១០. ទសមវគ្គោ

១. បរិបុណ្ណកត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ន តថា មតំ សតរសន្តិ អាយស្មតោ បរិបុណ្ណកត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ ធម្មទស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្ថរិ បរិនិព្ពុតេ សត្ថុ ចេតិយេ បុប្ផាទីហិ ឧឡារំ បូជំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវេសុ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កបិលវត្ថុស្មិំ សក្យរាជកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ បរិបុណ្ណវិភវតាយ បរិបុណ្ណកោតិ បញ្ញាយិត្ថ. សោ វិភវសម្បន្នតាយ សព្ពកាលំ សតរសំ នាម អាហារំ បរិភុញ្ជន្តោ សត្ថុ មិស្សកាហារបរិភោគំ សុត្វា ‘‘តាវ សុខុមាលោបិ ភគវា និព្ពានសុខំ អបេក្ខិត្វា យថា តថា យាបេតិ, កស្មា មយំ អាហារគិទ្ធា ហុត្វា អាហារសុទ្ធិកា ភវិស្សាម, និព្ពានសុខមេវ បន អម្ហេហិ បរិយេសិតព្ព’’ន្តិ សំសារេ ជាតសំវេគោ ឃរាវាសំ បហាយ សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា ភគវតា កាយគតាសតិកម្មដ្ឋានេ និយោជិតោ តត្ថ បតិដ្ឋាយ បដិលទ្ធឈានំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៥.៥-៩) –

‘‘និព្ពុតេ លោកនាថម្ហិ, ធម្មទស្សីនរាសភេ;

អារោបេសិំ ធជត្ថម្ភំ, ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស ចេតិយេ.

‘‘និស្សេណិំ មាបយិត្វាន, ថូបសេដ្ឋំ សមារុហិំ;

ជាតិបុប្ផំ គហេត្វាន, ថូបម្ហិ អភិរោបយិំ.

‘‘អហោ ពុទ្ធោ អហោ ធម្មោ, អហោ នោ សត្ថុ សម្បទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ថូបបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, ថូបសីខសនាមកា;

សោឡសាសិំសុ រាជានោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ធម្មេ គារវពហុមានេន បីតិវេគវិស្សដ្ឋំ ឧទានំ ឧទានេន្តោ ‘‘ន តថា មតំ សតរស’’ន្តិ គាថំ អភាសិ.

៩១. តត្ថ ន តថា មតំ សតរសំ, សុធន្នំ យំ មយជ្ជ បរិភុត្តន្តិ តថាតិ តេន បការេន. មតន្តិ អភិមតំ. សតរសន្តិ សតរសភោជនំ ‘‘សតរសភោជនំ នាម សតបាកសប្បិអាទីហិ អភិសង្ខតំ ភោជន’’ន្តិ វទន្តិ. អថ វា អនេកត្ថោ សតសទ្ទោ ‘‘សតសោ សហស្សសោ’’តិអាទីសុ វិយ. តស្មា យំ ភោជនំ អនេកសូបំ អនេកព្យញ្ជនំ, តំ អនេករសតាយ ‘‘សតរស’’ន្តិ វុច្ចតិ, នានារសភោជនន្តិ អត្ថោ. សុធា ឯវ អន្នំ សុធាភោជនំ ទេវានំ អាហារោ. យំ មយជ្ជ បរិភុត្តន្តិ យំ មយា អជ្ជ អនុភុត្តំ. ‘‘យំ មយា បរិភុត្ត’’ន្តិ ច ឥទំ ‘‘សតរសំ សុធន្ន’’ន្តិ ឯត្ថាបិ យោជេតព្ពំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យំ មយា អជ្ជ ឯតរហិ និរោធសមាបត្តិសមាបជ្ជនវសេន ផលសមាបត្តិសមាបជ្ជនវសេន ច អច្ចន្តមេវ សន្តំ បណីតំ និព្ពានសុខំ បរិភុញ្ជិយមានំ, តំ យថា មតំ អភិមតំ សម្ភាវិតំ តថា រាជកាលេ មយា បរិភុត្តំ សតរសភោជនំ ទេវត្តភាវេ បរិភុត្តំ សុធន្នញ្ច ន មតំ នាភិមតំ. កស្មា? ឥទញ្ហិ អរិយនិសេវិតំ និរាមិសំ កិលេសានំ អវត្ថុភូតំ, តំ បន បុថុជ្ជនសេវិតំ សាមិសំ កិលេសានំ វត្ថុភូតំ, តំ ឥមស្ស សង្ខម្បិ កលម្បិ កលភាគម្បិ ន ឧបេតីតិ. ឥទានិ ‘‘យំ មយជ្ជ បរិភុត្ត’’ន្តិ វុត្តធម្មំ ទេសេន្តោ អបរិមិតទស្សិនា គោតមេន, ពុទ្ធេន សុទេសិតោ ធម្មោ’’តិ អាហ. តស្សត្ថោ – អបរិមិតំ អបរិច្ឆិន្នំ ឧប្បាទវយាភាវតោ សន្តំ អសង្ខតធាតុំ សយម្ភូញាណេន បស្សី, អបរិមិតស្ស អនន្តាបរិមេយ្យស្ស ញេយ្យស្ស ទស្សាវីតិ តេន អបរិមិតទស្សិនា គោតមគោត្តេន សម្មាសម្ពុទ្ធេន ‘‘ខយំ វិរាគំ អមតំ បណីត’’ន្តិ (ខុ. បា. ៦.៤; សុ. និ. ២២៧) ច ‘‘មទនិម្មទនោ បិបាសវិនយោ’’ (អ. និ. ៤.៣៤; ឥតិវុ. ៩០) ‘‘សព្ពសង្ខារសមថោ’’តិ (អ. និ. ៥.១៤០; ១០.៦) ច អាទិនា សុដ្ឋុ ទេសិតោ ធម្មោ, និព្ពានំ មយា អជ្ជ បរិភុត្តន្តិ យោជនា.

បរិបុណ្ណកត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. វិជយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យស្សាសវា បរិក្ខីណាតិ អាយស្មតោ វិជយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ បិយទស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ វិភវសម្បន្នេ កុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្ថរិ បរិនិព្ពុតេ តស្ស ថូបស្ស រតនខចិតំ វេទិកំ ការេត្វា តត្ថ ឧឡារំ វេទិកាមហំ ការេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន អនេកសតេ អត្តភាវេ មណិឱភាសេន វិចរិ. ឯវំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ, វិជយោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ ព្រាហ្មណវិជ្ជាសុ និប្ផត្តិំ គតោ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អរញ្ញាយតនេ ឈានលាភី ហុត្វា វិហរន្តោ ពុទ្ធុប្បាទំ សុត្វា ឧប្បន្នប្បសាទោ សត្ថុ សន្តិកំ ឧបសង្កមិត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. តស្ស សត្ថា ធម្មំ ទេសេសិ. សោ ធម្មំ សុត្វា បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៥.១០-១៤) –

‘‘និព្ពុតេ លោកនាថម្ហិ, បិយទស្សីនរុត្តមេ;

បសន្នចិត្តោ សុមនោ, មុត្តាវេទិមកាសហំ.

‘‘មណីហិ បរិវារេត្វា, អកាសិំ វេទិមុត្តមំ;

វេទិកាយ មហំ កត្វា, តត្ថ កាលង្កតោ អហំ.

‘‘យំ យំ យោនុបបជ្ជាមិ, ទេវត្តំ អថ មានុសំ;

មណី ធារេន្តិ អាកាសេ, បុញ្ញកម្មស្សិទំ ផលំ.

‘‘សោឡសិតោ កប្បសតេ, មណិប្បភាសនាមកា;

ឆត្តិំសាសិំសុ រាជានោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ ‘‘យស្សាសវា បរិក្ខីណា’’តិ គាថំ អភាសិ.

៩២. តត្ថ យស្សាសវា បរិក្ខីណាតិ យស្ស ឧត្តមបុគ្គលស្ស កាមាសវាទយោ ចត្តារោ អាសវា សព្ពសោ ខីណា អរិយមគ្គេន ខេបិតា. អាហារេ ច អនិស្សិតោតិ យោ ច អាហារេ តណ្ហាទិដ្ឋិនិស្សយេហិ អនិស្សិតោ អគធិតោ អនជ្ឈាបន្នោ, និទស្សនមត្តំ, អាហារសីសេនេត្ថ ចត្តារោបិ បច្ចយា គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. បច្ចយបរិយាយោ វា ឥធ អាហារ-សទ្ទោ វេទិតព្ពោ. ‘‘សុញ្ញតោ អនិមិត្តោ ចា’’តិ ឯត្ថ អប្បណិហិតវិមោក្ខោបិ គហិតោយេវ, តីណិបិ ចេតានិ និព្ពានស្សេវ នាមានិ. និព្ពានញ្ហិ រាគាទីនំ អភាវេន សុញ្ញំ, តេហិ វិមុត្តញ្ចាតិ សុញ្ញតវិមោក្ខោ, តថា រាគាទិនិមិត្តាភាវេន សង្ខារនិមិត្តាភាវេន ច អនិមិត្តំ, តេហិ វិមុត្តញ្ចាតិ អនិមិត្តវិមោក្ខោ, រាគាទិបណិធីនំ អភាវេន អប្បណិហិតំ, តេហិ វិមុត្តញ្ចាតិ អប្បណិហិតោ វិមោក្ខោតិ វុច្ចតិ. ផលសមាបត្តិវសេន តំ អារម្មណំ កត្វា វិហរន្តស្ស អយម្បិ តិវិធោ វិមោក្ខោ យស្ស គោចរោ, អាកាសេវ សកុន្តានំ, បទំ តស្ស ទុរន្នយន្តិ យថា អាកាសេ គច្ឆន្តានំ សកុណានំ ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ បាទេហិ អក្កមិត្វា គតា, ឥទំ ឋានំ ឧរេន បហរិត្វា គតា, ឥទំ សីសេន, ឥទំ បក្ខេហី’’តិ ន សក្កា ញាតុំ, ឯវមេវ ឯវរូបស្ស ភិក្ខុនោ ‘‘និរយបទាទីសុ ឥមិនា នាម បទេន គតោ’’តិ ញាបេតុញ្ច ន សក្កាតិ.

វិជយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ឯរកត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ទុក្ខា កាមា ឯរកាតិ អាយស្មតោ ឯរកត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ ទិស្វា បសន្នមានសោ សត្ថុ កិញ្ចិ ទាតព្ពយុត្តកំ អលភន្តោ ‘‘ហន្ទាហំ កាយសារំ បុញ្ញំ ករិស្សាមី’’តិ សត្ថុ គមនមគ្គំ សោធេត្វា សមំ អកាសិ. សត្ថា តេន តថាកតំ មគ្គំ បដិបជ្ជិ. សោ តត្ថ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ វន្ទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ បសន្នចិត្តោ យាវ ទស្សនុបចារសមតិក្កមា ពុទ្ធារម្មណំ បីតិំ អវិជហន្តោ អដ្ឋាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តោ អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ សម្ភាវនីយស្ស កុដុម្ពិយស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, ឯរកោតិស្ស នាមំ អហោសិ អភិរូបោ ទស្សនីយោ បាសាទិកោ ឥតិកត្តព្ពតាសុ បរមេន វេយ្យត្តិយេន សមន្នាគតោ. តស្ស មាតាបិតរោ កុលេន រូបេន អាចារេន វយេន កោសល្លេន ច អនុច្ឆវិកំ ទារិកំ អានេត្វា វិវាហកម្មំ អកំសុ. សោ តាយ សទ្ធិំ សំវាសេន គេហេ វសន្តោ បច្ឆិមភវិកត្តា កេនចិទេវ សំវេគវត្ថុនា សំសារេ សំវិគ្គមានសោ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិ, តស្ស សត្ថា កម្មដ្ឋានំ អទាសិ. សោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា កតិបយទិវសាតិក្កមេន ឧក្កណ្ឋាភិភូតោ វិហាសិ. អថ សត្ថា តស្ស ចិត្តប្បវត្តិំ ញត្វា ឱវាទវសេន ‘‘ទុក្ខា កាមា ឯរកា’’តិ គាថំ អភាសិ. សោ តំ សុត្វា ‘‘អយុត្តំ មយា កតំ, យោហំ ឯវរូបស្ស សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា តំ វិស្សជ្ជេន្តោ មិច្ឆាវិតក្កពហុលោ វិហាសិ’’ន្តិ សំវេគជាតោ វិបស្សនាយ យុត្តប្បយុត្តោ នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៥.៣២-៣៦) –

‘‘ឧត្តរិត្វាន នទិកំ, វនំ គច្ឆតិ ចក្ខុមា;

តមទ្ទសាសិំ សម្ពុទ្ធំ, សិទ្ធត្ថំ វរលក្ខណំ.

‘‘កុទាលបិដកមាទាយ, សមំ កត្វាន តំ បថំ;

សត្ថារំ អភិវាទេត្វា, សកំ ចិត្តំ បសាទយិំ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, យំ កម្មមករិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, មគ្គទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘សត្តបញ្ញាសកប្បម្ហិ, ឯកោ អាសិំ ជនាធិបោ;

នាមេន សុប្បពុទ្ធោតិ, នាយកោ សោ នរិស្សរោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហា បន ហុត្វា អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

៩៣. ‘‘ទុក្ខា កាមា ឯរក, ន សុខា កាមា ឯរក;

យោ កាមេ កាមយតិ, ទុក្ខំ សោ កាមយតិ ឯរក;

យោ កាមេ ន កាមយតិ, ទុក្ខំ សោ ន កាមយតិ ឯរកា’’តិ. –

តមេវ ភគវតា វុត្តគាថំ បច្ចុទាហាសិ.

តត្ថ ទុក្ខា កាមាតិ ឥមេ វត្ថុកាមកិលេសកាមា ទុក្ខវត្ថុតាយ វិបរិណាមទុក្ខសំសារទុក្ខសភាវតោ ច, ទុក្ខា ទុក្ខមា ទុក្ខនិព្ពត្តិកា. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘អប្បស្សាទា កាមា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ’’តិអាទិ (បាចិ. ៤១៧; ម. និ. ១.២៣៤). ឯរកាតិ បឋមំ តាវ ភគវា តំ អាលបតិ, បច្ឆា បន ថេរោ អត្តានំ នាមេន កថេសិ. ន សុខា កាមាតិ កាមា នាមេតេ ជានន្តស្ស សុខា ន ហោន្តិ, អជានន្តស្ស បន សុខតោ ឧបដ្ឋហន្តិ. យថាហ – ‘‘យោ សុខំ ទុក្ខតោ អទ្ទ, ទុក្ខមទ្ទក្ខិ សល្លតោ’’តិអាទិ (សំ. និ. ៤.២៥៣; ឥតិវុ. ៥៣; ថេរគា. ៩៨៦). យោ កាមេ កាមយតិ, ទុក្ខំ សោ កាមយតីតិ យោ សត្តោ កិលេសកាមេន វត្ថុកាមេ កាមយតិ, តស្ស តំ កាមនំ សម្បតិ សបរិឡាហតាយ, អាយតិំ អបាយទុក្ខហេតុតាយ ច វដ្ដទុក្ខហេតុតាយ ច ទុក្ខំ. វត្ថុកាមា បន ទុក្ខស្ស វត្ថុភូតា. ឥតិ សោ ទុក្ខសភាវំ ទុក្ខនិមិត្តំ ទុក្ខវត្ថុញ្ច កាមយតីតិ វុត្តោ. ឥតរំ បដិបក្ខវសេន តមេវត្ថំ ញាបេតុំ វុត្តំ, តស្មា តស្សត្ថោ វុត្តវិបរិយាយេន វេទិតព្ពោ.

ឯរកត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. មេត្តជិត្ថេរគាថាវណ្ណនា

នមោ ហិ តស្ស ភគវតោតិ អាយស្មតោ មេត្តជិត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ អនោមទស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ សាសនេ អភិប្បសន្នោ ហុត្វា ពោធិរុក្ខស្ស ឥដ្ឋកាហិ វេទិកំ ចិនិត្វា សុធាបរិកម្មំ ការេសិ. សត្ថា តស្ស អនុមោទនំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មគធរដ្ឋេ អញ្ញតរស្ស ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, មេត្តជីតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ កាមេសុ អាទីនវំ ទិស្វា តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អរញ្ញេ វិហរន្តោ ពុទ្ធុប្បាទំ សុត្វា បុព្ពហេតុនា ចោទិយមានោ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា បវត្តិនិវត្តិយោ អារព្ភ បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា សត្ថារា បញ្ហេ វិស្សជ្ជិតេ បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៥.២៦-៣១) –

‘‘អនោមទស្សីមុនិនោ, ពោធិវេទិមកាសហំ;

សុធាយ បិណ្ឌំ ទត្វាន, បាណិកម្មំ អកាសហំ.

‘‘ទិស្វា តំ សុកតំ កម្មំ, អនោមទស្សី នរុត្តមោ;

ភិក្ខុសង្ឃេ ឋិតោ សត្ថា, ឥមា គាថា អភាសថ.

‘‘ឥមិនា សុធកម្មេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

សម្បត្តិំ អនុភោត្វាន, ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សតិ.

‘‘បសន្នមុខវណ្ណោម្ហិ, ឯកគ្គោ សុសមាហិតោ;

ធារេមិ អន្តិមំ ទេហំ, សម្មាសម្ពុទ្ធសាសនេ.

‘‘ឥតោ កប្បសតេ អាសិំ, បរិបុណ្ណេ អនូនកេ;

រាជា សព្ពឃនោ នាម, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា សត្ថារំ ថោមេន្តោ –

៩៤. ‘‘នមោ ហិ តស្ស ភគវតោ, សក្យបុត្តស្ស សិរីមតោ;

តេនាយំ អគ្គប្បត្តេន, អគ្គធម្មោ សុទេសិតោ’’តិ. – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ នមោតិ នមក្ការោ. ហីតិ និបាតមត្តំ. តស្សាតិ យោ សោ ភគវា សមត្តិំសបារមិយោ បូរេត្វា សព្ពកិលេសេ ភញ្ជិត្វា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ, សក្យរាជស្ស បុត្តោតិ សក្យបុត្តោ. អនញ្ញសាធារណាយ បុញ្ញសម្បត្តិយា ច សម្ភាវិតោ ឧត្តមាយ រូបកាយសិរិយា ធម្មកាយសិរិយា ច សមន្នាគតត្តា សិរីមា, តស្ស ភគវតោ សក្យបុត្តស្ស សិរីមតោ នមោ អត្ថុ, តំ នមាមីតិ អត្ថោ. តេនាតិ តេន ភគវតា. អយន្តិ តស្ស ធម្មស្ស អត្តនោ បច្ចក្ខតាយ វទតិ. អគ្គប្បត្តេនាតិ អគ្គំ សព្ពញ្ញុតំ, សព្ពេហិ វា គុណេហិ អគ្គភាវំ សេដ្ឋភាវំ បត្តេន. អគ្គធម្មោតិ អគ្គោ ឧត្តមោ នវវិធលោកុត្តរោ ធម្មោ សុដ្ឋុ អវិបរីតំ ទេសិតោ បវេទិតោតិ.

មេត្តជិត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ចក្ខុបាលត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អន្ធោហំ ហតនេត្តោស្មីតិ អាយស្មតោ ចក្ខុបាលត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោបិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ករោន្តោ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ភគវតិ បរិនិព្ពុតេ ថូបមហេ កយិរមានេ ឧមាបុប្ផំ គហេត្វា ថូបំ បូជេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ មហាសុវណ្ណស្ស នាម កុដុម្ពិកស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, តស្ស បាលោតិ នាមមកំសុ. មាតា តស្ស អាធាវិត្វា បរិធាវិត្វា វិចរណកាលេ អញ្ញំ បុត្តំ លភិ. តស្ស មាតាបិតរោ ចូឡបាលោតិ នាមំ កត្វា ឥតរំ មហាបាលោតិ វោហរិំសុ. អថ តេ វយប្បត្តេ ឃរពន្ធនេន ពន្ធិំសុ. តស្មិំ សមយេ សត្ថា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ. តត្ថ មហាបាលោ ជេតវនំ គច្ឆន្តេហិ ឧបាសកេហិ សទ្ធិំ វិហារំ គន្ត្វា សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ កុដុម្ពភារំ កនិដ្ឋភាតិកស្សេវ ភារំ កត្វា សយំ បព្ពជិត្វា លទ្ធូបសម្បទោ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ សន្តិកេ បញ្ចវស្សានិ វសិត្វា វុដ្ឋវស្សោ បវារេត្វា សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា សដ្ឋិមត្តេ សហាយភិក្ខូ លភិត្វា តេហិ សទ្ធិំ ភាវនានុកូលំ វសនដ្ឋានំ បរិយេសន្តោ អញ្ញតរំ បច្ចន្តគាមំ និស្សាយ គាមវាសិកេហិ ឧបាសកេហិ ការេត្វា ទិន្នាយ អរញ្ញាយតនេ បណ្ណសាលាយ វសន្តោ សមណធម្មំ ករោតិ. តស្ស អក្ខិរោគោ ឧប្បន្នោ. វេជ្ជោ ភេសជ្ជំ សម្បាទេត្វា អទាសិ. សោ វេជ្ជេន វុត្តវិធានំ ន បដិបជ្ជិ. តេនស្ស រោគោ វឌ្ឍិ. សោ ‘‘អក្ខិរោគវូបសមនតោ កិលេសរោគវូបសមនមេវ មយ្ហំ វរ’’ន្តិ អក្ខិរោគំ អជ្ឈុបេក្ខិត្វា វិបស្សនាយយេវ យុត្តប្បយុត្តោ អហោសិ. តស្ស ភាវនំ ឧស្សុក្កាបេន្តស្ស អបុព្ពំ អចរិមំ អក្ខីនិ ចេវ កិលេសា ច ភិជ្ជិំសុ. សោ សុក្ខវិបស្សកោ អរហា អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៥.២១-២៥) –

‘‘និព្ពុតេ លោកមហិតេ, អាហុតីនំ បដិគ្គហេ;

សិទ្ធត្ថម្ហិ ភគវតិ, មហាថូបមហោ អហុ.

‘‘មហេ បវត្តមានម្ហិ, សិទ្ធត្ថស្ស មហេសិនោ;

ឧមាបុប្ផំ គហេត្វាន, ថូបម្ហិ អភិរោបយិំ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិរោបយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ថូបបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ឥតោ ច នវមេ កប្បេ, សោមទេវសនាមកា;

បញ្ចាសីតិសុ រាជានោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អថ ថេរេ អក្ខិរោគេន វិហារេ ឱហីនេ គាមំ បិណ្ឌាយ គតេ ភិក្ខូ ទិស្វា ឧបាសកា ‘‘កស្មា ថេរោ នាគតោ’’តិ បុច្ឆិត្វា តមត្ថំ សុត្វា សោកាភិភូតា បិណ្ឌបាតំ ឧបនេត្វា, ‘‘ភន្តេ, កិញ្ចិ មា ចិន្តយិត្ថ, ឥទានិ មយមេវ បិណ្ឌបាតំ អានេត្វា ឧបដ្ឋហិស្សាមា’’តិ តថា ករោន្តិ. ភិក្ខូ ថេរស្ស ឱវាទេ ឋត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បត្វា វុដ្ឋវស្សា បវារេត្វា, ‘‘សត្ថារំ វន្ទិតុំ សាវត្ថិំ គមិស្សាម, ភន្តេ’’តិ អាហំសុ. ថេរោ, ‘‘អហំ ទុព្ពលោ អចក្ខុកោ, មគ្គោ ច សឧបទ្ទវោ, មយា សទ្ធិំ គច្ឆន្តានំ តុម្ហាកំ បរិស្សយោ ភវិស្សតិ, តុម្ហេ បឋមំ គច្ឆថ, គន្ត្វា សត្ថារំ មហាថេរេ ច មម វន្ទនាយ វន្ទថ, ចូឡបាលស្ស មម បវត្តិំ កថេត្វា កញ្ចិ បុរិសំ បេសេយ្យាថា’’តិ អាហ. តេ បុនបិ យាចិត្វា គមនំ អលភន្តា ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា សេនាសនំ សំសាមេត្វា ឧបាសកេ អាបុច្ឆិត្វា អនុក្កមេន ជេតវនំ គន្ត្វា សត្ថារំ មហាថេរេ ច តស្ស វន្ទនាយ វន្ទិត្វា ទុតិយទិវសេ សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ចូឡបាលស្ស តំ បវត្តិំ វត្វា តេន ‘‘អយំ, ភន្តេ, មយ្ហំ ភាគិនេយ្យោ បាលិតោ នាម, ឥមំ បេសិស្សាមី’’តិ វុត្តេ, ‘‘មគ្គោ សបរិស្សយោ, ន សក្កា ឯកេន គហដ្ឋេន គន្តុំ, តស្មា បព្ពាជេតព្ពោ’’តិ តំ បព្ពាជេត្វា បេសេសុំ. សោ អនុក្កមេន ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា អត្តានំ តស្ស ឱរោចេត្វា តំ គហេត្វា អាគច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ អញ្ញតរស្ស គាមស្ស សាមន្តា អរញ្ញដ្ឋានេ ឯកិស្សា កដ្ឋហារិយា គាយន្តិយា សទ្ទំ សុត្វា បដិពទ្ធចិត្តោ ហុត្វា យដ្ឋិកោដិំ វិស្សជ្ជេត្វា ‘‘តិដ្ឋថ, ភន្តេ, មុហុត្តំ យាវាហំ អាគច្ឆាមី’’តិ វត្វា តស្សា សន្តិកំ គន្ត្វា តត្ថ សីលវិបត្តិំ បាបុណិ. ថេរោ ឥទានិមេវ ឥត្ថិយា គីតសទ្ទោ សុតោ, សាមណេរោ ច ចិរាយតិ, នូន សីលវិបត្តិំ បត្តោ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេសិ. សោបិ អាគន្ត្វា ‘‘គច្ឆាម, ភន្តេ’’តិ អាហ. ថេរោ ‘‘កិំ បាបោ ជាតោសី’’តិ បុច្ឆិ. សាមណេរោ តុណ្ហី ហុត្វា បុន បុច្ឆិតោបិ ន កថេសិ. ថេរោ ‘‘តាទិសេន បាបេន មយ្ហំ យដ្ឋិគហណកិច្ចំ នត្ថិ, គច្ឆ ត្វ’’ន្តិ វត្វា បុន តេន ‘‘ពហុបរិស្សយោ មគ្គោ, តុម្ហេ ច អន្ធា, កថំ គមិស្សថា’’តិ វុត្តេ ‘‘ពាល ឥធេវ មេ និបជ្ជិត្វា មរន្តស្សាបិ អបរាបរំ បរិវត្តេន្តស្សាបិ តាទិសេន គមនំ នាម នត្ថី’’តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ –

៩៥. ‘‘អន្ធោហំ ហតនេត្តោស្មិ, កន្តារទ្ធានបក្ខន្ទោ;

សយមានោបិ គច្ឆិស្សំ, ន សហាយេន បាបេនា’’តិ. – គាថំ អភាសិត្ថ;

តត្ថ អន្ធោតិ ចក្ខុវិកលោ. ហតនេត្តោតិ វិនដ្ឋចក្ខុកោ, តេន ‘‘បយោគវិបត្តិវសេនាហំ ឧបហតនេត្តតាយ អន្ធោ, ន ជច្ចន្ធភាវេនា’’តិ យថាវុត្តំ អន្ធភាវំ វិសេសេតិ. អថ វា ‘‘អន្ធោ’’តិ ឥទំ ‘‘អន្ធេ ជិណ្ណេ មាតាបិតរោ បោសេតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.២៨៨) វិយ មំសចក្ខុវេកល្លទីបនំ, ‘‘សព្ពេបិមេ បរិព្ពាជកា អន្ធា អចក្ខុកា’’ (ឧទា. ៥៤) ‘‘អន្ធោ ឯកចក្ខុ ទ្វិចក្ខូ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៣.២៩) វិយ ន បញ្ញាចក្ខុវេកល្លទីបនន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘ហតនេត្តោស្មី’’តិ វុត្តំ, តេន មុខ្យមេវ អន្ធភាវំ ទស្សេតិ. កន្តារទ្ធានបក្ខន្ទោតិ កន្តារេ វិវនេ ទីឃមគ្គំ អនុបវិដ្ឋោ, ន ជាតិកន្តារាទិគហនំ សំសារទ្ធានំ បដិបន្នោតិ អធិប្បាយោ. តាទិសញ្ហិ កន្តារទ្ធានំ អយំ ថេរោ សមតិក្កមិត្វា ឋិតោ, សយមានោបីតិ សយន្តោបិ, បាទេសុ អវហន្តេសុ ឧរេន ជណ្ណុកាហិ ច ភូមិយំ សំសរន្តោ បរិវត្តេន្តោបិ គច្ឆេយ្យំ. ន សហាយេន បាបេនាតិ តាទិសេន បាបបុគ្គលេន សហាយភូតេន សទ្ធិំ ន គច្ឆិស្សន្តិ យោជនា. តំ សុត្វា ឥតរោ សំវេគជាតោ ‘‘ភារិយំ វត មយា សាហសិកកម្មំ កត’’ន្តិ ពាហា បគ្គយ្ហ កន្ទន្តោ វនសណ្ឌំ បក្ខន្ទោ ច អហោសិ. អថ ថេរស្ស សីលតេជេន បណ្ឌុកម្ពលសិលាសនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ. តេន សក្កោ តំ ការណំ ញត្វា ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា សាវត្ថិគាមិបុរិសំ វិយ អត្តានំ ញាបេត្វា យដ្ឋិកោដិំ គណ្ហន្តោ មគ្គំ សង្ខិបិត្វា តទហេវ សាយន្ហេ សាវត្ថិយំ ថេរំ នេត្វា តត្ថ ជេតវនេ ចូឡបាលិតេន ការិតាយ បណ្ណសាលាយ ផលកេ និសីទាបេត្វា តស្ស សហាយវណ្ណេន ថេរស្ស អាគតភាវំ ជានាបេត្វា បក្កាមិ; ចូឡបាលិតោបិ តំ យាវជីវំ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋាសីតិ.

ចក្ខុបាលត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ខណ្ឌសុមនត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ឯកបុប្ផំ ចជិត្វានាតិ អាយស្មតោ ខណ្ឌសុមនត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្ថរិ បរិនិព្ពុតេ តស្ស ថូបស្ស សមន្តតោ ចន្ទនវេទិកាយ បរិក្ខិបិត្វា មហន្តំ បូជំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ ឧឡារំ សម្បត្តិំ អនុភវន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ កុដុម្ពិកកុលេ និព្ពត្តោ សត្ថរិ បរិនិព្ពុតេ កនកថូបំ ឧទ្ទិស្ស រញ្ញា បុប្ផបូជាយ កយិរមានាយ បុប្ផានិ អលភន្តោ ឯកំ ខណ្ឌសុមនបុប្ផំ ទិស្វា មហតា មូលេន តំ កិណិត្វា គណ្ហន្តោ ចេតិយេ បូជំ ករោន្តោ ឧឡារំ បីតិសោមនស្សំ ឧប្បាទេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា អសីតិ វស្សកោដិយោ សគ្គសុខំ អនុភវិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ បាវាយំ មល្លរាជកុលេ និព្ពត្តិ. តស្ស ជាតកាលេ គេហេ ខណ្ឌសក្ខរា សុមនបុប្ផានិ ច ឧប្បន្នានិ អហេសុំ. តេនស្ស ខណ្ឌសុមនោតិ នាមមកំសុ. សោ វិញ្ញុតំ បត្តោ ភគវតិ បាវាយំ ចុន្ទស្ស អម្ពវនេ វិហរន្តេ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៥.១៥-២០) –

‘‘បទុមុត្តរោ នាម ជិនោ, លោកជេដ្ឋោ នរាសភោ;

ជលិត្វា អគ្គិក្ខន្ធោវ, សម្ពុទ្ធោ បរិនិព្ពុតោ.

‘‘និព្ពុតេ ច មហាវីរេ, ថូបោ វិត្ថារិកោ អហុ;

ទូរតោវ ឧបដ្ឋេន្តិ, ធាតុគេហវរុត្តមេ.

‘‘បសន្នចិត្តោ, សុមនោ, អកំ ចន្ទនវេទិកំ;

ទិស្សតិ ថូបខន្ធោ ច, ថូបានុច្ឆវិកោ តទា.

‘‘ភវេ និព្ពត្តមានម្ហិ, ទេវត្តេ អថ មានុសេ;

ឱមត្តំ មេ ន បស្សាមិ, បុព្ពកម្មស្សិទំ ផលំ.

‘‘បញ្ចទសកប្បសតេ, ឥតោ អដ្ឋ ជនា អហុំ;

សព្ពេ សមត្តនាមា តេ ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ បុរិមជាតិំ អនុស្សរន្តោ តត្ថ អត្តនោ សុមនបុប្ផបរិច្ចាគស្ស សគ្គសម្បត្តិនិមិត្តកំ និព្ពានូបនិស្សយតញ្ច ទិស្វា ឧទានវសេន តមត្ថំ បកាសេន្តោ –

៩៦. ‘‘ឯកបុប្ផំ ចជិត្វាន, អសីតិ វស្សកោដិយោ;

សគ្គេសុ បរិចារេត្វា, សេសកេនម្ហិ និព្ពុតោ’’តិ. – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ ឯកបុប្ផន្តិ ឯកំ កុសុមំ, តំ បន ឥធ សុមនបុប្ផំ អធិប្បេតំ. ចជិត្វានាតិ សត្ថុ ថូបបូជាករណវសេន បរិច្ចជិត្វា បរិច្ចាគហេតុ. អសីតិ វស្សកោដិយោតិ មនុស្សគណនាយ វស្សានំ អសីតិ កោដិយោ, អច្ចន្តសំយោគេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ, ឥទញ្ច ឆសុ កាមសគ្គេសុ ទុតិយេ អបរាបរុប្បត្តិវសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តស្មា សគ្គេសូតិ តាវតិំសសង្ខាតេ សគ្គលោកេ, បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនវសេន ហេត្ថ ពហុវចនំ. បរិចារេត្វាតិ រូបាទីសុ អារម្មណេសុ ឥន្ទ្រិយានិ បរិចារេត្វា សុខំ អនុភវិត្វា, ទេវច្ឆរាហិ វា អត្តានំ បរិចារេត្វា ឧបដ្ឋាបេត្វា. សេសកេនម្ហិ និព្ពុតោតិ បុប្ផបូជាយ វសេន បវត្តកុសលចេតនាសុ ភវសម្បត្តិ ទាយកកម្មតោ សេសេន យំ តត្ថ វិវដ្ដូបនិស្សយភូតំ, តំ សន្ធាយ វទតិ. ពហូ ហិ តត្ថ បុព្ពាបរវសេន បវត្តា ចេតនា. សេសកេនាតិ វា តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកាវសេសេន អបរិក្ខីណេយេវ តស្មិំ កម្មវិបាកេ និព្ពុតោ អម្ហិ, កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពុតោស្មិ. ឯតេន យស្មិំ អត្តភាវេ ឋត្វា អត្តនា អរហត្តំ សច្ឆិកតំ, សោបិ ចរិមត្តភាវោ តស្ស កម្មវិបាកោតិ ទស្សេតិ. យាទិសំ សន្ធាយ អញ្ញត្ថាបិ ‘‘តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកាវសេសេនា’’តិ (បារា. ២២៨; សំ. និ. ១.១៣១) វុត្តំ.

ខណ្ឌសុមនត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. តិស្សត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ហិត្វា សតបលំ កំសន្តិ អាយស្មតោ តិស្សត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ យានការកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ ចន្ទនខណ្ឌេន ផលកំ កត្វា ភគវតោ ឧបនាមេសិ, តញ្ច ភគវា បរិភុញ្ជិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រោរុវនគរេ រាជកុលេ និព្ពត្តិ. សោ វយប្បត្តោ បិតរិ កាលង្កតេ រជ្ជេ បតិដ្ឋិតោ ពិម្ពិសាររញ្ញោ អទិដ្ឋសហាយោ ហុត្វា តស្ស មណិមុត្តាវត្ថាទីនិ បណ្ណាការានិ បេសេសិ. តស្ស រាជា ពិម្ពិសារោ បុញ្ញវន្តតំ សុត្វា បដិបាភតំ បេសេន្តោ ចិត្តបដេ ពុទ្ធចរិតំ សុវណ្ណបដ្ដេ ច បដិច្ចសមុប្បាទំ លិខាបេត្វា បេសេសិ. សោ តំ ទិស្វា បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការតាយ បច្ឆិមភវិកតាយ ច ចិត្តបដេ ទស្សេន្តំ ពុទ្ធចរិតំ សុវណ្ណបដ្ដកេ លិខិតំ បដិច្ចសមុប្បាទក្កមញ្ច ឱលោកេត្វា បវត្តិនិវត្តិយោ សល្លក្ខេត្វា សាសនក្កមំ ហទយេ ឋបេត្វា សញ្ជាតសំវេគោ ‘‘ទិដ្ឋោ មយា ភគវតោ វេសោ, សាសនក្កមោ ច ឯកបទេសេន ញាតោ, ពហុទុក្ខា កាមា ពហុបាយាសា, កិំ ទានិ មយ្ហំ ឃរាវាសេនា’’តិ រជ្ជំ បហាយ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេន្តោ ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិត្វា មត្តិកាបត្តំ គហេត្វា រាជា បុក្កុសាតិ វិយ មហាជនស្ស បរិទេវន្តស្សេវ នគរតោ និក្ខមិត្វា អនុក្កមេន រាជគហំ គន្ត្វា តត្ថ សប្បសោណ្ឌិកបព្ភារេ វិហរន្តំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. សត្ថា ធម្មំ ទេសេសិ. សោ ធម្មទេសនំ សុត្វា វិបស្សនាយ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា យុត្តប្បយុត្តោ វិហរន្តោ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៥.៣៧-៤២) –

‘‘យានការោ បុរេ អាសិំ, ទារុកម្មេ សុសិក្ខិតោ;

ចន្ទនំ ផលកំ កត្វា, អទាសិំ លោកពន្ធុនោ.

‘‘បភាសតិ ឥទំ ព្យម្ហំ, សុវណ្ណស្ស សុនិម្មិតំ;

ហត្ថិយានំ អស្សយានំ, ទិព្ពយានំ ឧបដ្ឋិតំ.

‘‘បាសាទា សិវិកា ចេវ, និព្ពត្តន្តិ យទិច្ឆកំ;

អក្ខុព្ភំ រតនំ មយ្ហំ, ផលកស្ស ឥទំ ផលំ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, ផលកំ យមហំ ទទិំ;

ទុគ្គតិ នាភិជានាមិ, ផលកស្ស ឥទំ ផលំ.

‘‘សត្តបញ្ញាសកប្បម្ហិ, ចតុរោ និម្មិតាវ្ហយា;

សត្តរតនសម្បន្នា, ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ឧទានវសេន អត្តនោ បដិបត្តិំ កថេន្តោ –

៩៧. ‘‘ហិត្វា សតបលំ កំសំ, សោវណ្ណំ សតរាជិកំ;

អគ្គហិំ មត្តិកាបត្តំ, ឥទំ ទុតិយាភិសេចន’’ន្តិ. – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ ហិត្វាតិ បរិច្ចជិត្វា. សតបលន្តិ សតំ បលានិ យស្ស, តំ សតបលបរិមាណំ. កំសន្តិ ថាលំ. សោវណ្ណន្តិ សុវណ្ណមយំ. សតរាជិកន្តិ ភិត្តិវិចិត្តតាយ ច អនេករូបរាជិចិត្តតាយ ច អនេកលេខាយុត្តំ. អគ្គហិំ មត្តិកាបត្តន្តិ ឯវរូបេ មហារហេ ភាជនេ បុព្ពេ ភុញ្ជិត្វា ពុទ្ធានំ ឱវាទំ ករោន្តោ ‘‘ឥទានាហំ តំ ឆឌ្ឌេត្វា មត្តិកាមយបត្តំ អគ្គហេសិំ, អហោ, សាធុ, មយា កតំ អរិយវតំ អនុឋិត’’ន្តិ ភាជនកិត្តនាបទេសេន រជ្ជបរិច្ចាគំ បព្ពជ្ជូបគមនញ្ច អនុមោទន្តោ វទតិ. តេនាហ ‘‘ឥទំ ទុតិយាភិសេចន’’ន្តិ. បឋមំ រជ្ជាភិសេចនំ ឧបាទាយ ឥទំ បព្ពជ្ជូបគមនំ មម ទុតិយំ អភិសេចនំ. តញ្ហិ រាគាទីហិ សំកិលិដ្ឋំ សាសង្កំ សបរិសង្កំ កម្មំ អនត្ថសញ្ហិតំ ទុក្ខបដិពទ្ធំ និហីនំ, ឥទំ បន តំវិបរិយាយតោ ឧត្តមំ បណីតន្តិ អធិប្បាយោ.

តិស្សត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. អភយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

រូបំ ទិស្វា សតិ មុដ្ឋាតិ អាយស្មតោ អភយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោបិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តោ សុមេធស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ សុមេធំ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ សឡលបុប្ផេហិ បូជមកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវេសុ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា អភយោតិ លទ្ធនាមោ វិញ្ញុតំ បត្តោ ហេតុសម្បត្តិយា ចោទិយមានោ ឯកទិវសំ វិហារំ គតោ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា កតបុព្ពកិច្ចោ វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ វិហរតិ. អថស្ស ឯកទិវសំ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋស្ស អលង្កតបដិយត្តំ មាតុគាមំ ទិស្វា អយោនិសោមនសិការវសេន តស្ស រូបំ អារព្ភ ឆន្ទរាគោ ឧប្បជ្ជិ, សោ វិហារំ បវិសិត្វា ‘‘សតិំ វិស្សជ្ជិត្វា ឱលោកេន្តស្ស រូបារម្មណេ មយ្ហំ កិលេសោ ឧប្បន្នោ, អយុត្តំ មយា កត’’ន្តិ អត្តនោ ចិត្តំ និគ្គណ្ហន្តោ តាវទេវ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៥.៤៣-៤៧) –

‘‘សុមេធោ នាម នាមេន, សយម្ភូ អបរាជិតោ;

វិវេកមនុព្រូហន្តោ, អជ្ឈោគហិ មហាវនំ.

‘‘សឡលំ បុប្ផិតំ ទិស្វា, គន្ថិត្វាន វដំសកំ;

ពុទ្ធស្ស អភិរោបេសិំ, សម្មុខា លោកនាយកំ.

‘‘តិំសកប្បសហស្សម្ហិ, យំ បុប្ផមភិរោបយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ឩនវីសេ កប្បសតេ, សោឡសាសុំ សុនិម្មិតា;

សត្តរតនសម្បន្នា, ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ កិលេសុប្បត្តិនិទស្សនេន ‘‘កិលេសេ អនុវត្តេន្តស្ស វដ្ដទុក្ខតោ នត្ថេវ សីសុក្ខិបនំ. អហំ បន តេ នានុវត្តិ’’ន្តិ ទស្សេន្តោ –

៩៨. ‘‘រូបំ ទិស្វា សតិ មុដ្ឋា, បិយំ និមិត្តំ មនសិករោតោ;

សារត្តចិត្តោ វេទេតិ, តញ្ច អជ្ឈោស តិដ្ឋតិ;

តស្ស វឌ្ឍន្តិ អាសវា, ភវមូលោបគាមិនោ’’តិ. – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ រូបន្តិ រជ្ជនីយំ រូបាយតនំ, តំ បនេត្ថ ឥត្ថិរូបំ អធិប្បេតំ. ទិស្វាតិ ចក្ខុនា ទិស្វា, ចក្ខុទ្វារានុសារេន និមិត្តានុព្យញ្ជនសល្លក្ខណវសេន តំ គហេត្វា, តស្ស តថាគហណហេតូតិ អត្ថោ. សតិ មុដ្ឋាតិ អសុភសភាវេ កាយេ ‘‘អសុភ’’ន្ត្វេវ បវត្តនសតិ នដ្ឋា. យថា បន រូបំ ទិស្វា សតិ នដ្ឋា, តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បិយំ និមិត្តំ មនសិករោតោ’’តិ. យថាឧបដ្ឋិតំ អារម្មណំ ‘‘សុភំ សុខ’’ន្តិអាទិនា បិយនិមិត្តំ កត្វា អយោនិសោមនសិការេន មនសិករោតោ សតិ មុដ្ឋាតិ យោជនា. តថា ភូតោវ សារត្តចិត្តោ វេទេតីតិ សុដ្ឋុ រត្តចិត្តោ ហុត្វា តំ រូបារម្មណំ អនុភវតិ អភិនន្ទតិ, អភិនន្ទន្តោ បន តញ្ច អជ្ឈោស តិដ្ឋតិ អជ្ឈោសាយ តំ អារម្មណំ គិលិត្វា បរិនិដ្ឋបេត្វា វត្តតិ ចេវ, ឯវំភូតស្ស ច តស្ស វឌ្ឍន្តិ អាសវា ភវមូលោបគាមិនោតិ ភវស្ស សំសារស្ស មូលភាវំ ការណភាវំ ឧបគមនសភាវា កាមាសវាទយោ ចត្តារោបិ អាសវា តស្ស បុគ្គលស្ស ឧបរូបរិ វឌ្ឍន្តិយេវ, ន ហាយន្តិ. មយ្ហំ បន បដិសង្ខានេ ឋត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា សច្ចានិ បដិវិជ្ឈន្តស្ស មគ្គបដិបាដិយា តេ ចត្តារោបិ អាសវា អនវសេសតោ បហីនា បរិក្ខីណាតិ អធិប្បាយោ.

អភយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ឧត្តិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សទ្ទំ សុត្វា សតិ មុដ្ឋាតិ អាយស្មតោ ឧត្តិយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តោ សុមេធស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ គោនកាទិអត្ថតំ សឧត្តរច្ឆទំ ពុទ្ធារហំ បល្លង្កំ គន្ធកុដិយំ បញ្ញាបេត្វា អទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កបិលវត្ថុស្មិំ សក្យរាជកុលេ និព្ពត្តិ, តស្ស ឧត្តិយោតិ នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ សត្ថុ ញាតិសមាគមេ ពុទ្ធានុភាវំ ទិស្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា សមណធម្មំ ករោន្តោ ឯកទិវសំ នាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ អន្តរាមគ្គេ មាតុគាមស្ស គីតសទ្ទំ សុត្វា អយោនិសោមនសិការវសេន តត្ថ ឆន្ទរាគេ ឧប្បន្នេ បដិសង្ខានពលេន តំ វិក្ខម្ភេត្វា វិហារំ បវិសិត្វា សញ្ជាតសំវេគោ ទិវាដ្ឋានេ និសីទិត្វា តាវទេវ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៥.៤៨-៥២) –

‘‘សុមេធស្ស ភគវតោ, លោកជេដ្ឋស្ស តាទិនោ;

បល្លង្កោ ហិ មយា ទិន្នោ, សឧត្តរសបច្ឆទោ.

‘‘សត្តរតនសម្បន្នោ, បល្លង្កោ អាសិ សោ តទា;

មម សង្កប្បមញ្ញាយ, និព្ពត្តតិ សទា មម.

‘‘តិំសកប្បសហស្សម្ហិ, បល្លង្កមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, បល្លង្កស្ស ឥទំ ផលំ.

‘‘វីសកប្បសហស្សម្ហិ, សុវណ្ណាភា តយោ ជនា;

សត្តរតនសម្បន្នា, ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ កិលេសុប្បត្តិនិទស្សនេន ‘‘កិលេសេ អជិគុច្ឆន្តស្ស នត្ថិ វដ្ដទុក្ខតោ សីសុក្ខិបនំ, អហំ បន តេ ជិគុច្ឆិមេវា’’តិ ទស្សេន្តោ –

៩៩. ‘‘សទ្ទំ សុត្វា សតិ មុដ្ឋា, បិយំ និមិត្តំ មនសិករោតោ;

សារត្តចិត្តោ វេទេតិ, តញ្ច អជ្ឈោស តិដ្ឋតិ;

តស្ស វឌ្ឍន្តិ អាសវា, សំសារ ឧបគាមិនោ’’តិ. – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ សទ្ទន្តិ រជ្ជនីយំ សទ្ទារម្មណំ, សំសារឧបគាមិនោតិ –