១១. ឯកាទសមវគ្គោ

១. ពេលដ្ឋានិកត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ហិត្វា គិហិត្តំ អនវោសិតត្តោតិអាទិកា អាយស្មតោ ពេលដ្ឋានិកត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ ឥតោ ឯកតិំសេ កប្បេ វេស្សភុស្ស ភគវតោ កាលេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ ព្រាហ្មណសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គន្ត្វា ឃរាវាសំ បហាយ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ឥសីហិ បរិវុតោ វិចរន្តោ ឯកទិវសំ វេស្សភុំ ភគវន្តំ ទិស្វា បីតិសោមនស្សជាតោ សត្ថុ ញាណសម្បត្តិំ និស្សាយ បសន្នមានសោ ញាណំ ឧទ្ទិស្ស បុប្ផេហិ បូជំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា ពេលដ្ឋានិកោតិ លទ្ធនាមោ វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា កោសលរដ្ឋេ អរញ្ញេ វិហរន្តោ អលសោ កាយទឡ្ហិពហុលោ ផរុសវាចោ អហោសិ, សមណធម្មេ ចិត្តំ ន ឧប្បាទេសិ. អថ នំ ភគវា ញាណបរិបាកំ ឱលោកេត្វា –

១០១. ‘‘ហិត្វា គិហិត្តំ អនវោសិតត្តោ, មុខនង្គលី ឱទរិកោ កុសីតោ;

មហាវរាហោវ និវាបបុដ្ឋោ, បុនប្បុនំ គព្ភមុបេតិ មន្ទោ’’តិ. –

ឥមាយ ឱភាសគាថាយ សំវេជេសិ. សោ សត្ថារំ បុរតោ និសិន្នំ វិយ ទិស្វា តញ្ច គាថំ សុត្វា សំវេគជាតោ ញាណស្ស បរិបាកំ គតត្តា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៤.៤១-៤៦) –

‘‘កណិការំវ ជោតន្តំ, និសិន្នំ បព្ពតន្តរេ;

ឱភាសេន្តំ ទិសា សព្ពា, ឱសធិំ វិយ តារកំ.

‘‘តយោ មាណវកា អាសុំ, សកេ សិប្បេ សុសិក្ខិតា;

ខារិភារំ គហេត្វាន, អន្វេន្តិ មម បច្ឆតោ.

‘‘បុដកេ សត្ត បុប្ផានិ, និក្ខិត្តានិ តបស្សិនា;

គហេត្វា តានិ ញាណម្ហិ, វេស្សភុស្សាភិរោបយិំ.

‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិរោបយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ញាណបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ឯកូនតិំសកប្បម្ហិ, វិបុលាភសនាមកោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា សត្ថុ ឱវាទំ បដិបូជេន្តោ ព្យតិរេកមុខេន ច អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ តមេវ គាថំ បច្ចុទាហាសិ.

តត្ថ ហិត្វា គិហិត្តន្តិ គហដ្ឋភាវំ បរិច្ចជិត្វា បព្ពជិត្វាតិ អត្ថោ. អនវោសិតត្តោតិ អនុរូបំ អវោសិតត្តោ, យទត្ថំ សាសនេ បព្ពជន្តស្ស អនុរូបបរិញ្ញាទីនំ អតីរិតត្តា អបរិយោសិតភាវោ អកតករណីយោតិ អត្ថោ. អថ វា អនវោសិតត្តោតិ អនុអវោសិតសភាវោ, វិសុទ្ធីនំ មគ្គានញ្ច អនុបដិបាដិយា វសិតព្ពវាសស្ស អកតាវី, ទសសុ អរិយវាសេសុ អវុសិតវាតិ អត្ថោ. មុខសង្ខាតំ នង្គលំ ឥមស្ស អត្ថីតិ មុខនង្គលី. នង្គលេន វិយ បថវិំ បរេសុ ផរុសវាចប្បយោគេន អត្តានំ ខនន្តោតិ អត្ថោ. ឱទរិកោតិ ឧទរេ បសុតោ ឧទរបោសនតប្បរោ. កុសីតោតិ អលសោ, ភាវនំ អននុយុញ្ជន្តោ. ឯវំភូតស្ស និប្ផត្តិំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘មហាវរាហោវ និវាបបុដ្ឋោ, បុនប្បុនំ គព្ភមុបេតិ មន្ទោ’’តិ. តស្សត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ. ឯត្ថ ច យថា បព្ពជិត្វា អនវោសិតាទិសភាវតាយ បុនប្បុនំ គព្ភមុបេតិ មន្ទោ, ន ឯវំ មាទិសោ បណ្ឌិតោ. តព្ពិបរីតសភាវតាយ បន សម្មាបដិបត្តិយា មត្ថកំ បាបិតត្តា បរិនិព្ពាយតីតិ ព្យតិរេកមុខេន អញ្ញំ ព្យាកាសីតិ ទដ្ឋព្ពន្តិ.

ពេលដ្ឋានិកត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សេតុច្ឆត្ថេរគាថាវណ្ណនា

មានេន វញ្ចិតាសេតិ អាយស្មតោ សេតុច្ឆត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តោ តិស្សស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ តិស្សំ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ សុមធុរំ បនសផលំ អភិសង្ខតំ នាឡិកេរសាឡវំ អទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ អញ្ញតរស្ស មណ្ឌលិករញ្ញោ បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, សេតុច្ឆោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ បិតរិ មតេ រជ្ជេ បតិដ្ឋិតោ ឧស្សាហសត្តីនំ អភាវេន រាជកិច្ចានិ វិរាធេន្តោ រជ្ជំ បរហត្ថគតំ កត្វា ទុក្ខប្បត្តិយា សំវេគជាតោ ជនបទចារិកំ ចរន្តំ ភគវន្តំ ទិស្វា ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា បរិកម្មំ ករោន្តោ តទហេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៧.១៣-១៧) –

‘‘តិស្សស្ស ខោ ភគវតោ, បុព្ពេ ផលមទាសហំ;

នាឡិកេរញ្ច បាទាសិំ, ខជ្ជកំ អភិសម្មតំ.

‘‘ពុទ្ធស្ស តមហំ ទត្វា, តិស្សស្ស តុ មហេសិនោ;

មោទាមហំ កាមកាមី, ឧបបជ្ជិំ យមិច្ឆកំ.

‘‘ទ្វេនវុតេ ឥតោ កប្បេ, យំ ទានមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘ឥតោ តេរសកប្បម្ហិ, រាជា ឥន្ទសមោ អហុ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា កិលេសេ គរហន្តោ –

១០២. ‘‘មានេន វញ្ចិតាសេ, សង្ខារេសុ សំកិលិស្សមានាសេ;

លាភាលាភេន មថិតា, សមាធិំ នាធិគច្ឆន្តី’’តិ. – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ មានេន វញ្ចិតាសេតិ ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិនយប្បវត្តេន មានេន អត្តុក្កំសនបរវម្ភនាទិវសេន កុសលភណ្ឌច្ឆេទនេន វិប្បលទ្ធា. សង្ខារេសុ សំកិលិស្សមានាសេតិ អជ្ឈត្តិកពាហិរេសុ ចក្ខាទីសុ ចេវ រូបាទីសុ ច សង្ខតធម្មេសុ សំកិលិស្សមានា, ‘‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ តំនិមិត្តំ តណ្ហាគាហាទិវសេន សំកិលេសំ អាបជ្ជមានា. លាភាលាភេន មថិតាតិ បត្តចីវរាទីនញ្ចេវ វត្ថាទីនញ្ច លាភេន តេសំយេវ ច អលាភេន តំនិមិត្តំ ឧប្បន្នេហិ អនុនយបដិឃេហិ មថិតា មទ្ទិតា អភិភូតា. និទស្សនមត្តញ្ចេតំ អវសិដ្ឋលោកធម្មានម្បេត្ថ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. សមាធិំ នាធិគច្ឆន្តីតិ តេ ឯវរូបា បុគ្គលា សមាធិំ សមថវិបស្សនាវសេន ចិត្តេកគ្គតំ កទាចិបិ ន វិន្ទន្តិ ន បដិលភន្តិ ន បាបុណន្តិ សមាធិសំវត្តនិកានំ ធម្មានំ អភាវតោ, ឥតរេសញ្ច ភាវតោ. ឥធាបិ យថា មានាទីហិ អភិភូតា អវិទ្ទសុនោ សមាធិំ នាធិគច្ឆន្តិ, ន ឯវំ វិទ្ទសុនោ. តេ បន មាទិសា តេហិ អនភិភូតា សមាធិំ អធិគច្ឆន្តេវាតិ ព្យតិរេកមុខេន អញ្ញាព្យាករណន្តិ វេទិតព្ពំ.

សេតុច្ឆត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ពន្ធុរត្ថេរគាថាវណ្ណនា

នាហំ ឯតេន អត្ថិកោតិ អាយស្មតោ ពន្ធុរត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ កាលេ អញ្ញតរស្ស រញ្ញោ អន្តេបុរេ គោបកោ ហុត្វា ឯកទិវសំ ភគវន្តំ សបរិសំ រាជង្គណេន គច្ឆន្តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ កណវេរបុប្ផានិ គហេត្វា សសង្ឃំ លោកនាយកំ បូជេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សីលវតីនគរេ សេដ្ឋិបុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, ពន្ធុរោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វិញ្ញុតំ បត្តោ កេនចិទេវ ករណីយេន សាវត្ថិយំ គតោ ឧបាសកេហិ សទ្ធិំ វិហារំ គតោ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា ញាណស្ស បរិបាកត្តា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៧.៧-១២) –

‘‘សិទ្ធត្ថោ នាម ភគវា, លោកជេដ្ឋោ នរាសភោ;

បុរក្ខតោ សាវកេហិ, នគរំ បដិបជ្ជថ.

‘‘រញ្ញោ អន្តេបុរេ អាសិំ, គោបកោ អភិសម្មតោ;

បាសាទេ ឧបវិដ្ឋោហំ, អទ្ទសំ លោកនាយកំ.

‘‘កណវេរំ គហេត្វាន, ភិក្ខុសង្ឃេ សមោកិរិំ;

ពុទ្ធស្ស វិសុំ កត្វាន, តតោ ភិយ្យោ សមោកិរិំ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិបូជយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘សត្តាសីតិម្ហិតោ កប្បេ, ចតុរាសុំ មហិទ្ធិកា;

សត្តរតនសម្បន្នា, ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា កតញ្ញុភាវេ ឋត្វា អត្តនោ ឧបការស្ស រញ្ញោ បច្ចុបការំ កាតុំ សីលវតីនគរំ គន្ត្វា រញ្ញោ ធម្មំ ទេសេន្តោ សច្ចានិ បកាសេសិ. រាជា សច្ចបរិយោសានេ សោតាបន្នោ ហុត្វា អត្តនោ នគរេ សុទស្សនំ នាម មហន្តំ វិហារំ ការេត្វា ថេរស្ស និយ្យាតេសិ. មហាលាភសក្ការោ អហោសិ. ថេរោ វិហារំ សព្ពញ្ច លាភសក្ការំ សង្ឃស្ស និយ្យាតេត្វា សយំ បុរិមនិយាមេនេវ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា យាបេន្តោ កតិបាហំ តត្ថ វសិត្វា សាវត្ថិំ គន្តុកាមោ អហោសិ. ភិក្ខូ, ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេ ឥធេវ វសថ, សចេ បច្ចយេហិ វេកល្លំ, មយំ តំ បរិបូរេស្សាមា’’តិ អាហំសុ. ថេរោ, ‘‘ន មយ្ហំ, អាវុសោ, ឧឡារេហិ បច្ចយេហិ អត្ថោ អត្ថិ, ឥតរីតរេហិ បច្ចយេហិ យាបេមិ, ធម្មរសេនេវម្ហិ តិត្តោ’’តិ ទស្សេន្តោ –

១០៣. ‘‘នាហំ ឯតេន អត្ថិកោ, សុខិតោ ធម្មរសេន តប្បិតោ;

បិត្វា រសគ្គមុត្តមំ, ន ច កាហាមិ វិសេន សន្ថវ’’ន្តិ. –

គាថំ អភាសិ.

តត្ថ នាហំ ឯតេន អត្ថិកោតិ យេន មំ តុម្ហេ តប្បេតុកាមា ‘‘បរិបូរេស្សាមា’’តិ វទថ, ឯតេន អាមិសលាភេន បច្ចយាមិសរសេន នាហំ អត្ថិកោ, មយ្ហំ ឯតេន អត្ថោ នត្ថិ, សន្តុដ្ឋិ បរមំ សុខន្តិ ឥតរីតរេហេវ បច្ចយេហិ យាបេមីតិ អត្ថោ. ឥទានិ តេន អនត្ថិកភាវេ បធានការណំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សុខិតោ ធម្មរសេន តប្បិតោ’’តិ. សត្តតិំសពោធិបក្ខិយធម្មរសេន ចេវ នវវិធលោកុត្តរធម្មរសេន ច តប្បិតោ បីណិតោ សុខិតោ ឧត្តមេន សុខេន សុហិតោតិ អត្ថោ. បិត្វា រសគ្គមុត្តមន្តិ សព្ពរសេសុ អគ្គំ សេដ្ឋំ តតោយេវ ឧត្តមំ យថាវុត្តំ ធម្មរសំ បិវិត្វា ឋិតោ, តេនាហ – ‘‘សព្ពរសំ ធម្មរសោ ជិនាតី’’តិ (ធ. ប. ៣៥៤). ន ច កាហាមិ វិសេន សន្ថវន្តិ ឯវរូបំ រសុត្តមំ ធម្មរសំ បិវិត្វា ឋិតោ វិសេន វិសសទិសេន វិសរសេន សន្ថវំ សំសគ្គំ ន ករិស្សាមិ, តថាករណស្ស ការណំ នត្ថីតិ អត្ថោ.

ពន្ធុរត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ខិតកត្ថេរគាថាវណ្ណនា

លហុកោ វត មេ កាយោតិ អាយស្មតោ ខិតកត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ យក្ខសេនាបតិ ហុត្វា និព្ពត្តោ ឯកទិវសំ យក្ខសមាគមេ និសិន្នោ សត្ថារំ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសិន្នំ ទិស្វា ឧបសង្កមិត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. តស្ស សត្ថា ធម្មំ ទេសេសិ. សោ ធម្មំ សុត្វា ឧឡារំ បីតិសោមនស្សំ បវេទេន្តោ អប្ផោដេន្តោ ឧដ្ឋហិត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ, ខិតកោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វិញ្ញុតំ បត្តោ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស មហិទ្ធិកភាវំ សុត្វា ‘‘ឥទ្ធិមា ភវិស្សាមី’’តិ បុព្ពហេតុនា ចោទិយមានោ បព្ពជិត្វា ភគវតោ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា សមថវិបស្សនាសុ កម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៧.១-៦) –

‘‘បទុមោ នាម នាមេន, ទ្វិបទិន្ទោ នរាសភោ;

បវនា អភិនិក្ខម្ម, ធម្មំ ទេសេតិ ចក្ខុមា.

‘‘យក្ខានំ សមយោ អាសិ, អវិទូរេ មហេសិនោ;

យេន កិច្ចេន សម្បត្តា, អជ្ឈាបេក្ខិំសុ តាវទេ.

‘‘ពុទ្ធស្ស គិរមញ្ញាយ, អមតស្ស ច ទេសនំ;

បសន្នចិត្តោ សុមនោ, អប្ផោដេត្វា ឧបដ្ឋហិំ.

‘‘សុចិណ្ណស្ស ផលំ បស្ស, ឧបដ្ឋានស្ស សត្ថុនោ;

តិំសកប្បសហស្សេសុ, ទុគ្គតិំ នុបបជ្ជហំ.

‘‘ឩនតិំសេ កប្បសតេ, សមលង្កតនាមកោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា សវិសេសំ ឥទ្ធីសុ វសីភាវេន អនេកវិហិតំ ឥទ្ធិវិធំ បច្ចនុភោន្តោ ឥទ្ធិបាដិហារិយេន អនុសាសនីបាដិហារិយេន ច សត្តានំ អនុគ្គហំ ករោន្តោ វិហរតិ. សោ ភិក្ខូហិ, ‘‘កថំ ត្វំ, អាវុសោ, ឥទ្ធិ វឡញ្ជេសី’’តិ បុដ្ឋោ តមត្ថំ អាចិក្ខន្តោ –

១០៤. ‘‘លហុកោ វត មេ កាយោ, ផុដ្ឋោ ច បីតិសុខេន វិបុលេន;

តូលមិវ ឯរិតំ មាលុតេន, បិលវតីវ មេ កាយោ’’តិ. –

គាថំ អភាសិ. ‘‘ឧទានវសេនា’’តិបិ វទន្តិយេវ.

តត្ថ លហុកោ វត មេ កាយោតិ នីវរណាទិវិក្ខម្ភនេន ចុទ្ទសវិធេន ចិត្តបរិទមនេន ចតុរិទ្ធិបាទកភាវនាយ សុដ្ឋុ ចិណ្ណវសីភាវេន ច មេ រូបកាយោ សល្លហុកោ វត, យេន ទន្ធំ មហាភូតបច្ចយម្បិ នាម ឥមំ ករជកាយំ ចិត្តវសេន បរិណាមេមីតិ អធិប្បាយោ. ផុដ្ឋោ ច បីតិសុខេន វិបុលេនាតិ សព្ពត្ថកមេវ ផរន្តេន មហតា ឧឡារេន បីតិសហិតេន សុខេន ផុដ្ឋោ ច មេ កាយោតិ យោជនា. ឥទញ្ច យថា កាយោ លហុកោ អហោសិ, តំ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. សុខសញ្ញោក្កមនេន ហិ សទ្ធិំយេវ លហុសញ្ញោក្កមនំ ហោតិ. សុខស្ស ផរណញ្ចេត្ថ តំសមុដ្ឋានរូបវសេន ទដ្ឋព្ពំ កថំ បន ចតុត្ថជ្ឈានសមង្គិនោ បីតិសុខផរណំ, សមតិក្កន្តបីតិសុខញ្ហិ តន្តិ ចេ? សច្ចមេតំ, ឥទំ បន ន ចតុត្ថជ្ឈានលក្ខណវសេន វុត្តំ, អថ ខោ បុព្ពភាគវសេន. ‘‘បីតិសុខេនា’’តិ បន បីតិសហិតសទិសេន សុខេន, ឧបេក្ខា ហិ ឥធ សន្តសភាវតាយ ញាណវិសេសយោគតោ ច សុខន្តិ អធិប្បេតំ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘សុខសញ្ញញ្ច លហុសញ្ញញ្ច ឱក្កមតី’’តិ (បដិ. ម. ១.១០១). បាទកជ្ឈានារម្មណេន រូបកាយារម្មណេន វា ឥទ្ធិចិត្តេន សហជាតំ សុខសញ្ញញ្ច លហុសញ្ញញ្ច ឱក្កមតិ បវិសតិ ផុសតិ សម្បាបុណាតីតិ អយម្បិ តត្ថ អត្ថោ. តថា ចាហ អដ្ឋកថាយំ (បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.៣.១២) – ‘‘សុខសញ្ញា នាម ឧបេក្ខាសម្បយុត្តា សញ្ញា. ឧបេក្ខា ហិ សន្តំ សុខន្តិ វុត្តំ សាយេវ សញ្ញា នីវរណេហិ ចេវ វិតក្កាទិបច្ចនីកេហិ ច វិមុត្តត្តា លហុសញ្ញាតិបិ វេទិតព្ពា. តំ ឱក្កន្តស្ស បនស្ស ករជកាយោបិ តូលបិចុ វិយ សល្លហុកោ ហោតិ. សោ ឯវំ វាតក្ខិត្តតូលបិចុនោ វិយ សល្លហុកេន ទិស្សមានេន កាយេន ព្រហ្មលោកំ គច្ឆតី’’តិ. តេនាហ ‘‘តូលមិវ ឯរិតំ មាលុតេន, បិលវតីវ មេ កាយោ’’តិ. តស្សត្ថោ – យទាហំ ព្រហ្មលោកំ អញ្ញំ វា ឥទ្ធិយា គន្តុកាមោ ហោមិ, តទា មាលុតេន វាយុនា ឯរិតំ ចិត្តំ តូលបិចុ វិយ អាកាសំ លង្ឃន្តោយេវ មេ កាយោ ហោតីតិ.

ខិតកត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. មលិតវម្ភត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ឧក្កណ្ឋិតោតិ អាយស្មតោ មលិតវម្ភត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហិមវន្តតោ អវិទូរេ អញ្ញតរស្មិំ ជាតស្សរេ សកុណោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, បទុមុត្តរោ ភគវា តំ អនុគ្គណ្ហន្តោ តត្ថ គន្ត្វា ជាតស្សរតីរេ ចង្កមតិ. សកុណោ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ សរេ កុមុទានិ គហេត្វា ភគវន្តំ បូជេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កុរុកច្ឆនគរេ អញ្ញតរស្ស ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, មលិតវម្ភោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វិញ្ញុតំ បត្តោ បច្ឆាភូមហាថេរំ ឧបសង្កមិត្វា តស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ វិហរតិ. តស្ស ច អយំ សភាវោ, យត្ថ ភោជនសប្បាយោ ទុល្លភោ, ឥតរេ សុលភា, តតោ ន បក្កមតិ. យត្ថ បន ភោជនសប្បាយោ សុលភោ, ឥតរេ ទុល្លភា, តត្ថ ន វសតិ បក្កមតេវ. ឯវំ វិហរន្តោ ច ហេតុសម្បន្នតាយ មហាបុរិសជាតិកតាយ ច នចិរស្សេវ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៦.៥១-៥៧) –

‘‘ហិមវន្តស្សាវិទូរេ, មហាជាតស្សរោ អហុ;

បទុមុប្បលសញ្ឆន្នោ, បុណ្ឌរីកសមោត្ថដោ.

‘‘កុកុត្ថោ នាម នាមេន, តត្ថាសិំ សកុណោ តទា;

សីលវា ពុទ្ធិសម្បន្នោ, បុញ្ញាបុញ្ញេសុ កោវិទោ.

‘‘បទុមុត្តរោ លោកវិទូ, អាហុតីនំ បដិគ្គហោ;

ជាតស្សរស្សាវិទូរេ, សញ្ចរិត្ថ មហាមុនិ.

‘‘ជលជំ កុមុទំ ឆេត្វា, ឧបនេសិំ មហេសិនោ;

មម សង្កប្បមញ្ញាយ, បដិគ្គហិ មហាមុនិ.

‘‘តញ្ច ទានំ ទទិត្វាន, សុក្កមូលេន ចោទិតោ;

កប្បានំ សតសហស្សំ, ទុគ្គតិំ នុបបជ្ជហំ.

‘‘សោឡសេតោ កប្បសតេ, អាសុំ វរុណនាមកា;

អដ្ឋ ឯតេ ជនាធិបា, ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា ឧទានេន្តោ –

១០៥. ‘‘ឧក្កណ្ឋិតោបិ ន វសេ, រមមានោបិ បក្កមេ;

ន ត្វេវានត្ថសំហិតំ, វសេ វាសំ វិចក្ខណោ’’តិ. – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ ឧក្កណ្ឋិតោបិ ន វសេតិ យស្មិំ អាវាសេ វសន្តស្ស មេ ភោជនសប្បាយាលាភេន អធិកុសលេសុ ធម្មេសុ ឧក្កណ្ឋា អនភិរតិ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ ឧក្កណ្ឋិតោបិ វសាមិយេវ ឥតរសប្បាយលាភេន ន បក្កមេ ន បក្កមាមិ. ន វសេតិ ឯត្ថ ន-ការេនបិ បក្កមេតិបទំ សម្ពន្ធិតព្ពំ. រមមានោបិ បក្កមេតិ យស្មិំ បន អាវាសេ វសន្តស្ស មេ បច្ចយវេកល្លាភាវេន នត្ថិ ឧក្កណ្ឋា, អញ្ញទត្ថុ អភិរមាមិ, ឯវំ អភិរមមានោបិ អវសេសសប្បាយាលាភេន តតោ បក្កមេ, ន វសេយ្យំ. ឯវំ បដិបជ្ជន្តោវាហំ នចិរស្សេវ សកត្ថំ បច្ចុបាទិន្តិ. អយញ្ចេត្ថ អត្តបដិបត្តិបច្ចវេក្ខណាយំ យោជនា. បរស្ស ឱវាទទានេ បន វសេយ្យ ន បក្កមេយ្យាតិ វិធានវសេន យោជេតព្ពំ. ន ត្វេវានត្ថសំហិតំ, វសេ វាសំ វិចក្ខណោតិ យស្មិំ អាវាសេ បច្ចយា សុលភា, សមណធម្មោ ន បារិបូរិំ គច្ឆតិ, យស្មិញ្ច អាវាសេ បច្ចយា ទុល្លភា, សមណធម្មោបិ បារិបូរិំ ន គច្ឆតិ, ឯវរូបោ អាវាសោ ឥធ អនត្ថសំហិតោ នាម អវឌ្ឍិសហិតោតិ កត្វា. ឯវរូបំ វាសំ វិចក្ខណោ វិញ្ញុជាតិកោ សកត្ថំ បរិបូរេតុកាមោ នត្វេវ វសេយ្យ. យត្ថ បន បញ្ចង្គសមន្នាគតោ អាវាសោ លព្ភតិ, សត្តបិ សប្បាយា លព្ភន្តិ, តត្ថេវ វសេយ្យាតិ អត្ថោ.

មលិតវម្ភត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សុហេមន្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សតលិង្គស្ស អត្ថស្សាតិ អាយស្មតោ សុហេមន្តត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ទ្វានវុតេ កប្បេ តិស្សស្ស ភគវតោ កាលេ វនចរោ ហុត្វា វនេ វសតិ, តំ អនុគ្គហិតុំ ភគវា អរញ្ញំ បវិសិត្វា តស្ស អាសន្នេ ឋានេ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិ. សោ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ សុគន្ធានិ បុន្នាគបុប្ផានិ ឱចិនិត្វា ភគវន្តំ បូជេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ បារិយន្តទេសេ វិភវសម្បន្នស្ស ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, សុហេមន្តោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វិញ្ញុតំ បត្តោ សង្កស្សនគរេ មិគទាយេ វិហរន្តំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា តេបិដកោ ហុត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ ឆឡភិញ្ញោ បដិសម្ភិទាបត្តោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៦.៤៦-៥០) –

‘‘កាននំ វនមោគយ្ហ, វសាមិ លុទ្ទកោ អហំ;

បុន្នាគំ បុប្ផិតំ ទិស្វា, ពុទ្ធសេដ្ឋំ អនុស្សរិំ.

‘‘តំ បុប្ផំ ឱចិនិត្វាន, សុគន្ធំ គន្ធិតំ សុភំ;

ថូបំ ករិត្វា បុលិនេ, ពុទ្ធស្ស អភិរោបយិំ.

‘‘ទ្វេនវុតេ ឥតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិបូជយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ឯកម្ហិ នវុតេ កប្បេ, ឯកោ អាសិំ តមោនុទោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ឯវំ ចិន្តេសិ – ‘‘មយា ខោ យំ សាវកេន បត្តព្ពំ, តំ អនុប្បត្តំ, យំនូនាហំ ឥទានិ ភិក្ខូនំ អនុគ្គហំ ករេយ្យ’’ន្តិ. ឯវំ ចិន្តេត្វា បភិន្នបដិសម្ភិទតាយ អកិលាសុតាយ ច អត្តនោ សន្តិកំ ឧបគតេ ភិក្ខូ យថារហំ ឱវទន្តោ អនុសាសន្តោ កង្ខំ ឆិន្ទន្តោ ធម្មំ កថេន្តោ កម្មដ្ឋានំ និគ្គុម្ពំ និជ្ជដំ កត្វា អាចិក្ខន្តោ វិហរតិ. អថេកទិវសំ អត្តនោ សន្តិកំ ឧបគតានំ ភិក្ខូនំ វិញ្ញូនញ្ច បុគ្គលានំ វិសេសំ អាចិក្ខន្តោ –

១០៦. ‘‘សតលិង្គស្ស អត្ថស្ស, សតលក្ខណធារិនោ;

ឯកង្គទស្សី ទុម្មេធោ, សតទស្សី ច បណ្ឌិតោ’’តិ. – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ សតលិង្គស្សាតិ លីនមត្ថំ គមេន្តីតិ លិង្គានិ, អត្ថេសុ សទ្ទស្ស បវត្តិនិមិត្តានិ, តានិ បន សតំ អនេកានិ លិង្គានិ ឯតស្សាតិ សតលិង្គោ. អនេកត្ថោ ហិ ឥធ សតសទ្ទោ, ‘‘សតំ សហស្ស’’ន្តិអាទីសុ វិយ ន សង្ខ្យាវិសេសត្ថោ តស្ស សតលិង្គស្ស. អត្ថស្សាតិ ញេយ្យស្ស, ញេយ្យញ្ហិ ញាណេន អរណីយតោ ‘‘អត្ថោ’’តិ វុច្ចតិ. សោ ច ឯកោបិ អនេកលិង្គោ, យថា ‘‘សក្កោ បុរិន្ទទោ មឃវា’’តិ, ‘‘បញ្ញា វិជ្ជា មេធា ញាណ’’ន្តិ ច. យេន លិង្គេន បវត្តិនិមិត្តេន តាវតិំសាធិបតិម្ហិ ឥន្ទសទ្ទោ បវត្តោ, ន តេន តត្ថ សក្កាទិសទ្ទា បវត្តា, អថ ខោ អញ្ញេន. តថា យេន សម្មាទិដ្ឋិម្ហិ បញ្ញាសទ្ទោ បវត្តោ, ន តេន វិជ្ជាទិសទ្ទា. តេន វុត្តំ ‘‘សតលិង្គស្ស អត្ថស្សា’’តិ.

សតលក្ខណធារិនោតិ អនេកលក្ខណវតោ. លក្ខីយតិ ឯតេនាតិ លក្ខណំ, បច្ចយភាវិនោ អត្ថស្ស អត្តនោ ផលំ បដិច្ច បច្ចយភាវោ, តេន ហិ សោ អយំ ឥមស្ស ការណន្តិ លក្ខីយតិ. សោ ច ឯកស្សេវ អត្ថស្ស អនេកប្បភេទោ ឧបលព្ភតិ, តេនាហ ‘‘សតលក្ខណធារិនោ’’តិ. អថ វា លក្ខីយន្តីតិ លក្ខណានិ, តស្ស តស្ស អត្ថស្ស សង្ខតតាទយោ បការវិសេសា តេ បន អត្ថតោ អវត្ថាវិសេសា វេទិតព្ពា. តេ ច បន តេសំ អនិច្ចតាទិសាមញ្ញលក្ខណំ លិង្គេន្តិ ញាបេន្តីតិ ‘‘លិង្គានី’’តិ ច វុច្ចន្តិ. តស្សិមេ អាការា, យស្មា ឯកស្សាបិ អត្ថស្ស អនេកេ ឧបលព្ភន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘សតលិង្គស្ស អត្ថស្ស, សតលក្ខណធារិនោ’’តិ. តេនាហ អាយស្មា ធម្មសេនាបតិ – ‘‘សព្ពេ ធម្មា សព្ពាការេន ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណមុខេ អាបាថំ អាគច្ឆន្តី’’តិ (មហានិ. ១៥៦; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៥; បដិ. ម. ៣.៥).

ឯកង្គទស្សី ទុម្មេធោតិ ឯវំ អនេកលិង្គេ អនេកលក្ខណេ អត្ថេ យោ តត្ថ ឯកង្គទស្សី អបុថុបញ្ញតាយ ឯកលិង្គមត្តំ ឯកលក្ខណមត្តញ្ច ទិស្វា អត្តនា ទិដ្ឋមេវ ‘‘ឥទមេវ សច្ច’’ន្តិ អភិនិវិស្ស ‘‘មោឃមញ្ញ’’ន្តិ ឥតរំ បដិក្ខិបតិ, ហត្ថិទស្សនកអន្ធោ វិយ ឯកង្គគាហី ទុម្មេធោ ទុប្បញ្ញោ តត្ថ វិជ្ជមានានំយេវ បការវិសេសានំ អជាននតោ មិច្ឆា អភិនិវិសនតោ ច. សតទស្សី ច បណ្ឌិតោតិ បណ្ឌិតោ បន តត្ថ វិជ្ជមានេ អនេកេបិ បការេ អត្តនោ បញ្ញាចក្ខុនា សព្ពសោ បស្សតិ. យោ វា តត្ថ លព្ភមានេ អនេកេ បញ្ញាចក្ខុនា អត្តនាបិ បស្សតិ, អញ្ញេសម្បិ ទស្សេតិ បកាសេតិ, សោ បណ្ឌិតោ វិចក្ខណោ អត្ថេសុ កុសលោ នាមាតិ. ឯវំ ថេរោ ឧក្កំសគតំ អត្តនោ បដិសម្ភិទាសម្បត្តិំ ភិក្ខូនំ វិភាវេសិ.

សុហេមន្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ធម្មសវត្ថេរគាថាវណ្ណនា

បព្ពជិំ តុលយិត្វានាតិ អាយស្មតោ ធម្មសវត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ សុវច្ឆោ នាម ព្រាហ្មណោ ហុត្វា តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ ឃរាវាសេ ទោសំ ទិស្វា តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អរញ្ញាយតនេ បព្ពតន្តរេ អស្សមំ ការេត្វា ពហូហិ តាបសេហិ សទ្ធិំ វសិ. អថស្ស កុសលពីជំ រោបេតុកាមោ បទុមុត្តរោ ភគវា អស្សមសមីបេ អាកាសេ ឋត្វា ឥទ្ធិបាដិហារិយំ ទស្សេសិ. សោ តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ បូជេតុកាមោ នាគបុប្ផានិ ឱចិនាបេសិ. សត្ថា, ‘‘អលំ ឥមស្ស តាបសស្ស ឯត្តកំ កុសលពីជ’’ន្តិ បក្កាមិ. សោ បុប្ផានិ គហេត្វា សត្ថុ គមនមគ្គំ ឱកិរិត្វា ចិត្តំ បសាទេន្តោ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ អដ្ឋាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មគធរដ្ឋេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា ធម្មសវោតិ លទ្ធនាមោ វិញ្ញុតំ បត្តោ ហេតុសម្បត្តិយា ចោទិយមានោ ឃរាវាសេ អាទីនវំ បព្ពជ្ជាយ អានិសំសញ្ច ទិស្វា ទក្ខិណាគិរិស្មិំ វិហរន្តំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៦.៣៩-៤៥) –

‘‘សុវច្ឆោ នាម នាមេន, ព្រាហ្មណោ មន្តបារគូ;

បុរក្ខតោ សសិស្សេហិ, វសតេ បព្ពតន្តរេ.

‘‘បទុមុត្តរោ នាម ជិនោ, អាហុតីនំ បដិគ្គហោ;

មមុទ្ធរិតុកាមោ សោ, អាគច្ឆិ មម សន្តិកំ.

‘‘វេហាសម្ហិ ចង្កមតិ, ធូបាយតិ ជលតេ តថា;

ហាសំ មមំ វិទិត្វាន, បក្កាមិ បាចិនាមុខោ.

‘‘តញ្ច អច្ឆរិយំ ទិស្វា, អព្ភុតំ លោមហំសនំ;

នាគបុប្ផំ គហេត្វាន, គតមគ្គម្ហិ ឱកិរិំ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, យំ បុប្ផំ ឱកិរិំ អហំ;

តេន ចិត្តប្បសាទេន, ទុគ្គតិំ នុបបជ្ជហំ.

‘‘ឯកតិំសេ កប្បសតេ, រាជា អាសិ មហារហោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា សោមនស្សប្បត្តោ ឧទានវសេន –

១០៧. ‘‘បព្ពជិំ តុលយិត្វាន, អគារស្មានគារិយំ;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ. – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ បព្ពជិំ តុលយិត្វានាតិ ‘‘សម្ពាធោ ឃរាវាសោ រជាបថោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.១៩១; ម. និ. ២.១០; សំ. និ. ២.១៥៤) ឃរាវាសេ, ‘‘អប្បស្សាទា កាមា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា’’តិអាទិនា (បាចិ. ៤១៧; ម. និ. ១.១៧៧) កាមេសុ អាទីនវំ តប្បដិបក្ខតោ នេក្ខម្មេ ច អានិសំសំ តុលភូតាយ បញ្ញាយ វិចារេត្វា វីមំសិត្វាតិ អត្ថោ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. ឥទមេវ ច ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណំ អហោសីតិ.

ធម្មសវត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ធម្មសវបិតុត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ស វីសវស្សសតិកោតិ អាយស្មតោ ធម្មសវបិតុត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ ពុទ្ធសុញ្ញេ លោកេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ភូតគណេ នាម បព្ពតេ វិហរន្តំ បច្ចេកសម្ពុទ្ធំ ទិស្វា បសន្នមានសោ តិណសូលបុប្ផេហិ បូជំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មគធរដ្ឋេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ទារបរិគ្គហំ កត្វា ធម្មសវំ នាម បុត្តំ លភិត្វា តស្មិំ បព្ពជិតេ សយម្បិ វីសវស្សសតិកោ ហុត្វា, ‘‘មម បុត្តោ តាវ តរុណោ បព្ពជិ, អថ កស្មា នាហំ បព្ពជិស្សាមី’’តិ សញ្ជាតសំវេគោ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុត្វា បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៦.៣៥-៣៨) –

‘‘ហិមវន្តស្សាវិទូរេ, ភូតគណោ នាម បព្ពតោ;

វសតេកោ ជិនោ តត្ថ, សយម្ភូ លោកនិស្សដោ.

‘‘តិណសូលំ គហេត្វាន, ពុទ្ធស្ស អភិរោបយិំ;

ឯកូនសតសហស្សំ, កប្បំ ន វិនិបាតិកោ.

‘‘ឥតោ ឯកាទសេ កប្បេ, ឯកោសិំ ធរណីរុហោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា សញ្ជាតសោមនស្សោ ឧទានេន្តោ –

១០៨. ‘‘ស វីសវស្សសតិកោ, បព្ពជិំ អនគារិយំ;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ. – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ ស វីសវស្សសតិកោតិ សោ វីសំវស្សសតិកោ, សោ អហំ ជាតិយា វីសាធិកវស្សសតិកោ សមានោ. បព្ពជិន្តិ បព្ពជ្ជំ ឧបគច្ឆិំ. សេសំ វុត្តនយមេវ. ឥទមេវ ច ឥមស្ស ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណំ អហោសិ.

ធម្មសវបិតុត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. សង្ឃរក្ខិតត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ន នូនាយំ បរមហិតានុកម្បិនោតិ អាយស្មតោ សង្ឃរក្ខិតត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោបិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ចតុនវុតេ កប្បេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ បព្ពតបាទេ វសន្តេ សត្ត បច្ចេកសម្ពុទ្ធេ ទិស្វា បសន្នមានសោ កទម្ពបុប្ផានិ គហេត្វា បូជេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ឥព្ភកុលេ និព្ពត្តិ, តស្ស សង្ឃរក្ខិតោតិ នាមំ អហោសិ. សោ វិញ្ញុតំ បត្តោ បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ សហាយំ កត្វា អរញ្ញេ វិហរតិ. ថេរស្ស វសនដ្ឋានតោ អវិទូរេ វនគុម្ពេ ឯកា មិគី វិជាយិត្វា តរុណំ ឆាបំ រក្ខន្តី ឆាតជ្ឈត្តាបិ បុត្តសិនេហេន ទូរេ គោចរាយ ន គច្ឆតិ, អាសន្នេ ច តិណោទកស្ស អលាភេន កិលមតិ. តំ ទិស្វា ថេរោ, ‘‘អហោ វតាយំ លោកោ តណ្ហាពន្ធនពទ្ធោ មហាទុក្ខំ អនុភវតិ, ន តំ ឆិន្ទិតុំ សក្កោតី’’តិ សំវេគជាតោ តមេវ អង្កុសំ កត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៦.៣០-៣៤) –

‘‘ហិមវន្តស្សាវិទូរេ, កុក្កុដោ នាម បព្ពតោ;

តម្ហិ បព្ពតបាទម្ហិ, សត្ត ពុទ្ធា វសន្តិ តេ.