្មកថំ កថេត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ អាកាសំ បក្ខន្ទិ. នន្ទតាបសោ យាវ ចក្ខុបថសមតិក្កមា សត្ថារំ ភិក្ខុសង្ឃញ្ច ឧទ្ទិស្ស អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ អដ្ឋាសិ. សោ អបរភាគេ កាលេន កាលំ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុណិ. អបរិហីនជ្ឈានោវ កាលង្កត្វា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តោ. តតោ បន ចុតោ អបរានិបិ បញ្ច ជាតិសតានិ បព្ពជិត្វា អារញ្ញកោ អហោសិ. កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេបិ បព្ពជិត្វា អារញ្ញកោ ហុត្វា គតបច្ចាគតវត្តំ បូរេសិ. ឯតំ កិរ វត្តំ អបរិបូរេត្វា មហាសាវកភាវំ បាបុណន្តា នាម នត្ថិ. គតបច្ចាគតវត្តំ បន អាគមដ្ឋកថាសុ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. សោ វីសតិវស្សសហស្សានិ គតបច្ចាគតវត្តំ បូរេត្វា កាលង្កត្វា កាមាវចរទេវលោកេ តាវតិំសភវនេ និព្ពត្តិ. វុត្តញ្ហេតំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៣.១៥១) –

‘‘ហិមវន្តស្សាវិទូរេ, និសភោ នាម បព្ពតោ;

អស្សមោ សុកតោ មយ្ហំ, បណ្ណសាលា សុមាបិតា.

‘‘កោសិយោ នាម នាមេន, ជដិលោ ឧគ្គតាបនោ;

ឯកាកិយោ អទុតិយោ, វសាមិ និសភេ តទា.

‘‘ផលំ មូលញ្ច បណ្ណញ្ច, ន ភុញ្ជាមិ អហំ តទា;

បវត្តំវ សុបាតាហំ, ឧបជីវាមិ តាវទេ.

‘‘នាហំ កោបេមិ អាជីវំ, ចជមានោបិ ជីវិតំ;

អារាធេមិ សកំ ចិត្តំ, វិវជ្ជេមិ អនេសនំ.

‘‘រាគូបសំហិតំ ចិត្តំ, យទា ឧប្បជ្ជតេ មម;

សយំវ បច្ចវេក្ខាមិ, ឯកគ្គោ តំ ទមេមហំ.

‘‘រជ្ជសេ រជ្ជនីយេ ច, ទុស្សនីយេ ច ទុស្សសេ;

មុយ្ហសេ មោហនីយេ ច, និក្ខមស្សុ វនា តុវំ.

‘‘វិសុទ្ធានំ អយំ វាសោ, និម្មលានំ តបស្សិនំ;

មា ខោ វិសុទ្ធំ ទូសេសិ, និក្ខមស្សុ វនា តុវំ.

‘‘អគារិកោ ភវិត្វាន, យទា បុត្តំ លភិស្សសិ;

ឧភោបិ មា វិរាធេសិ, និក្ខមស្សុ វនា តុវំ.

‘‘ឆវាលាតំ យថា កដ្ឋំ, ន ក្វចិ កិច្ចការកំ;

នេវ គាមេ អរញ្ញេ វា, ន ហិ តំ កដ្ឋសម្មតំ.

‘‘ឆវាលាតូបមោ ត្វំ សិ, ន គិហី នាបិ សញ្ញតោ;

ឧភតោ មុត្តកោ អជ្ជ, និក្ខមស្សុ វនា តុវំ.

‘‘សិយា នុ ខោ តវ ឯតំ, កោ បជានាតិ តេ ឥទំ;

សទ្ធាធុរំ វហិសិ មេ, កោសជ្ជពហុលាយ ច.

‘‘ជិគុច្ឆិស្សន្តិ តំ វិញ្ញូ, អសុចិំ នាគរិកោ យថា;

អាកឌ្ឍិត្វាន ឥសយោ, ចោទយិស្សន្តិ តំ សទា.

‘‘តំ វិញ្ញូ បវទិស្សន្តិ, សមតិក្កន្តសាសនំ;

សំវាសំ អលភន្តោ ហិ, កថំ ជីវិហិសិ តុវំ.

‘‘តិធាបភិន្នំ មាតង្គំ, កុញ្ជរំ សដ្ឋិហាយនំ;

ពលី នាគោ ឧបគន្ត្វា, យូថា នីហរតេ គជំ.

‘‘យូថា វិនិស្សដោ សន្តោ, សុខំ សាតំ ន វិន្ទតិ;

ទុក្ខិតោ វិមនោ ហោតិ, បជ្ឈាយន្តោ បវេធតិ.

‘‘តថេវ ជដិលា តម្បិ, នីហរិស្សន្តិ ទុម្មតិំ;

តេហិ ត្វំ និស្សដោ សន្តោ, សុខំ សាតំ ន លច្ឆសិ.

‘‘ទិវា វា យទិ វា រត្តិំ, សោកសល្លសមប្បិតោ;

ទយ្ហតិ បរិឡាហេន, គជោ យូថាវ និស្សដោ.

‘‘ជាតរូបំ យថា កូដំ, នេវ ឈាយតិ កត្ថចិ;

តថា សីលវីហិនោ ត្វំ, ន ឈាយិស្សសិ កត្ថចិ.

‘‘អគារំ វសមានោបិ, កថំ ជីវិហិសិ តុវំ;

មត្តិកំ បេត្តិកញ្ចាបិ, នត្ថិ តេ និហិតំ ធនំ.

‘‘សយំ កម្មំ ករិត្វាន, គត្តេ សេទំ បមោចយំ;

ឯវំ ជីវិហិសិ គេហេ, សាធុ តេ តំ ន រុច្ចតិ.

‘‘ឯវាហំ តត្ថ វារេមិ, សំកិលេសគតំ មនំ;

នានាធម្មកថំ កត្វា, បាបា ចិត្តំ និវារយិំ.

‘‘ឯវំ មេ វិហរន្តស្ស, អប្បមាទវិហារិនោ;

តិំសវស្សសហស្សានិ, វិបិនេ មេ អតិក្កមុំ.

‘‘អប្បមាទរតំ ទិស្វា, ឧត្តមត្ថំ គវេសកំ;

បទុមុត្តរសម្ពុទ្ធោ, អាគច្ឆិ មម សន្តិកំ.

‘‘តិម្ពរូសកវណ្ណាភោ, អប្បមេយ្យោ អនូបមោ;

រូបេនាសទិសោ ពុទ្ធោ, អាកាសេ ចង្កមី តទា.

‘‘សុផុល្លោ សាលរាជាវ, វិជ្ជូវព្ភឃនន្តរេ;

ញាណេនាសទិសោ ពុទ្ធោ, អាកាសេ ចង្កមី តទា.

‘‘សីហរាជាវសម្ភីតោ, គជរាជាវ ទប្បិតោ;

លាសីតោ ព្យគ្ឃរាជាវ, អាកាសេ ចង្កមី តទា.

‘‘សិង្ឃីនិក្ខសវណ្ណាភោ, ខទិរង្គារសន្និភោ;

មណិ យថា ជោតិរសោ, អាកាសេ ចង្កមី តទា.

‘‘វិសុទ្ធកេលាសនិភោ, បុណ្ណមាយេវ ចន្ទិមា;

មជ្ឈន្ហិកេវ សូរិយោ, អាកាសេ ចង្កមី តទា.

‘‘ទិស្វា នភេ ចង្កមន្តំ, ឯវំ ចិន្តេសហំ តទា;

ទេវោ នុ ខោ អយំ សត្តោ, ឧទាហុ មនុជោ អយំ.

‘‘ន មេ សុតោ វា ទិដ្ឋោ វា, មហិយា ឯទិសោ នរោ;

អបិ មន្តបទំ អត្ថិ, អយំ សត្ថា ភវិស្សតិ.

‘‘ឯវាហំ ចិន្តយិត្វាន, សកំ ចិត្តំ បសាទយិំ;

នានាបុប្ផញ្ច គន្ធញ្ច, សន្និបាតេសហំ តទា.

‘‘បុប្ផាសនំ បញ្ញាបេត្វា, សាធុចិត្តំ មនោរមំ;

នរសារថិនំ អគ្គំ, ឥទំ វចនមព្រវិំ.

‘‘ឥទំ មេ អាសនំ វីរ, បញ្ញត្តំ តវនុច្ឆវំ;

ហាសយន្តោ មមំ ចិត្តំ, និសីទ កុសុមាសនេ.

‘‘និសីទិ តត្ថ ភគវា, អសម្ភីតោវ កេសរី;

សត្តរត្តិន្ទិវំ ពុទ្ធោ, បវរេ កុសុមាសនេ.

‘‘នមស្សមានោ អដ្ឋាសិំ, សត្តរត្តិន្ទិវំ អហំ;

វុដ្ឋហិត្វា សមាធិម្ហា, សត្ថា លោកេ អនុត្តរោ;

មម កម្មំ បកិត្តេន្តោ, ឥទំ វចនមព្រវិ.

‘‘ភាវេហិ ពុទ្ធានុស្សតិំ, ភាវនានមនុត្តរំ;

ឥមំ សតិំ ភាវយិត្វា, បូរយិស្សសិ មានសំ.

‘‘តិំសកប្បសហស្សានិ, ទេវលោកេ រមិស្សសិ;

អសីតិក្ខត្តុំ ទេវិន្ទោ, ទេវរជ្ជំ ករិស្សសិ;

សហស្សក្ខត្តុំ ចក្កវត្តី, រាជា រដ្ឋេ ភវិស្សសិ.

‘‘បទេសរជ្ជំ វិបុលំ, គណនាតោ អសង្ខិយំ;

អនុភោស្សសិ តំ សព្ពំ, ពុទ្ធានុស្សតិយា ផលំ.

‘‘ភវាភវេ សំសរន្តោ, មហាភោគំ លភិស្សសិ;

ភោគេ តេ ឩនតា នត្ថិ, ពុទ្ធានុស្សតិយា ផលំ.

‘‘កប្បសតសហស្សម្ហិ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘អសីតិកោដិំ ឆឌ្ឌេត្វា, ទាសេ កម្មករេ ពហូ;

គោតមស្ស ភគវតោ, សាសនេ បព្ពជិស្សសិ.

‘‘អារាធយិត្វា សម្ពុទ្ធំ, គោតមំ សក្យបុង្គវំ;

សុភូតិ នាម នាមេន, ហេស្សសិ សត្ថុ សាវកោ.

‘‘ភិក្ខុសង្ឃេ និសីទិត្វា, ទក្ខិណេយ្យគុណម្ហិ តំ;

តថារណវិហារេ ច, ទ្វីសុ អគ្គេ ឋបេស្សសិ.

‘‘ឥទំ វត្វាន សម្ពុទ្ធោ, ជលជុត្តមនាមកោ;

នភំ អព្ភុគ្គមី វីរោ, ហំសរាជាវ អម្ពរេ.

‘‘សាសិតោ លោកនាថេន, នមស្សិត្វា តថាគតំ;

សទា ភាវេមិ មុទិតោ, ពុទ្ធានុស្សតិមុត្តមំ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសំ អគច្ឆហំ.

‘‘អសីតិក្ខត្តុំ ទេវិន្ទោ, ទេវរជ្ជមការយិំ;

សហស្សក្ខត្តុំ រាជា ច, ចក្កវត្តី អហោសហំ.

‘‘បទេសរជ្ជំ វិបុលំ, គណនាតោ អសង្ខិយំ;

អនុភោមិ សុសម្បត្តិំ, ពុទ្ធានុស្សតិយា ផលំ.

‘‘ភវាភវេ សំសរន្តោ, មហាភោគំ លភាមហំ;

ភោគេ មេ ឩនតា នត្ថិ, ពុទ្ធានុស្សតិយា ផលំ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, យំ កម្មមករិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធានុស្សតិយា ផលំ.

‘‘បដិសម្ភិទា ចតស្សោ, វិមោក្ខាបិ ច អដ្ឋិមេ;

ឆឡភិញ្ញា សច្ឆិកតា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ. –

ឥត្ថំ សុទំ អាយស្មា សុភូតិត្ថេរោ ឥមា គាថាយោ អភាសិត្ថាតិ.

ឯវំ បន សោ តាវតិំសភវនេ អបរាបរំ ឧប្បជ្ជនវសេន ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា តតោ ចុតោ មនុស្សលោកេ អនេកសតក្ខត្តុំ ចក្កវត្តិរាជា ច បទេសរាជា ច ហុត្វា ឧឡារំ មនុស្សសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា អថ អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ សាវត្ថិយំ សុមនសេដ្ឋិស្ស គេហេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស កនិដ្ឋោ ហុត្វា និព្ពត្តិ ‘‘សុភូតី’’តិស្ស នាមំ អហោសិ.

តេន ច សមយេន អម្ហាកំ ភគវា លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា បវត្តវរធម្មចក្កោ អនុបុព្ពេន រាជគហំ គន្ត្វា តត្ថ វេឡុវនបដិគ្គហណាទិនា លោកានុគ្គហំ ករោន្តោ រាជគហំ ឧបនិស្សាយ សីតវនេ វិហរតិ. តទា អនាថបិណ្ឌិកោ សេដ្ឋិ សាវត្ថិយំ ឧដ្ឋានកភណ្ឌំ គហេត្វា អត្តនោ សហាយស្ស រាជគហសេដ្ឋិនោ ឃរំ គតោ ពុទ្ធុប្បាទំ សុត្វា សត្ថារំ សីតវនេ វិហរន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បឋមទស្សនេនេវ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ សត្ថារំ សាវត្ថិំ អាគមនត្ថាយ យាចិត្វា តតោ បញ្ចចត្តាលីសយោជនេ មគ្គេ យោជនេ យោជនេ សតសហស្សបរិច្ចាគេន វិហារេ បតិដ្ឋាបេត្វា សាវត្ថិយំ រាជមានេន អដ្ឋករីសប្បមាណំ ជេតស្ស រាជកុមារស្ស ឧយ្យានភូមិំ កោដិសន្ថារេន កិណិត្វា តត្ថ ភគវតោ វិហារំ ការេត្វា អទាសិ. វិហារបរិគ្គហណទិវសេ អយំ សុភូតិកុដុម្ពិកោ អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋិនា សទ្ធិំ គន្ត្វា ធម្មំ សុណន្តោ សទ្ធំ បដិលភិត្វា បព្ពជិ. សោ ឧបសម្បជ្ជិត្វា ទ្វេ មាតិកា បគុណា កត្វា កម្មដ្ឋានំ កថាបេត្វា អរញ្ញេ សមណធម្មំ ករោន្តោ មេត្តាឈានបាទកំ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. សោ ធម្មំ ទេសេន្តោ យស្មា សត្ថារា ទេសិតនិយាមេន អនោទិស្សកំ កត្វា ធម្មំ ទេសេតិ. តស្មា អរណវិហារីនំ អគ្គោ នាម ជាតោ. បិណ្ឌាយ ចរន្តោ ឃរេ ឃរេ មេត្តាឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ភិក្ខំ បដិគ្គណ្ហាតិ ‘‘ឯវំ ទាយកានំ មហប្ផលំ ភវិស្សតី’’តិ. តស្មា ទក្ខិណេយ្យានំ អគ្គោ នាម ជាតោ. តេនាហ ភគវា – ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ អរណវិហារីនំ យទិទំ សុភូតិ, ទក្ខិណេយ្យានំ យទិទំ សុភូតី’’តិ (អ. និ. ១.១៩៨, ២០១). ឯវមយំ មហាថេរោ អរហត្តេ បតិដ្ឋាយ អត្តនា បូរិតបារមីនំ ផលស្ស មត្ថកំ បត្វា លោកេ អភិញ្ញាតោ អភិលក្ខិតោ ហុត្វា ពហុជនហិតាយ ជនបទចារិកំ ចរន្តោ អនុបុព្ពេន រាជគហំ អគមាសិ.

រាជា ពិម្ពិសារោ ថេរស្ស អាគមនំ សុត្វា ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ‘‘ឥធេវ, ភន្តេ, វសថា’’តិ វត្វា ‘‘និវាសនដ្ឋានំ ករិស្សាមី’’តិ បក្កន្តោ វិស្សរិ. ថេរោ សេនាសនំ អលភន្តោ អព្ភោកាសេ វីតិនាមេសិ. ថេរស្ស អានុភាវេន ទេវោ ន វស្សតិ. មនុស្សា អវុដ្ឋិតាយ ឧបទ្ទុតា រញ្ញោ និវេសនទ្វារេ ឧក្កុដ្ឋិមកំសុ. រាជា ‘‘កេន នុ ខោ ការណេន ទេវោ ន វស្សតី’’តិ វីមំសន្តោ ‘‘ថេរស្ស អព្ភោកាសវាសេន មញ្ញេ ន វស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា តស្ស បណ្ណកុដិំ ការាបេត្វា ‘‘ឥមិស្សា, ភន្តេ, បណ្ណកុដិយា វសថា’’តិ វត្វា វន្ទិត្វា បក្កាមិ. ថេរោ កុដិកំ បវិសិត្វា តិណសន្ថារកេ បល្លង្កេន និសីទិ. តទា បន ទេវោ ថោកំ ថោកំ ផុសាយតិ, ន សម្មា ធារំ អនុប្បវេច្ឆតិ. អថ ថេរោ លោកស្ស អវុដ្ឋិកភយំ វិសមិតុកាមោ អត្តនោ អជ្ឈត្តិកពាហិរវត្ថុកស្ស បរិស្សយស្ស អភាវំ បវេទេន្តោ –

១. ‘‘ឆន្នា មេ កុដិកា សុខា និវាតា, វស្ស ទេវ យថាសុខំ;

ចិត្តំ មេ សុសមាហិតំ វិមុត្តំ, អាតាបី វិហរាមិ វស្ស ទេវា’’តិ. –

គាថមាហ.

តត្ថ ឆន្ន-សទ្ទោ តាវ ‘‘ឆន្នា សា កុមារិកា ឥមស្ស កុមារកស្ស’’ (បារា. ២៩៦) ‘‘នច្ឆន្នំ នប្បតិរូប’’ន្តិអាទីសុ (បារា. ៣៨៣) បតិរូបេ អាគតោ. ‘‘ឆន្នំ ត្វេវ, ផគ្គុណ, ផស្សាយតនាន’’ន្តិអាទីសុ វចនវិសិដ្ឋេ សង្ខ្យាវិសេសេ. ‘‘ឆន្នមតិវស្សតិ, វិវដំ នាតិវស្សតី’’តិអាទីសុ (ឧទា. ៤៥; ចូឡវ. ៣៨៥) គហណេ. ‘‘ក្យាហំ តេ នច្ឆន្នោបិ ករិស្សាមី’’តិអាទីសុ និវាសនបារុបនេ ‘‘អាយស្មា ឆន្នោ អនាចារំ អាចរតី’’តិអាទីសុ (បារា. ៤២៤) បញ្ញត្តិយំ. ‘‘សព្ពច្ឆន្នំ សព្ពបរិច្ឆន្នំ (បាចិ. ៥២, ៥៤), ឆន្នា កុដិ អាហិតោ គិនី’’តិ (សុ. និ. ១៨) ច អាទីសុ តិណាទីហិ ឆាទនេ. ឥធាបិ តិណាទីហិ ឆាទនេយេវ ទដ្ឋព្ពោ, តស្មា តិណេន វា បណ្ណេន វា ឆន្នា យថា ន វស្សតិ វស្សោទកបតនំ ន ហោតិ ន ឱវស្សតិ, ឯវំ សម្មទេវ ឆាទិតាតិ អត្ថោ.

មេ-សទ្ទោ ‘‘កិច្ឆេន មេ អធិគតំ, ហលំ ទានិ បកាសិតុ’’ន្តិអាទីសុ (មហាវ. ៨; ទី. និ. ២.៦៥; ម. និ. ១.២៨១; ២.៣៣៧; សំ. និ. ១.១៧២) ករណេ អាគតោ, មយាតិ អត្ថោ. ‘‘តស្ស មេ, ភន្តេ, ភគវា សំខិត្តេន ធម្មំ ទេសេតូ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៣.១៨២; អ. និ. ៤.២៥៧) សម្បទានេ, មយ្ហន្តិ អត្ថោ. ‘‘បុព្ពេវ មេ, ភិក្ខវេ, សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធស្ស ពោធិសត្តស្សេវ សតោ’’អាទីសុ (ម. និ. ១.២០៦; សំ. និ. ៤.១៤) សាមិអត្ថេ អាគតោ. ឥធាបិ សាមិអត្ថេ ឯវ ទដ្ឋព្ពោ, មមាតិ អត្ថោ. កិញ្ចាបិ ខីណាសវានំ មមាយិតព្ពំ នាម កិញ្ចិ នត្ថិ លោកធម្មេហិ អនុបលិត្តភាវតោ, លោកសមញ្ញាវសេន បន តេសម្បិ ‘‘អហំ មមា’’តិ វោហារមត្តំ ហោតិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘កិន្តិ មេ សាវកា ធម្មទាយាទា ភវេយ្យុំ, នោ អាមិសទាយាទា’’តិ (ម. និ. ១.២៩).

កុដិកាតិ បន មាតុកុច្ឆិបិ ករជកាយោបិ តិណាទិច្ឆទនោ បតិស្សយោបិ វុច្ចតិ. តថា ហិ –

‘‘មាតរំ កុដិកំ ព្រូសិ, ភរិយំ ព្រូសិ កុលាវកំ;

បុត្តេ សន្តានកេ ព្រូសិ, តណ្ហា មេ ព្រូសិ ពន្ធន’’ន្តិ. (សំ. និ. ១.១៩) –

អាទីសុ មាតុកុច្ឆិ ‘‘កុដិកា’’តិ វុត្តា.

‘‘អដ្ឋិកង្កលកុដិកេ, មំសន្ហារុបសិព្ពិតេ;

ធិរត្ថុ បូរេ ទុគ្គន្ធេ, បរគត្តេ មមាយសី’’តិ. (ថេរគា. ១១៥៣) –

អាទីសុ កេសាទិសមូហភូតោ ករជកាយោ. ‘‘កស្សបស្ស ភគវតោ ភគិនិ កុដិ ឱវស្សតិ’’ (ម. និ. ២.២៩១) ‘‘កុដិ នាម ឧល្លិត្តា វា ហោតិ អវលិត្តា វា’’តិអាទីសុ (បារា. ៣៤៩) តិណឆទនបតិស្សយោ. ឥធាបិ សោ ឯវ វេទិតព្ពោ បណ្ណសាលាយ អធិប្បេតត្តា. កុដិ ឯវ ហិ កុដិកា, អបាកដកុដិ ‘‘កុដិកា’’តិ វុត្តា.

សុខ-សទ្ទោ បន ‘‘វិបិដ្ឋិកត្វាន សុខំ ទុខញ្ច, បុព្ពេវ ច សោមនស្សទោមនស្ស’’ន្តិអាទីសុ (សុ. និ. ៦៧) សុខវេទនាយំ អាគតោ. ‘‘សុខោ ពុទ្ធានមុប្បាទោ, សុខា សទ្ធម្មទេសនា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១៩៤) សុខមូលេ. ‘‘សុខស្សេតំ, ភិក្ខវេ, អធិវចនំ យទិទំ បុញ្ញានី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៧.៦២; ឥតិវុ. ២២) សុខហេតុម្ហិ. ‘‘យស្មា ច, ខោ, មហាលិ, រូបំ សុខំ សុខានុបតិតំ សុខាវក្កន្ត’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ៣.៦០) សុខារម្មណេ, ‘‘ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារា ឯតេ, ចុន្ទ, អរិយស្ស វិនយេ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៨២) អព្យាបជ្ជេ. ‘‘និព្ពានំ បរមំ សុខ’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ២.២១៥; ធ. ប. ២០៣-២០៤) និព្ពានេ. ‘‘យាវញ្ចិទំ, ភិក្ខវេ, ន សុករំ អក្ខានេន បាបុណិតុំ យាវ សុខា សគ្គា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.២២៥) សុខប្បច្ចយដ្ឋានេ. ‘‘សោវគ្គិកំ សុខវិបាកំ សគ្គសំវត្តនិក’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១៦៣; សំ. និ. ១.១៣០) ឥដ្ឋេ, បិយមនាបេតិ អត្ថោ. ឥធាបិ ឥដ្ឋេ សុខប្បច្ចយេ វា ទដ្ឋព្ពោ. សា ហិ កុដិ អន្តោ ពហិ ច មនាបភាវេន សម្បាទិតា និវាសនផាសុតាយ ‘‘សុខា’’តិ វុត្តា. តថា នាតិសីតនាតិឧណ្ហតាយ ឧតុសុខសម្បត្តិយោគេន កាយិកចេតសិកសុខស្ស បច្ចយភាវតោ.

និវាតាតិ អវាតា, ផុសិតគ្គឡបិហិតវាតបានត្តា វាតបរិស្សយរហិតាតិ អត្ថោ. ឥទំ តស្សា កុដិកា សុខភាវវិភាវនំ. សវាតេ ហិ សេនាសនេ ឧតុសប្បាយោ ន លព្ភតិ, និវាតេ សោ លព្ភតីតិ. វស្សាតិ បវស្ស សម្មា ធារំ អនុប្បវេច្ឆ. ទេវាតិ អយំ ទេវ-សទ្ទោ ‘‘ឥមានិ តេ, ទេវ, ចតុរាសីតិ នគរសហស្សានិ កុសវតីរាជធានិប្បមុខានិ, ឯត្ថ, ទេវ, ឆន្ទំ ជនេហិ ជីវិតេ អបេក្ខ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២៦៦) សម្មុតិទេវេ ខត្តិយេ អាគតោ. ‘‘ចាតុមហារាជិកា ទេវា វណ្ណវន្តោ សុខពហុលា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៣៣៧) ឧបបត្តិទេវេសុ. ‘‘តស្ស ទេវាតិទេវស្ស, សាសនំ សព្ពទស្សិនោ’’តិអាទីសុ វិសុទ្ធិទេវេសុ. វិសុទ្ធិទេវានញ្ហិ ភគវតោ អតិទេវភាវេ វុត្តេ ឥតរេសំ វុត្តោ ឯវ ហោតិ. ‘‘វិទ្ធេ វិគតវលាហកេ ទេវេ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៤៨៦; សំ. និ. ១.១១០; ឥតិវុ. ២៧) អាកាសេ. ‘‘ទេវោ ច កាលេន កាលំ ន សម្មា ធារំ អនុប្បវេច្ឆតី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៧០) មេឃេ បជ្ជុន្នេ វា. ឥធាបិ មេឃេ បជ្ជុន្នេ វា ទដ្ឋព្ពោ. វស្សាតិ ហិ តេ អាណាបេន្តោ ថេរោ អាលបតិ. យថាសុខន្តិ យថារុចិំ. តវ វស្សនេន មយ្ហំ ពាហិរោ បរិស្សយោ នត្ថិ, តស្មា យថាកាមំ វស្សាតិ វស្សូបជីវិសត្តេ អនុគ្គណ្ហន្តោ វទតិ.

ឥទានិ អព្ភន្តរេ បរិស្សយាភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘ចិត្ត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ចិត្តំ មេ សុសមាហិតន្តិ មម ចិត្តំ សុដ្ឋុ អតិវិយ សម្មា សម្មទេវ ឯកគ្គភាវេន អារម្មណេ ឋបិតំ. តញ្ច ខោ ន នីវរណាទិវិក្ខម្ភនមត្តេន; អបិ ច ខោ វិមុត្តំ ឱរម្ភាគិយឧទ្ធំភាគិយសង្គហេហិ សព្ពសំយោជនេហិ សព្ពកិលេសធម្មតោ ច វិសេសេន វិមុត្តំ, សមុច្ឆេទប្បហានវសេន បដិបស្សទ្ធិប្បហានវសេន តេ បជហិត្វា ឋិតន្តិ អត្ថោ. អាតាបីតិ វីរិយវា. ផលសមាបត្តិអត្ថំ វិបស្សនារម្ភវសេន ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារត្ថញ្ច អារទ្ធវីរិយោ ហុត្វា វិហរាមិ, ទិព្ពវិហារាទីហិ អត្តភាវំ បវត្តេមិ, ន បន កិលេសប្បហានត្ថំ, បហាតព្ពស្សេវ អភាវតោតិ អធិប្បាយោ. ‘‘យថា បន ពាហិរបរិស្សយាភាវេន, ទេវ, មយា ត្វំ វស្សនេ និយោជិតោ, ឯវំ អព្ភន្តរបរិស្សយាភាវេនបី’’តិ ទស្សេន្តោ បុនបិ ‘‘វស្ស, ទេវា’’តិ អាហ.

អបរោ នយោ ឆន្នាតិ ឆាទិតា បិហិតា. កុដិកាតិ អត្តភាវោ. សោ ហិ ‘‘អនេកាវយវស្ស សមុទាយស្ស អវិជ្ជានីវរណស្ស, ភិក្ខវេ, បុគ្គលស្ស តណ្ហាសំយុត្តស្ស អយញ្ចេវ កាយោ សមុទាគតោ, ពហិទ្ធា ច នាមរូប’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.១៩) កាយោតិ អាគតោ. ‘‘សិញ្ច, ភិក្ខុ, ឥមំ នាវំ, សិត្តា តេ លហុមេស្សតី’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ៦៦) នាវាតិ អាគតោ. ‘‘គហការក ទិដ្ឋោសិ, គហកូដំ វិសង្ខត’’ន្តិ (ធ. ប. ១៥៤) ច អាទីសុ គហន្តិ អាគតោ. ‘‘សត្តោ គុហាយំ ពហុនាភិឆន្នោ, តិដ្ឋំ នរោ មោហនស្មិំ បគាឡ្ហោ’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ៧៧៨) គុហាតិ អាគតោ. ‘‘នេលង្គោ សេតបច្ឆាទោ, ឯការោ វត្តតី រថោ’’តិអាទីសុ (ឧទា. ៦៥) រថោតិ អាគតោ. ‘‘បុន គេហំ ន កាហសី’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១៥៤) គេហន្តិ អាគតោ. ‘‘វិវដា កុដិ និព្ពុតោ គិនី’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ១៩) កុដីតិ អាគតោ. តស្មា ឥធាបិ សោ ‘‘កុដិកា’’តិ វុត្តោ. អត្តភាវោ ហិ កដ្ឋាទីនិ បដិច្ច លព្ភមានា គេហនាមិកា កុដិកា វិយ អដ្ឋិអាទិសញ្ញិតេ បថវីធាតុអាទិកេ ផស្សាទិកេ ច បដិច្ច លព្ភមានោ ‘‘កុដិកា’’តិ វុត្តោ, ចិត្តមក្កដស្ស និវាសភាវតោ ច. យថាហ –

‘‘អដ្ឋិកង្កលកុដិវេសា, មក្កដាវសថោ ឥតិ;

មក្កដោ បញ្ចទ្វារាយ, កុដិកាយ បសក្កិយ;

ទ្វារេនានុបរិយាតិ, ឃដ្ដយន្តោ បុនប្បុន’’ន្តិ ច.

សា បនេសា អត្តភាវកុដិកា ថេរស្ស តិណ្ណំ ឆន្នំ អដ្ឋន្នញ្ច អសំវរទ្វារានំ វសេន សមតិ វិជ្ឈនកស្ស រាគាទិអវស្សុតស្ស បញ្ញាយ សំវុតត្តា សម្មទេវ បិហិតត្តា ‘‘ឆន្នា’’តិ វុត្តា. តេនាហ ភគវា – ‘‘សោតានំ សំវរំ ព្រូមិ, បញ្ញាយេតេ បិធីយរេ’’តិ (សុ. និ. ១០៤១). វុត្តនយេន ឆន្នត្តា ឯវ កិលេសទុក្ខាភាវតោ និរាមិសសុខសមង្គិតាយ ច សុខា សុខប្បត្តា, តតោ ឯវ ច និវាតា និហតមានមទថម្ភសារម្ភតាយ និវាតវុត្តិកា. អយញ្ច នយោ ‘‘មយ្ហំ ន សំកិលេសធម្មានំ សំវរណមត្តេន សិទ្ធោ, អថ ខោ អគ្គមគ្គសមាធិនា សុដ្ឋុ សមាហិតចិត្តតាយ ចេវ អគ្គមគ្គបញ្ញាយ សព្ពសំយោជនេហិ វិប្បមុត្តចិត្តតាយ ចា’’តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ចិត្តំ មេ សុសមាហិតំ វិមុត្ត’’ន្តិ. ឯវំភូតោ ច ‘‘ឥទានាហំ កតករណីយោ’’តិ ន អប្បោស្សុក្កោ ហោមិ, អថ ខោ អាតាបី វិហរាមិ, សទេវកស្ស លោកស្ស ហិតសុខូបសំហារេ ឧស្សាហជាតោ ភិក្ខាចារកាលេបិ អនុឃរំ ព្រហ្មវិហារេនេវ វិហរាមិ. តស្មា ត្វម្បិ, ទេវ, បជ្ជុន្ន មយ្ហំ បិយំ កាតុកាមតាយបិ វស្សូបជីវីនំ សត្តានំ អនុកម្បាយបិ វស្ស សម្មា ធារំ អនុប្បវេច្ឆាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ឯត្ថ ច ថេរោ ‘‘ឆន្នា មេ កុដិកា សុខា និវាតា’’តិ ឥមិនា លោកិយលោកុត្តរភេទំ អត្តនោ អធិសីលសិក្ខំ ទស្សេតិ. ‘‘ចិត្តំ មេ សុសមាហិត’’ន្តិ ឥមិនា អធិចិត្តសិក្ខំ. ‘‘វិមុត្ត’’ន្តិ ឥមិនា អធិបញ្ញាសិក្ខំ. ‘‘អាតាបី វិហរាមី’’តិ ឥមិនា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារំ. អថ វា ‘‘ឆន្នា មេ កុដិកា សុខា និវាតា’’តិ ឥមិនា អនិមិត្តវិហារំ ទស្សេតិ កិលេសវស្សបិធានមុខេន និច្ចាទិនិមិត្តុគ្ឃាដនទីបនតោ. ‘‘ចិត្តំ មេ សុសមាហិត’’ន្តិ ឥមិនា អប្បណិហិតវិហារំ. ‘‘វិមុត្ត’’ន្តិ ឥមិនា សុញ្ញតវិហារំ. ‘‘អាតាបី វិហរាមី’’តិ ឥមិនា តេសំ តិណ្ណំ វិហារានំ អធិគមូបាយំ. បឋមេន វា ទោសប្បហានំ, ទុតិយេន រាគប្បហានំ, តតិយេន មោហប្បហានំ. តថា ទុតិយេន បឋមទុតិយេហិ វា ធម្មវិហារសម្បត្តិយោ ទស្សេតិ. តតិយេន វិមុត្តិសម្បត្តិយោ. ‘‘អាតាបី វិហរាមី’’តិ ឥមិនា បរហិតបដិបត្តិយំ អតន្ទិតភាវំ ទស្សេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯវំ ‘‘យថានាមា’’តិ គាថាយ វុត្តានំ ធម្មវិហារាទីនំ ឥមាយ គាថាយ ទស្សិតត្តា តត្ថ អទស្សិតេសុ នាមគោត្តេសុ នាមំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥត្ថំ សុទ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. យេ ហិ ថេរា នាមមត្តេន បាកដា, តេ នាមេន, យេ គោត្តមត្តេន បាកដា, តេ គោត្តេន, យេ ឧភយថា បាកដា, តេ ឧភយេនបិ ទស្សិស្ស’’ន្តិ. អយំ បន ថេរោ នាមេន អភិលក្ខិតោ, ន តថា គោត្តេនាតិ ‘‘ឥត្ថំ សុទំ អាយស្មា សុភូតី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ឥត្ថន្តិ ឥទំ បការំ, ឥមិនា អាការេនាតិ អត្ថោ. សុទន្តិ សុ ឥទំ, សន្ធិវសេន ឥការលោបោ. សូតិ ច និបាតមត្តំ, ឥទំ គាថន្តិ យោជនា. អាយស្មាតិ បិយវចនមេតំ គរុគារវសប្បតិស្សវចនមេតំ. សុភូតីតិ នាមកិត្តនំ. សោ ហិ សរីរសម្បត្តិយាបិ ទស្សនីយោ បាសាទិកោ, គុណសម្បត្តិយាបិ. ឥតិ សុន្ទរាយ សរីរាវយវវិភូតិយា សីលសម្បត្តិយាទិវិភូតិយា ច សមន្នាគតត្តា សុភូតីតិ បញ្ញាយិត្ថ សីលសារាទិថិរគុណយោគតោ ថេរោ. អភាសិត្ថាតិ កថេសិ. កស្មា បនេតេ មហាថេរា អត្តនោ គុណេ បកាសេន្តីតិ? ឥមិនា ទីឃេន អទ្ធុនា អនធិគតបុព្ពំ បរមគម្ភីរំ អតិវិយ សន្តំ បណីតំ អត្តនា អធិគតំ លោកុត្តរធម្មំ បច្ចវេក្ខិត្វា បីតិវេគសមុស្សាហិតឧទានវសេន សាសនស្ស និយ្យានិកភាវវិភាវនវសេន ច បរមប្បិច្ឆា អរិយា អត្តនោ គុណេ បកាសេន្តិ, យថា តំ លោកនាថោ ពោធនេយ្យអជ្ឈាសយវសេន ‘‘ទសពលសមន្នាគតោ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ចតុវេសារជ្ជវិសារទោ’’តិអាទិនា អត្តនោ គុណេ បកាសេតិ, ឯវមយំ ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណគាថា ហោតីតិ.

បរមត្ថទីបនិយា ថេរគាថាសំវណ្ណនាយ

សុភូតិត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. មហាកោដ្ឋិកត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ឧបសន្តោតិ អាយស្មតោ មហាកោដ្ឋិកត្ថេរស្ស គាថា. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ ថេរោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ មហាភោគកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ មាតាបិតូនំ អច្ចយេន កុដុម្ពំ សណ្ឋបេត្វា ឃរាវាសំ វសន្តោ ឯកទិវសំ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ ធម្មទេសនាកាលេ ហំសវតីនគរវាសិកេ គន្ធមាលាទិហត្ថេ យេន ពុទ្ធោ យេន ធម្មោ យេន សង្ឃោ, តន្និន្នេ តប្បោណេ តប្បព្ភារេ គច្ឆន្តេ ទិស្វា មហាជនេន សទ្ធិំ ឧបគតោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ បដិសម្ភិទាបត្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា ‘‘អយំ កិរ ឥមស្មិំ សាសនេ បដិសម្ភិទាបត្តានំ អគ្គោ, អហោ វតាហម្បិ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ អយំ វិយ បដិសម្ភិទាបត្តានំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា សត្ថុ ទេសនាបរិយោសានេ វុដ្ឋិតាយ បរិសាយ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ភន្តេ, ស្វេ មយ្ហំ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ និមន្តេសិ. សត្ថា អធិវាសេសិ. សោ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា សកនិវេសនំ គន្ត្វា សព្ពរត្តិំ ពុទ្ធស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច និសជ្ជដ្ឋានំ គន្ធទាមមាលាទាមាទីហិ អលង្ករិត្វា បណីតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បដិយាទាបេត្វា តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន សកេ និវេសនេ ភិក្ខុសតសហស្សបរិវារំ ភគវន្តំ វិវិធយាគុខជ្ជកបរិវារំ នានារសសូបព្យញ្ជនំ គន្ធសាលិភោជនំ ភោជេត្វា ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ ចិន្តេសិ – ‘‘មហន្តំ, ខោ, អហំ ឋានន្តរំ បត្ថេមិ ន ខោ បន មយ្ហំ យុត្តំ ឯកទិវសមេវ ទានំ ទត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេតុំ, អនុបដិបាដិយា សត្ត ទិវសេ ទានំ ទត្វា បត្ថេស្សាមី’’តិ. សោ តេនេវ និយាមេន សត្ត ទិវសេ មហាទានានិ ទត្វា ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ ទុស្សកោដ្ឋាគារំ វិវរាបេត្វា ឧត្តមំ តិចីវរប្បហោនកំ សុខុមវត្ថំ ពុទ្ធស្ស បាទមូលេ ឋបេត្វា ភិក្ខុសតសហស្សស្ស ច តិចីវរំ ទត្វា តថាគតំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ភន្តេ, យោ សោ ភិក្ខុ តុម្ហេហិ ឥតោ សត្តមទិវសមត្ថកេ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ, អហម្បិ សោ ភិក្ខុ វិយ អនាគតេ ឧប្បជ្ជនកពុទ្ធស្ស សាសនេ បព្ពជិត្វា បដិសម្ភិទាបត្តានំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ វត្វា សត្ថុ បាទមូលេ និបជ្ជិត្វា បត្ថនំ អកាសិ. សត្ថា តស្ស បត្ថនាយ សមិជ្ឈនភាវំ ទិស្វា ‘‘អនាគតេ ឥតោ កប្បសតសហស្សមត្ថកេ គោតមោ នាម ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស សាសនេ តវ បត្ថនា សមិជ្ឈិស្សតី’’តិ ព្យាកាសិ. វុត្តម្បិ ចេតំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥៤.២២១-២៥០) –

‘‘បទុមុត្តរោ នាម ជិនោ, សព្ពលោកវិទូ មុនិ;

ឥតោ សតសហស្សម្ហិ, កប្បេ ឧប្បជ្ជិ ចក្ខុមា.

‘‘ឱវាទកោ វិញ្ញាបកោ, តារកោ សព្ពបាណិនំ;

ទេសនាកុសលោ ពុទ្ធោ, តារេសិ ជនតំ ពហុំ.

‘‘អនុកម្បកោ ការុណិកោ, ហិតេសី សព្ពបាណិនំ;

សម្បត្តេ តិត្ថិយេ សព្ពេ, បញ្ចសីលេ បតិដ្ឋបិ.