៩. នវមវគ្គោ

១. សមិតិគុត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យំ មយា បកតំ បាបន្តិ អាយស្មតោ សមិតិគុត្តត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោបិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ភគវន្តំ បស្សិត្វា បសន្នចិត្តោ ជាតិសុមនបុប្ផេហិ បូជំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន យត្ថ យត្ថ ភវេ និព្ពត្តិ, តត្ថ តត្ថ កុលរូបបរិវារសម្បទាយ អញ្ញេ សត្តេ អភិភវិត្វា អដ្ឋាសិ. ឯកស្មិំ បន អត្តភាវេ អញ្ញតរំ បច្ចេកពុទ្ធំ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទិស្វា ‘‘អយំ មុណ្ឌកោ កុដ្ឋី មញ្ញេ, តេនាយំ បដិច្ឆាទេត្វា វិចរតី’’តិ និដ្ឋុភិត្វា បក្កាមិ. សោ តេន កម្មេន ពហុំ កាលំ និរយេ បច្ចិត្វា កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ មនុស្សលោកេ និព្ពត្តោ បរិព្ពាជកបព្ពជ្ជំ ឧបគតោ ឯកំ សីលាចារសម្បន្នំ ឧបាសកំ ទិស្វា ទោសន្តរោ ហុត្វា, ‘‘កុដ្ឋរោគី ភវេយ្យាសី’’តិ អក្កោសិ, ន្ហានតិត្ថេ ច មនុស្សេហិ ឋបិតានិ ន្ហានចុណ្ណានិ ទូសេសិ. សោ តេន កម្មេន បុន និរយេ និព្ពត្តិត្វា ពហូនិ វស្សានិ ទុក្ខំ អនុភវិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ អញ្ញតរស្ស ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, សមិតិគុត្តោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា សុវិសុទ្ធសីលោ ហុត្វា វិហរតិ. តស្ស បុរិមកម្មនិស្សន្ទេន កុដ្ឋរោគោ ឧប្បជ្ជិ, តេន តស្ស សរីរាវយវា យេភុយ្យេន ឆិន្នភិន្នា ហុត្វា បគ្ឃរន្តិ. សោ គិលានសាលាយំ វសតិ. អថេកទិវសំ ធម្មសេនាបតិ គិលានបុច្ឆំ គន្ត្វា តត្ថ តត្ថ គិលានេ ភិក្ខូ បុច្ឆន្តោ តំ ភិក្ខុំ ទិស្វា ‘‘អាវុសោ, យាវតា ខន្ធប្បវត្តិ នាម, សព្ពំ ទុក្ខមេវ វេទនា. ខន្ធេសុ បន អសន្តេសុយេវ នត្ថិ ទុក្ខ’’ន្តិ វេទនានុបស្សនាកម្មដ្ឋានំ កថេត្វា អគមាសិ. សោ ថេរស្ស ឱវាទេ ឋត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា ឆឡភិញ្ញា សច្ឆាកាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១២.៨២-៩០) –

‘‘ជាយន្តស្ស វិបស្សិស្ស, អាលោកោ វិបុលោ អហុ;

បថវី ច បកម្បិត្ថ, សសាគរា សបព្ពតា.

‘‘នេមិត្តា ច វិយាកំសុ, ពុទ្ធោ លោកេ ភវិស្សតិ;

អគ្គោ ច សព្ពសត្តានំ, ជនតំ ឧទ្ធរិស្សតិ.

‘‘នេមិត្តានំ សុណិត្វាន, ជាតិបូជមកាសហំ;

ឯទិសា បូជនា នត្ថិ, យាទិសា ជាតិបូជនា.

‘‘សង្ខរិត្វាន កុសលំ, សកំ ចិត្តំ បសាទយិំ;

ជាតិបូជំ ករិត្វាន, តត្ថ កាលង្កតោ អហំ.

‘‘យំ យំ យោនុបបជ្ជាមិ, ទេវត្តំ អថ មានុសំ;

សព្ពេ សត្តេ អភិភោមិ, ជាតិបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ធាតិយោ មំ ឧបដ្ឋេន្តិ, មម ចិត្តវសានុគា;

ន តា សក្កោន្តិ កោបេតុំ, ជាតិបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ បូជមករិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ជាតិបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘សុបារិចរិយា នាម, ចតុត្តិំស ជនាធិបា;

ឥតោ តតិយកប្បម្ហិ, ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឆឡភិញ្ញោ បន ហុត្វា បហីនកិលេសបច្ចវេក្ខណេន ឯតរហិ អនុភុយ្យមានរោគវសេន បុរិមជាតីសុ អត្តនា កតំ បាបកម្មំ អនុស្សរិត្វា តស្ស ឥទានិ សព្ពសោ បហីនភាវំ វិភាវេន្តោ –

៨១. ‘‘យំ មយា បកតំ បាបំ, បុព្ពេ អញ្ញាសុ ជាតិសុ;

ឥធេវ តំ វេទនីយំ, វត្ថុ អញ្ញំ ន វិជ្ជតី’’តិ. – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ បាបន្តិ អកុសលំ កម្មំ. តញ្ហិ លាមកដ្ឋេន បាបន្តិ វុច្ចតិ. បុព្ពេតិ បុរា. អញ្ញាសុ ជាតិសូតិ ឥតោ អញ្ញាសុ ជាតីសុ, អញ្ញេសុ អត្តភាវេសុ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – យទិបិ មយា ឥមស្មិំ អត្តភាវេ ន តាទិសំ បាបំ កតំ អត្ថិ, ឥទានិ បន តស្ស សម្ភវោយេវ នត្ថិ. យំ បន ឥតោ អញ្ញាសុ ជាតីសុ កតំ អត្ថិ, ឥធេវ តំ វេទនីយំ, តញ្ហិ ឥធេវ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ វេទយិតព្ពំ អនុភវិតព្ពំ ផលំ, កស្មា? វត្ថុ អញ្ញំ ន វិជ្ជតីតិ តស្ស កម្មស្ស វិបច្ចនោកាសោ អញ្ញោ ខន្ធប្បពន្ធោ នត្ថិ, ឥមេ បន ខន្ធា សព្ពសោ ឧបាទានានំ បហីនត្តា អនុបាទានោ វិយ ជាតវេទោ ចរិមកចិត្តនិរោធេន អប្បដិសន្ធិកា និរុជ្ឈន្តីតិ អញ្ញំ ព្យាកាសិ.

សមិតិគុត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. កស្សបត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យេន យេន សុភិក្ខានីតិ អាយស្មតោ កស្សបត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា តីសុ វេទេសុ អញ្ញេសុ ច ព្រាហ្មណសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គតោ, សោ ឯកទិវសំ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ សុមនបុប្ផេហិ បូជំ អកាសិ. ករោន្តោ ច សត្ថុ សមន្តតោ ឧបរិ ច បុប្ផមុដ្ឋិយោ ខិបិ. ពុទ្ធានុភាវេន បុប្ផានិ បុប្ផាសនាការេន សត្តាហំ អដ្ឋំសុ. សោ តំ អច្ឆរិយំ ទិស្វា ភិយ្យោសោមត្តាយ បសន្នមានសោ អហោសិ. អបរាបរំ បុញ្ញានិ ករោន្តោ កប្បសតសហស្សំ សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ អញ្ញតរស្ស ឧទិច្ចព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, កស្សបោតិស្ស នាមំ អហោសិ. តស្ស ទហរកាលេយេវ បិតា កាលមកាសិ. មាតា តំ បដិជគ្គតិ. សោ ឯកទិវសំ ជេតវនំ គតោ ភគវតោ ធម្មទេសនំ សុត្វា ហេតុសម្បន្នតាយ តស្មិំយេវ អាសនេ សោតាបន្នោ ហុត្វា មាតុ សន្តិកំ គន្ត្វា អនុជានាបេត្វា បព្ពជិតោ សត្ថរិ វុដ្ឋវស្សេ បវារេត្វា ជនបទចារិកំ បក្កន្តេ សយម្បិ សត្ថារា សទ្ធិំ គន្តុកាមោ អាបុច្ឆិតុំ មាតុ សន្តិកំ អគមាសិ. មាតា វិស្សជ្ជេន្តី ឱវាទវសេន –

៨២. ‘‘យេន យេន សុភិក្ខានិ, សិវានិ អភយានិ ច;

តេន បុត្តក គច្ឆស្សុ, មា សោកាបហតោ ភវា’’តិ. – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ យេន យេនាតិ យត្ថ យត្ថ. ភុម្មត្ថេ ហិ ឯតំ ករណវចនំ, យស្មិំ យស្មិំ ទិសាភាគេតិ អត្ថោ. សុភិក្ខានីតិ សុលភបិណ្ឌានិ, រដ្ឋានីតិ អធិប្បាយោ. សិវានីតិ ខេមានិ អរោគានិ. អភយានីតិ ចោរភយាទីហិ និព្ភយានិ, រោគទុព្ភិក្ខភយានិ បន ‘‘សុភិក្ខានិ, សិវានី’’តិ បទទ្វយេនេវ គហិតានិ. តេនាតិ តត្ថ, តស្មិំ តស្មិំ ទិសាភាគេតិ អត្ថោ. បុត្តកាតិ អនុកម្បន្តី តំ អាលបតិ. មាតិ បដិសេធត្ថេ និបាតោ សោកាបហតោតិ វុត្តគុណរហិតានិ រដ្ឋានិ គន្ត្វា ទុព្ភិក្ខភយាទិជនិតេន សោកេន ឧបហតោ មា ភវ មាហោសីតិ អត្ថោ. តំ សុត្វា ថេរោ, ‘‘មម មាតា មយ្ហំ សោករហិតដ្ឋានគមនំ អាសីសតិ, ហន្ទ មយំ សព្ពសោ អច្ចន្តមេវ សោករហិតំ ឋានំ បត្តុំ យុត្ត’’ន្តិ ឧស្សាហជាតោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៣.១-៩) –

‘‘អជ្ឈាយកោ មន្តធរោ, តិណ្ណំ វេទាន បារគូ;

អព្ភោកាសេ ឋិតោ សន្តោ, អទ្ទសំ លោកនាយកំ.

‘‘សីហំ យថា វនចរំ, ព្យគ្ឃរាជំវ និត្តសំ;

តិធាបភិន្នមាតង្គំ, កុញ្ជរំវ មហេសិនំ.

‘‘សេរេយកំ គហេត្វាន, អាកាសេ ឧក្ខិបិំ អហំ;

ពុទ្ធស្ស អានុភាវេន, បរិវារេន្តិ សព្ពសោ.

‘‘អធិដ្ឋហិ មហាវីរោ, សព្ពញ្ញូ លោកនាយកោ;

សមន្តា បុប្ផច្ឆទនា, ឱកិរិំសុ នរាសភំ.

‘‘តតោ សា បុប្ផកញ្ចុកា, អន្តោវណ្ដា ពហិមុខា;

សត្តាហំ ឆទនំ កត្វា, តតោ អន្តរធាយថ.

‘‘តញ្ច អច្ឆរិយំ ទិស្វា, អព្ភុតំ លោមហំសនំ;

ពុទ្ធេ ចិត្តំ បសាទេសិំ, សុគតេ លោកនាយកេ.

‘‘តេន ចិត្តប្បសាទេន, សុក្កមូលេន ចោទិតោ;

កប្បានំ សតសហស្សំ, ទុគ្គតិំ នុបបជ្ជហំ.

‘‘បន្នរសសហស្សម្ហិ, កប្បានំ បញ្ចវីសតិ;

វីតមលាសនាមា ច, ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ‘‘ឥទមេវ មាតុ វចនំ អរហត្តប្បត្តិយា អង្កុសំ ជាត’’ន្តិ តមេវ គាថំ បច្ចុទាហាសិ.

កស្សបត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សីហត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សីហប្បមត្តោ វិហរាតិ អាយស្មតោ សីហត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ ឥតោ អដ្ឋារសកប្បសតមត្ថកេ អត្ថទស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ ចន្ទភាគាយ នទិយា តីរេ កិន្នរយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា បុប្ផភក្ខោ បុប្ផនិវសនោ ហុត្វា វិហរន្តោ អាកាសេន គច្ឆន្តំ អត្ថទស្សិំ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ បូជេតុកាមោ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ អដ្ឋាសិ. ភគវា តស្ស អជ្ឈាសយំ ញត្វា អាកាសតោ ឱរុយ្ហ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ បល្លង្កេន និសីទិ. កិន្នរោ ចន្ទនសារំ ឃំសិត្វា ចន្ទនគន្ធេន បុប្ផេហិ ច បូជំ កត្វា វន្ទិត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មល្លរាជកុលេ និព្ពត្តិ, តស្ស សីហោតិ នាមំ អហោសិ. សោ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. សត្ថា តស្ស អជ្ឈាសយំ ឱលោកេត្វា ធម្មំ កថេសិ. សោ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អរញ្ញេ វិហរតិ. តស្ស ចិត្តំ នានារម្មណេ វិធាវតិ, ឯកគ្គំ ន ហោតិ, សកត្ថំ និប្ផាទេតុំ ន សក្កោតិ. សត្ថា តំ ទិស្វា អាកាសេ ឋត្វា –

៨៣. ‘‘សីហប្បមត្តោ វិហរ, រត្តិន្ទិវមតន្ទិតោ;

ភាវេហិ កុសលំ ធម្មំ, ជហ សីឃំ សមុស្សយ’’ន្តិ. –

គាថាយ ឱវទិ. សោ គាថាវសានេ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៤.១៧-២៥) –

‘‘ចន្ទភាគានទីតីរេ, អហោសិំ កិន្នរោ តទា;

បុប្ផភក្ខោ ចហំ អាសិំ, បុប្ផនិវសនោ តថា.

‘‘អត្ថទស្សី តុ ភគវា, លោកជេដ្ឋោ នរាសភោ;

វិបិនគ្គេន និយ្យាសិ, ហំសរាជាវ អម្ពរេ.

‘‘នមោ តេ បុរិសាជញ្ញ, ចិត្តំ តេ សុវិសោធិតំ;

បសន្នមុខវណ្ណោសិ, វិប្បសន្នមុខិន្ទ្រិយោ.

‘‘ឱរោហិត្វាន អាកាសា, ភូរិបញ្ញោ សុមេធសោ;

សង្ឃាដិំ បត្ថរិត្វាន, បល្លង្កេន ឧបាវិសិ.

‘‘វិលីនំ ចន្ទនាទាយ, អគមាសិំ ជិនន្តិកំ;

បសន្នចិត្តោ សុមនោ, ពុទ្ធស្ស អភិរោបយិំ.

‘‘អភិវាទេត្វាន សម្ពុទ្ធំ, លោកជេដ្ឋំ នរាសភំ;

បាមោជ្ជំ ជនយិត្វាន, បក្កាមិំ ឧត្តរាមុខោ.

‘‘អដ្ឋារសេ កប្បសតេ, ចន្ទនំ យំ អបូជយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ចតុទ្ទសេ កប្បសតេ, ឥតោ អាសិំសុ តេ តយោ;

រោហណី នាម នាមេន, ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

យា បន ភគវតា ឱវាទវសេន វុត្តា ‘‘សីហប្បមត្តោ’’តិ គាថា, តត្ថ សីហាតិ តស្ស ថេរស្ស អាលបនំ. អប្បមត្តោ វិហរាតិ សតិយា អវិប្បវាសេន បមាទវិរហិតោ សព្ពិរិយាបថេសុ សតិសម្បជញ្ញយុត្តោ ហុត្វា វិហរាហិ. ឥទានិ តំ អប្បមាទវិហារំ សហ ផលេន សង្ខេបតោ ទស្សេតុំ ‘‘រត្តិន្ទិវ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – រត្តិភាគំ ទិវសភាគញ្ច ‘‘ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេតី’’តិ (សំ. និ. ៤.២៣៩; អ. និ. ៣.១៦; វិភ. ៥១៩) វុត្តនយេន ចតុសម្មប្បធានវសេន អតន្ទិតោ អកុសីតោ អារទ្ធវីរិយោ កុសលំ សមថវិបស្សនាធម្មញ្ច លោកុត្តរធម្មញ្ច ភាវេហិ ឧប្បាទេហិ វឌ្ឍេហិ ច, ឯវំ ភាវេត្វា ច ជហ សីឃំ សមុស្សយន្តិ តវ សមុស្សយំ អត្តភាវំ បឋមំ តាវ តប្បដិពទ្ធឆន្ទរាគប្បហានេន សីឃំ នចិរស្សេវ បជហ, ឯវំភូតោ ច បច្ឆា ចរិមកចិត្តនិរោធេន អនវសេសតោ ច បជហិស្សតីតិ. អរហត្តំ បន បត្វា ថេរោ អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ តមេវ គាថំ បច្ចុទាហាសីតិ.

សីហត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. នីតត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សព្ពរត្តិំ សុបិត្វានាតិ អាយស្មតោ នីតត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ សុនន្ទោ នាម ព្រាហ្មណោ ហុត្វា អនេកសតេ ព្រាហ្មណេ មន្តេ វាចេន្តោ វាជបេយ្យំ នាម យញ្ញំ យជិ, ភគវា តំ ព្រាហ្មណំ អនុកម្បន្តោ យញ្ញដ្ឋានំ គន្ត្វា អាកាសេ ចង្កមិ. ព្រាហ្មណោ សត្ថារំ ទិស្វា បសន្នមានសោ សិស្សេហិ បុប្ផានិ អាហរាបេត្វា អាកាសេ ខិបិត្វា បូជំ អកាសិ. ពុទ្ធានុភាវេន តំ ឋានំ សកលញ្ច នគរំ បុប្ផបដវិតានិកំ វិយ ឆាទិតំ អហោសិ. មហាជនោ សត្ថរិ ឧឡារំ បីតិសោមនស្សំ បដិសំវេទេសិ. សុនន្ទព្រាហ្មណោ តេន កុសលមូលេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ អញ្ញតរស្ស ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, នីតោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វិញ្ញុតំ បត្តោ ‘‘ឥមេ សមណា សក្យបុត្តិយា សុខសីលា សុខសមាចារា សុភោជនានិ ភុញ្ជិត្វា និវាតេសុ សេនាសនេសុ វិហរន្តិ, ឥមេសុ បព្ពជិត្វា សុខេន វិហរិតុំ សក្កា’’តិ សុខាភិលាសាយ បព្ពជិត្វាវ សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា កតិបាហមេវ មនសិករិត្វា តំ ឆឌ្ឌេត្វា យាវទត្ថំ ឧទរាវទេហកំ ភុញ្ជិត្វា ទិវសភាគំ សង្គណិការាមោ តិរច្ឆានកថាយ វីតិនាមេតិ, រត្តិភាគេបិ ថិនមិទ្ធាភិភូតោ សព្ពរត្តិំ សុបតិ. សត្ថា តស្ស ហេតុបរិបាកំ ឱលោកេត្វា ឱវាទំ ទេន្តោ –

៨៤. ‘‘សព្ពរត្តិំ សុបិត្វាន, ទិវា សង្គណិកេ រតោ;

កុទាស្សុ នាម ទុម្មេធោ, ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សតី’’តិ. – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ សព្ពរត្តិន្តិ សកលំ រត្តិំ. សុបិត្វានាតិ និទ្ទាយិត្វា, ‘‘រត្តិយា បឋមំ យាមំ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេតី’’តិអាទិនា វុត្តំ ជាគរិយំ អននុយុញ្ជិត្វា កេវលំ រត្តិយា តីសុបិ យាមេសុ និទ្ទំ ឱក្កមិត្វាតិ អត្ថោ. ទិវាតិ ទិវសំ, សកលំ ទិវសភាគន្តិ អត្ថោ. សង្គណិកេតិ តិរច្ឆានកថិកេហិ កាយទឡ្ហិពហុលបុគ្គលេហិ សន្និសជ្ជា សង្គណិកោ, តស្មិំ រតោ អភិរតោ តត្ថ អវិគតច្ឆន្ទោ ‘‘សង្គណិកេ រតោ’’តិ វុត្តោ ‘‘សង្គណិការតោ’’តិបិ បាឡិ. កុទាស្សុ នាមាតិ កុទា នាម. អស្សូតិ និបាតមត្តំ, កស្មិំ នាម កាលេតិ អត្ថោ. ទុម្មេធោតិ និប្បញ្ញោ. ទុក្ខស្សាតិ វដ្ដទុក្ខស្ស. អន្តន្តិ បរិយោសានំ. អច្ចន្តមេវ អនុប្បាទំ កទា នាម ករិស្សតិ, ឯទិសស្ស ទុក្ខស្សន្តករណំ នត្ថីតិ អត្ថោ. ‘‘ទុម្មេធ ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សសី’’តិបិ បាឡិ.

ឯវំ បន សត្ថារា គាថាយ កថិតាយ ថេរោ សំវេគជាតោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៤.២៦-៣៣) –

‘‘សុនន្ទោ នាម នាមេន, ព្រាហ្មណោ មន្តបារគូ;

អជ្ឈាយកោ យាចយោគោ, វាជបេយ្យំ អយាជយិ.

‘‘បទុមុត្តរោ លោកវិទូ, អគ្គោ ការុណិកោ ឥសិ;

ជនតំ អនុកម្បន្តោ, អម្ពរេ ចង្កមី តទា.

‘‘ចង្កមិត្វាន សម្ពុទ្ធោ, សព្ពញ្ញូ លោកនាយកោ;

មេត្តាយ អផរិ សត្តេ, អប្បមាណេ និរូបធិ.

‘‘វណ្ដេ ឆេត្វាន បុប្ផានិ, ព្រាហ្មណោ មន្តបារគូ;

សព្ពេ សិស្សេ សមានេត្វា, អាកាសេ ឧក្ខិបាបយិ.

‘‘យាវតា នគរំ អាសិ, បុប្ផានំ ឆទនំ តទា;

ពុទ្ធស្ស អានុភាវេន, សត្តាហំ ន វិគច្ឆថ.

‘‘តេនេវ សុក្កមូលេន, អនុភោត្វាន សម្បទា;

សព្ពាសវេ បរិញ្ញាយ, តិណ្ណោ លោកេ វិសត្តិកំ.

‘‘ឯការសេ កប្បសតេ, បញ្ចតិំសាសុ ខត្តិយា;

អម្ពរំសសនាមា តេ, ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ថេរោ អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ តមេវ គាថំ បច្ចុទាហាសិ.

នីតត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សុនាគត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ចិត្តនិមិត្តស្ស កោវិទោតិ អាយស្មតោ សុនាគត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ឯកត្តិំសេ កប្បេ សិខិស្ស ភគវតោ កាលេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ ហុត្វា អរញ្ញាយតនេ អស្សមេ វសន្តោ តីណិ ព្រាហ្មណសហស្សានិ មន្តេ វាចេសិ. អថេកទិវសំ តស្ស សត្ថារំ ទិស្វា លក្ខណានិ ឧបធារេត្វា លក្ខណមន្តេ បរិវត្តេន្តស្ស, ‘‘ឦទិសេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតោ អនន្តជិនោ អនន្តញាណោ ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ ពុទ្ធញាណំ អារព្ភ ឧឡារោ បសាទោ ឧប្បជ្ជិ. សោ តេន ចិត្តប្បសាទេន ទេវលោកេ និព្ពត្តោ អបរាបរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ នាលកគាមេ អញ្ញតរស្ស ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, សុនាគោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ ធម្មសេនាបតិស្ស គិហិសហាយោ ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុត្វា ទស្សនភូមិយំ បតិដ្ឋិតោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៤.៣៤-៤០) –

‘‘ហិមវន្តស្សាវិទូរេ, វសភោ នាម បព្ពតោ;

តស្មិំ បព្ពតបាទម្ហិ, អស្សមោ អាសិ មាបិតោ.

‘‘តីណិ សិស្សសហស្សានិ, វាចេសិំ ព្រាហ្មណោ តទា;

សំហរិត្វាន តេ សិស្សេ, ឯកមន្តំ ឧបាវិសិំ.

‘‘ឯកមន្តំ និសីទិត្វា, ព្រាហ្មណោ មន្តបារគូ;

ពុទ្ធវេទំ គវេសន្តោ, ញាណេ ចិត្តំ បសាទយិំ.

‘‘តត្ថ ចិត្តំ បសាទេត្វា, និសីទិំ បណ្ណសន្ថរេ;

បល្លង្កំ អាភុជិត្វាន, តត្ថ កាលង្កតោ អហំ.

‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, យំ សញ្ញមលភិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ញាណសញ្ញាយិទំ ផលំ.

‘‘សត្តវីសតិ កប្បម្ហិ, រាជា សិរិធរោ អហុ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ភិក្ខូនំ ធម្មទេសនាបទេសេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

៨៥. ‘‘ចិត្តនិមិត្តស្ស កោវិទោ, បវិវេករសំ វិជានិយ;

ឈាយំ និបកោ បតិស្សតោ, អធិគច្ឆេយ្យ សុខំ និរាមិស’’ន្តិ. –

គាថំ អភាសិ.

តត្ថ ចិត្តនិមិត្តស្ស កោវិទោតិ ភាវនាចិត្តស្ស និមិត្តគ្គហណេ កុសលោ, ‘‘ឥមស្មិំ សមយេ ចិត្តំ បគ្គហេតព្ពំ, ឥមស្មិំ សម្បហំសិតព្ពំ, ឥមស្មិំ អជ្ឈុបេក្ខិតព្ព’’ន្តិ ឯវំ បគ្គហណាទិយោគ្យស្ស ចិត្តនិមិត្តស្ស គហណេ ឆេកោ. បវិវេករសំ វិជានិយាតិ កាយវិវេកសំវឌ្ឍិតស្ស ចិត្តវិវេកស្ស រសំ សញ្ជានិត្វា, វិវេកសុខំ អនុភវិត្វាតិ អត្ថោ. ‘‘បវិវេករសំ បិត្វា’’តិ (ធ. ប. ២០៥) ហិ វុត្តំ. ឈាយន្តិ បឋមំ អារម្មណូបនិជ្ឈានេន បច្ឆា លក្ខណូបនិជ្ឈានេន ច ឈាយន្តោ. និបកោតិ កម្មដ្ឋានបរិហរណេ កុសលោ. បតិស្សតោតិ ឧបដ្ឋិតស្សតិ. អធិគច្ឆេយ្យ សុខំ និរាមិសន្តិ ឯវំ សមថនិមិត្តាទិកោសល្លេន លព្ភេ ចិត្តវិវេកសុខេ បតិដ្ឋាយ សតោ សម្បជានោ ហុត្វា វិបស្សនាឈានេនេវ ឈាយន្តោ កាមាមិសវដ្ដាមិសេហិ អសម្មិស្សតាយ និរាមិសំ និព្ពានសុខំ ផលសុខញ្ច អធិគច្ឆេយ្យ សមុបគច្ឆេយ្យាតិ អត្ថោ.

សុនាគត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. នាគិតត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ឥតោ ពហិទ្ធា បុថុអញ្ញវាទិនន្តិ អាយស្មតោ នាគិតត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ នារទោ នាម ព្រាហ្មណោ ហុត្វា ឯកទិវសំ មាឡកេ និសិន្នោ ភគវន្តំ ភិក្ខុសង្ឃេន បុរក្ខតំ គច្ឆន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ តីហិ គាថាហិ អភិត្ថវិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កបិលវត្ថុនគរេ សក្យរាជកុលេ និព្ពត្តិ, នាគិតោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ ភគវតិ កបិលវត្ថុស្មិំ វិហរន្តេ មធុបិណ្ឌិកសុត្តំ (ម. និ. ១.១៩៩ អាទយោ) សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៤.៤៧-៥៤) –

‘‘វិសាលមាឡេ អាសីនោ, អទ្ទសំ លោកនាយកំ;

ខីណាសវំ ពលប្បត្តំ, ភិក្ខុសង្ឃបុរក្ខតំ.

‘‘សតសហស្សា តេវិជ្ជា, ឆឡភិញ្ញា មហិទ្ធិកា;

បរិវារេន្តិ សម្ពុទ្ធំ, កោ ទិស្វា នប្បសីទតិ.

‘‘ញាណេ ឧបនិធា យស្ស, ន វិជ្ជតិ សទេវកេ;

អនន្តញាណំ សម្ពុទ្ធំ, កោ ទិស្វា នប្បសីទតិ.

‘‘ធម្មកាយញ្ច ទីបេន្តំ, កេវលំ រតនាករំ;

វិកប្បេតុំ ន សក្កោន្តិ, កោ ទិស្វា នប្បសីទតិ.

‘‘ឥមាហិ តីហិ គាថាហិ, នារទោវ្ហយវច្ឆលោ;

បទុមុត្តរំ ថវិត្វាន, សម្ពុទ្ធំ អបរាជិតំ.

‘‘តេន ចិត្តប្បសាទេន, ពុទ្ធសន្ថវនេន ច;

កប្បានំ សតសហស្សំ, ទុគ្គតិំ នុបបជ្ជហំ.

‘‘ឥតោ តិំសកប្បសតេ, សុមិត្តោ នាម ខត្តិយោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា សត្ថុ អវិតថទេសនតំ ធម្មស្ស ច និយ្យានិកតំ និស្សាយ សញ្ជាតបីតិសោមនស្សោ បីតិវេគប្បវិស្សដ្ឋំ ឧទានំ ឧទានេន្តោ –

៨៦. ‘‘ឥតោ ពហិទ្ធា បុថុអញ្ញវាទិនំ, មគ្គោ ន និព្ពានគមោ យថា អយំ;

ឥតិស្សុ សង្ឃំ ភគវានុសាសតិ, សត្ថា សយំ បាណិតលេវ ទស្សយ’’ន្តិ. –

គាថំ អភាសិ.

តត្ថ ឥតោ ពហិទ្ធាតិ ឥមស្មា ពុទ្ធសាសនា ពាហិរកេ សមយេ, តេនាហ ‘‘បុថុអញ្ញវាទិន’’ន្តិ, នានាតិត្ថិយានន្តិ អត្ថោ. មគ្គោ ន និព្ពានគមោ យថា អយន្តិ យថា អយំ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ឯកំសេន និព្ពានំ គច្ឆតីតិ និព្ពានគមោ, និព្ពានគាមី, ឯវំ និព្ពានគមោ មគ្គោ តិត្ថិយសមយេ នត្ថិ អសម្មាសម្ពុទ្ធប្បវេទិតត្តា អញ្ញតិត្ថិយវាទស្ស. តេនាហ ភគវា –

‘‘ឥធេវ, ភិក្ខវេ, សមណោ, ឥធ ទុតិយោ សមណោ, ឥធ តតិយោ សមណោ, ឥធ ចតុត្ថោ សមណោ, សុញ្ញា បរប្បវាទា សមណេភិ អញ្ញេហី’’តិ (ទី. និ. ២.២១៤; ម. និ. ១.១៣៩; អ. និ. ៤.២៤១).

ឥតីតិ ឯវំ. អស្សូតិ និបាតមត្តំ. សង្ឃន្តិ ភិក្ខុសង្ឃំ, ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសោយំ យថា ‘‘សត្ថា ទេវមនុស្សាន’’ន្តិ. សង្ឃន្តិ វា សមូហំ, វេនេយ្យជនន្តិ អធិប្បាយោ. ភគវាតិ ភាគ្យវន្តតាទីហិ ការណេហិ ភគវា, អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារោ បន បរមត្ថទីបនិយំ ឥតិវុត្តកវណ្ណនាយំ វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. សត្ថាតិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេហិ យថារហំ អនុសាសតីតិ សត្ថា. សយន្តិ សយមេវ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – ‘‘សីលាទិក្ខន្ធត្តយសង្គហោ សម្មាទិដ្ឋិអាទីនំ អដ្ឋន្នំ អង្គានំ វសេន អដ្ឋង្គិកោ និព្ពានគាមី អរិយមគ្គោ យថា មម សាសនេ អត្ថិ, ឯវំ ពាហិរកសមយេ មគ្គោ នាម នត្ថី’’តិ សីហនាទំ នទន្តោ អម្ហាកំ សត្ថា ភគវា សយមេវ សយម្ភូញាណេន ញាតំ, សយមេវ វា មហាករុណាសញ្ចោទិតោ ហុត្វា អត្តនោ ទេសនាវិលាសសម្បត្តិយា ហត្ថតលេ អាមលកំ វិយ ទស្សេន្តោ ភិក្ខុសង្ឃំ វេនេយ្យជនតំ អនុសាសតិ ឱវទតីតិ.

នាគិតត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. បវិដ្ឋត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ខន្ធា ទិដ្ឋា យថាភូតន្តិ អាយស្មតោ បវិដ្ឋត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ករោន្តោ អត្ថទស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ កេសវោ នាម តាបសោ ហុត្វា ឯកទិវសំ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុត្វា បសន្នមានសោ អភិវាទេត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មគធរដ្ឋេ ព្រាហ្មណកុលេ ឧប្បជ្ជិត្វា អនុក្កមេន វិញ្ញុតំ បត្តោ នេក្ខម្មនិន្នជ្ឈាសយតាយ បរិព្ពាជកបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា តត្ថ សិក្ខិតព្ពំ សិក្ខិត្វា វិចរន្តោ ឧបតិស្សកោលិតានំ ពុទ្ធសាសនេ បព្ពជិតភាវំ សុត្វា ‘‘តេបិ នាម មហាបញ្ញា តត្ថ បព្ពជិតា, តទេវ មញ្ញេ សេយ្យោ’’តិ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិ. តស្ស សត្ថា វិបស្សនំ អាចិក្ខិ. សោ វិបស្សនំ អារភិត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៤.៥៥-៥៩) –

‘‘នារទោ ឥតិ មេ នាមំ, កេសវោ ឥតិ មំ វិទូ;

កុសលាកុសលំ ឯសំ, អគមំ ពុទ្ធសន្តិកំ.

‘‘មេត្តចិត្តោ ការុណិកោ, អត្ថទស្សី មហាមុនិ;

អស្សាសយន្តោ សត្តេ សោ, ធម្មំ ទេសេតិ ចក្ខុមា.

‘‘សកំ ចិត្តំ បសាទេត្វា, សិរេ កត្វាន អញ្ជលិំ;

សត្ថារំ អភិវាទេត្វា, បក្កាមិំ បាចិនាមុខោ.