១២. ទ្វាទសមវគ្គោ

១. ជេន្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ទុប្បព្ពជ្ជំ វេ ទុរធិវាសា គេហាតិ អាយស្មតោ ជេន្តត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនន្តោ សិខិស្ស ភគវតោ កាលេ ទេវបុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. សោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ កិំកិរាតបុប្ផេហិ បូជំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មគធរដ្ឋេ ជេន្តគាមេ ឯកស្ស មណ្ឌលិករាជស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, ជេន្តោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វិញ្ញុតំ បត្តោ ទហរកាលេយេវ ហេតុសម្បត្តិយា ចោទិយមានោ បព្ពជ្ជានិន្នមានសោ ហុត្វា បុន ចិន្តេសិ – ‘‘បព្ពជ្ជា នាម ទុក្ករា, ឃរាបិ ទុរាវាសា, ធម្មោ ច គម្ភីរោ, ភោគា ច ទុរធិគមា, កិំ នុ ខោ កត្តព្ព’’ន្តិ ឯវំ បន ចិន្តាពហុលោ ហុត្វា វិចរន្តោ ឯកទិវសំ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុណិ. សុតកាលតោ បដ្ឋាយ បព្ពជ្ជាភិរតោ ហុត្វា សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា សុខាយ បដិបទាយ ខិប្បាភិញ្ញាយ អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៦.២១-២៤) –

‘‘ទេវបុត្តោ អហំ សន្តោ, បូជយិំ សិខិនាយកំ;

កក្ការុបុប្ផំ បគ្គយ្ហ, ពុទ្ធស្ស អភិរោបយិំ.

‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិរោបយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ឥតោ ច នវមេ កប្បេ, រាជា សត្តុត្តមោ អហុំ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខន្តោ, ‘‘អសក្ខិំ វតាហំ អាទិតោ មយ្ហំ ឧប្បន្នវិតក្កំ ឆិន្ទិតុ’’ន្តិ សោមនស្សជាតោ វិតក្កស្ស ឧប្បន្នាការំ តស្ស ច សម្មទេវ ឆិន្នតំ ទស្សេន្តោ –

១១១. ‘‘ទុប្បព្ពជ្ជំ វេ ទុរធិវាសា គេហា, ធម្មោ គម្ភីរោ ទុរធិគមា ភោគា;

កិច្ឆា វុត្តិ នោ ឥតរីតរេនេវ, យុត្តំ ចិន្តេតុំ សតតមនិច្ចត’’ន្តិ. –

គាថំ អភាសិ.

តត្ថ ទុប្បព្ពជ្ជន្តិ អប្បំ វា មហន្តំ វា ភោគក្ខន្ធញ្ចេវ ញាតិបរិវដ្ដញ្ច បហាយ ឥមស្មិំ សាសនេ ឧរំ ទត្វា បព្ពជនស្ស ទុក្ករត្តា ទុក្ខំ បព្ពជនំ, ទុក្ករា បព្ពជ្ជាតិ ទុប្បព្ពជ្ជំ. វេតិ និបាតមត្តំ, ទឡ្ហត្ថោ វា ‘‘បព្ពជ្ជា ទុក្ខា’’តិ. គេហញ្ចេ អាវសេយ្យំ, ទុរធិវាសា គេហា, យស្មា គេហំ អធិវសន្តេន រញ្ញា រាជកិច្ចំ, ឥស្សរេន ឥស្សរកិច្ចំ, គហបតិនា គហបតិកិច្ចំ កត្តព្ពំ ហោតិ, បរិជនោ ចេវ សមណព្រាហ្មណា ច សង្គហេតព្ពា, តស្មិំ តស្មិញ្ច កត្តព្ពេ ករិយមានេបិ ឃរាវាសោ ឆិទ្ទឃដោ វិយ មហាសមុទ្ទោ វិយ ច ទុប្បូរោ, តស្មា គេហា នាមេតេ អធិវសិតុំ អាវសិតុំ ទុក្ខា ទុក្ករាតិ កត្វា ទុរធិវាសា ទុរាវាសាតិ. បព្ពជ្ជញ្ចេ អនុតិដ្ឋេយ្យំ ធម្មោ គម្ភីរោ, យទត្ថា បព្ពជ្ជា, សោ បព្ពជិតេន អធិគន្តព្ពោ បដិវេធសទ្ធម្មោ គម្ភីរោ, គម្ភីរញាណគោចរត្តា ទុទ្ទសោ, ទុប្បដិវិជ្ឈោ ធម្មស្ស គម្ភីរភាវេន ទុប្បដិវិជ្ឈត្តា. គេហញ្ចេ អាវសេយ្យំ, ទុរធិគមា ភោគា យេហិ វិនា ន សក្កា គេហំ អាវសិតុំ, តេ ភោគា ទុក្ខេន កសិរេន អធិគន្តព្ពតាយ ទុរធិគមា. ឯវំ សន្តេ ឃរាវាសំ បហាយ បព្ពជ្ជំយេវ អនុតិដ្ឋេយ្យំ, ឯវម្បិ កិច្ឆា វុត្តិ នោ ឥតរីតរេន ឥធ ឥមស្មិំ ពុទ្ធសាសនេ ឥតរីតរេន យថាលទ្ធេន បច្ចយេន អម្ហាកំ វុត្តិ ជីវិកា កិច្ឆា ទុក្ខា, ឃរាវាសានំ ទុរធិវាសតាយ ភោគានញ្ច ទុរធិគមតាយ គេហេ ឥតរីតរេន បច្ចយេន យាបេតព្ពតាយ កិច្ឆា កសិរា វុត្តិ អម្ហាកំ, តត្ថ កិំ កាតុំ វដ្ដតីតិ? យុត្តំ ចិន្តេតុំ សតតមនិច្ចតំ សកលំ ទិវសំ បុព្ពរត្តាបររត្តញ្ច តេភូមកធម្មជាតំ អនិច្ចតន្តិ, តតោ ឧប្បាទវយវន្តតោ អាទិអន្តវន្តតោ តាវកាលិកតោ ច ន និច្ចន្តិ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិ ចិន្តេតុំ វិបស្សិតុំ យុត្តំ. អនិច្ចានុបស្សនាយ សិទ្ធាយ ឥតរានុបស្សនា សុខេនេវ សិជ្ឈន្តីតិ អនិច្ចានុបស្សនាវ ឯត្ថ វុត្តា, អនិច្ចស្ស ទុក្ខានត្តតានំ អព្យភិចរណតោ សាសនិកស្ស សុខគ្គហណតោ ច. តេនាហ – ‘‘យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ, យំ ទុក្ខំ តទនត្តា’’តិ (សំ. និ. ៣.១៥), ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្មំ’’ (មហាវ. ១៦; ទី. និ. ២.៣៧១; សំ. និ. ៥.១០៨១), ‘‘វយធម្មា សង្ខារា’’តិ (ទី. និ. ២.២១៨) ច តទមិនា ឯវំ អញ្ញមញ្ញំ បដិបក្ខវសេន អបរាបរំ ឧប្បន្នេ វិតក្កេ និគ្គហេត្វា អនិច្ចតាមុខេន វិបស្សនំ អារភិត្វា ឥទានិ កតកិច្ចោ ជាតោតិ ទស្សេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អត្តនោ បដិបត្តិ’’ន្តិអាទិ. ឥទមេវ ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណំ អហោសិ.

ជេន្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. វច្ឆគោត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា

តេវិជ្ជោហំ មហាឈាយីតិ អាយស្មតោ វច្ឆគោត្តត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលពីជំ រោបេន្តោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ ពន្ធុមតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ រញ្ញា នាគរេហិ ច សទ្ធិំ ពុទ្ធបូជំ កត្វា តតោ បរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ វិភវសម្បន្នស្ស ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, តស្ស វច្ឆគោត្តតាយ វច្ឆគោត្តោត្វេវ សមញ្ញា អហោសិ. សោ វិញ្ញុតំ បត្វា ព្រាហ្មណវិជ្ជាសុ និប្ផត្តិំ គតោ វិមុត្តិំ គវេសន្តោ តត្ថ សារំ អទិស្វា បរិព្ពាជកបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា វិចរន្តោ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា តស្មិំ វិស្សជ្ជិតេ បសន្នមានសោ សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៦.១៥-២០) –

‘‘ឧទេន្តំ សតរំសិំវ, បីតរំសិំវ ភាណុមំ;

បន្នរសេ យថា ចន្ទំ, និយ្យន្តំ លោកនាយកំ.

‘‘អដ្ឋសដ្ឋិសហស្សានិ, សព្ពេ ខីណាសវា អហុំ;

បរិវារិំសុ សម្ពុទ្ធំ, ទ្វិបទិន្ទំ នរាសភំ.

‘‘សម្មជ្ជិត្វាន តំ វីថិំ, និយ្យន្តេ លោកនាយកេ;

ឧស្សាបេសិំ ធជំ តត្ថ, វិប្បសន្នេន ចេតសា.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ ធជំ អភិរោបយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ធជទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘ឥតោ ចតុត្ថកេ កប្បេ, រាជាហោសិំ មហព្ពលោ;

សព្ពាការេន សម្បន្នោ, សុធជោ ឥតិ វិស្សុតោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឆឡភិញ្ញោ បន ហុត្វា អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា សោមនស្សជាតោ ឧទានវសេន –

១១២. ‘‘តេវិជ្ជោហំ មហាឈាយី, ចេតោសមថកោវិទោ;

សទត្ថោ មេ អនុប្បត្តោ, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ. – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ តេវិជ្ជោហន្តិ យទិបិ មំ បុព្ពេ តិណ្ណំ វេទានំ បារំ គតត្តា ‘‘ព្រាហ្មណោ តេវិជ្ជោ’’តិ សញ្ជានន្តិ, តំ បន សមញ្ញាមត្តំ វេទេសុ វិជ្ជាកិច្ចស្ស អភាវតោ. ឥទានិ បន បុព្ពេនិវាសញាណាទីនំ តិស្សន្នំ វិជ្ជានំ អធិគតត្តា បរមត្ថតោ តេវិជ្ជោ អហំ, មហន្តស្ស អនវសេសស្ស សមុទយបក្ខិយស្ស កិលេសគណស្ស ឈាបនតោ, មហន្តេន មគ្គផលឈានេន មហន្តស្ស ឧឡារស្ស បណីតស្ស និព្ពានស្ស ឈាយនតោ ច មហាឈាយី. ចេតោសមថកោវិទោតិ ចិត្តសង្ខោភករានំ សំកិលេសធម្មានំ វូបសមនេន ចេតសោ សមាទហនេ កុសលោ. ឯតេន តេវិជ្ជភាវស្ស ការណមាហ. សមាធិកោសល្លសហិតេន ហិ អាសវក្ខយេន តេវិជ្ជតា, ន កេវលេន. សទត្ថោតិ សកត្ថោ ក-ការស្សាយំ ទ-ការោ កតោ ‘‘អនុប្បត្តសទត្ថោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៩; អ. និ. ៣.៣៨) វិយ. ‘‘សទត្ថោ’’តិ ច អរហត្តំ វេទិតព្ពំ. តញ្ហិ អត្តបដិពន្ធដ្ឋេន អត្តានំ អវិជហនដ្ឋេន អត្តនោ បរមត្ថដ្ឋេន អត្តនោ អត្ថត្តា ‘‘សកត្ថោ’’តិ វុច្ចតិ. ស្វាយំ សទត្ថោ មេ មយា អនុប្បត្តោ អធិគតោ. ឯតេន យថាវុត្តំ មហាឈាយិភាវំ សិខាបត្តំ កត្វា ទស្សេតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

វច្ឆគោត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. វនវច្ឆត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អច្ឆោទិកា បុថុសិលាតិ អាយស្មតោ វនវច្ឆត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលពីជំ រោបេន្តោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ បរស្ស កម្មំ កត្វា ជីវន្តោ កស្សចិ អបរាធំ កត្វា មរណភយេន តជ្ជិតោ បលាយន្តោ អន្តរាមគ្គេ ពោធិរុក្ខំ ទិស្វា បសន្នមានសោ តស្ស មូលំ សម្មជ្ជិត្វា បិណ្ឌិពន្ធេហិ អសោកបុប្ផេហិ បូជំ កត្វា វន្ទិត្វា ពោធិំ អភិមុខោ នមស្សមានោ បល្លង្កេន និសិន្នោ មារេតុំ អាគតេ បច្ចត្ថិកេ ទិស្វា តេសុ ចិត្តំ អកោបេត្វា ពោធិំ ឯវ អាវជ្ជេន្តោ សតបោរិសេ បបាតេ បបតិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ វិភវសម្បន្នស្ស ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, ‘‘វច្ឆោ’’តិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ ពិម្ពិសារសមាគមេ បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៦.៧-១៤) –

‘‘បរកម្មាយនេ យុត្តោ, អបរាធំ អកាសហំ;

វនន្តំ អភិធាវិស្សំ, ភយវេរសមប្បិតោ.

‘‘បុប្ផិតំ បាទបំ ទិស្វា, បិណ្ឌិពន្ធំ សុនិម្មិតំ;

តម្ពបុប្ផំ គហេត្វាន, ពោធិយំ ឱកិរិំ អហំ.

‘‘សម្មជ្ជិត្វាន តំ ពោធិំ, បាដលិំ បាទបុត្តមំ;

បល្លង្កំ អាភុជិត្វាន, ពោធិមូលេ ឧបាវិសិំ.

‘‘គតមគ្គំ គវេសន្តា, អាគច្ឆុំ មម សន្តិកំ;

តេ ច ទិស្វានហំ តត្ថ, អាវជ្ជិំ ពោធិមុត្តមំ.

‘‘វន្ទិត្វាន អហំ ពោធិំ, វិប្បសន្នេន ចេតសា;

អនេកតាលេ បបតិំ, គិរិទុគ្គេ ភយានកេ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិរោបយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពោធិបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ឥតោ ច តតិយេ កប្បេ, រាជា សុសញ្ញតោ អហំ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា វិវេកាភិរតិយា វនេយេវ វសិ, តេន វនវច្ឆោតិ សមញ្ញា ឧទបាទិ. អថ កទាចិ ថេរោ ញាតិជនានុគ្គហត្ថំ រាជគហំ គតោ តត្ថ ញាតកេហិ ឧបដ្ឋិយមានោ កតិបាហំ វសិត្វា គមនាការំ សន្ទស្សេតិ. តំ ញាតកា, ‘‘ភន្តេ, អម្ហាកំ អនុគ្គហត្ថំ ធុរវិហារេ វសថ, មយំ ឧបដ្ឋហិស្សាមា’’តិ យាចិំសុ. ថេរោ តេសំ បព្ពតរាមណេយ្យកិត្តនាបទេសេន វិវេកាភិរតិំ និវេទេន្តោ –

១១៣. ‘‘អច្ឆោទិកា បុថុសិលា, គោនង្គុលមិគាយុតា;

អម្ពុសេវាលសញ្ឆន្នា, តេ សេលា រមយន្តិ ម’’ន្តិ. – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ អច្ឆោទិកាតិ អច្ឆំ អពហលំ សុខុមំ ឧទកំ ឯតេសូតិ ‘‘អច្ឆោទកា’’តិ វត្តព្ពេ លិង្គវិបល្លាសេន អច្ឆោទិកា’’តិ វុត្តំ. ឯតេន តេសំ ឧទកសម្បត្តិំ ទស្សេតិ. បុថុសិលាតិ បុថុលា វិត្ថតា មុទុសុខសម្ផស្សា សិលា ឯតេសូតិ បុថុសិលា. ឯតេន និសជ្ជនដ្ឋានសម្បត្តិំ ទស្សេតិ. គុន្នំ វិយ នង្គុលំ នង្គុដ្ឋំ ឯតេសន្តិ គោនង្គុលា, កាឡមក្កដា, ‘‘បកតិមក្កដា’’តិបិ វទន្តិយេវ. គោនង្គុលេហិ ច បសទាទិកេហិ មិគេហិ ច តហំ តហំ វិចរន្តេហិ អាយុតា មិស្សិតាតិ គោនង្គុលមិគាយុតា. ឯតេន តេសំ អមនុស្សូបចារិតាយ អរញ្ញលក្ខណូបេតតំ ទស្សេតិ. អម្ពុសេវាលសញ្ឆន្នាតិ បសវនតោ សតតំ បគ្ឃរមានសលិលតាយ តហំ តហំ ឧទកសេវាលសញ្ឆាទិតា. តេ សេលា រមយន្តិ មន្តិ យត្ថាហំ វសាមិ; តេ ឯទិសា សេលា បព្ពតា វិវេកាភិរតិយា មំ រមយន្តិ, តស្មា តត្ថេវាហំ គច្ឆាមីតិ អធិប្បាយោ. ឥទមេវ ច ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណំ អហោសិ.

វនវច្ឆត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. អធិមុត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា

កាយទុដ្ឋុល្លគរុនោតិ អាយស្មតោ អធិមុត្តត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ព្រាហ្មណវិជ្ជាសុ និប្ផត្តិំ គតោ កាមេសុ អាទីនវំ ទិស្វា ឃរាវាសំ បហាយ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អរញ្ញេ វិហរន្តោ ពុទ្ធុប្បាទំ សុត្វា មនុស្សូបចារំ ឧបគន្ត្វា សត្ថារំ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតំ គច្ឆន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ អត្តនោ វាកចីរំ សត្ថុ បាទមូលេ បត្ថរិ. សត្ថា តស្ស អជ្ឈាសយំ ញត្វា តស្មិំ អដ្ឋាសិ. តត្ថ ឋិតំ ភគវន្តំ កាឡានុសារេន គន្ធេន បូជេត្វា ‘‘សមុទ្ធរសិមំ លោក’’ន្តិអាទិកាហិ ទសហិ គាថាហិ អភិត្ថវិ. តំ សត្ថា ‘‘អនាគតេ ឥតោ សតសហស្សកប្បមត្ថកេ គោតមស្ស នាម សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សាសនេ បព្ពជិត្វា ឆឡភិញ្ញោ ភវិស្សតី’’តិ ព្យាករិត្វា បក្កាមិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា តតោ យាវាយំ ពុទ្ធុប្បាទោ, តាវ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា អធិមុត្តោតិ លទ្ធនាមោ វិញ្ញុតំ បត្តោ ព្រាហ្មណវិជ្ជាសុ និប្ផត្តិំ គន្ត្វា តត្ថ សារំ អបស្សន្តោ បច្ឆិមភវិកត្តា និស្សរណំ គវេសន្តោ ជេតវនបដិគ្គហណេ ពុទ្ធានុភាវំ ទិស្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៤០.៣០៤-៣៣២) –

‘‘កណិការំវ ជលិតំ, ទីបរុក្ខំវ ឧជ្ជលំ;

ឱសធិំវ វិរោចន្តំ, វិជ្ជុតំ គគនេ យថា.

‘‘អសម្ភីតំ អនុត្តាសិំ, មិគរាជំវ កេសរិំ;

ញាណាលោកំ បកាសេន្តំ, មទ្ទន្តំ តិត្ថិយេ គណេ.

‘‘ឧទ្ធរន្តំ ឥមំ លោកំ, ឆិន្ទន្តំ សព្ពសំសយំ;

គជ្ជន្តំ មិគរាជំវ, អទ្ទសំ លោកនាយកំ.

‘‘ជដាជិនធរោ អាសិំ, ព្រហា ឧជុ បតាបវា;

វាកចីរំ គហេត្វាន, បាទមូលេ អបត្ថរិំ.

‘‘កាឡានុសារិយំ គយ្ហំ, អនុលិម្បិំ តថាគតំ;

សម្ពុទ្ធមនុលិម្បេត្វា, សន្ថវិំ លោកនាយកំ.

‘‘សមុទ្ធរសិមំ លោកំ, ឱឃតិណ្ណ មហាមុនិ;

ញាណាលោកេន ជោតេសិ, នាវដំ ញាណមុត្តមំ.

‘‘ធម្មចក្កំ បវត្តេសិ, មទ្ទសេ បរតិត្ថិយេ;

ឧសភោ ជិតសង្គាមោ, សម្បកម្បេសិ មេទនិំ.

‘‘មហាសមុទ្ទេ ឩមិយោ, វេលន្តម្ហិ បភិជ្ជរេ;

តថេវ តវ ញាណម្ហិ, សព្ពទិដ្ឋី បភិជ្ជរេ.

‘‘សុខុមច្ឆិកជាលេន, សរម្ហិ សម្បតានិតេ;

អន្តោជាលីកតា បាណា, បីឡិតា ហោន្តិ តាវទេ.

‘‘តថេវ តិត្ថិយា លោកេ, បុថុបាសណ្ឌនិស្សិតា;

អន្តោញាណវរេ តុយ្ហំ, បរិវត្តន្តិ មារិស.

‘‘បតិដ្ឋា វុយ្ហតំ ឱឃេ, ត្វញ្ហិ នាថោ អពន្ធុនំ;

ភយដ្ដិតានំ សរណំ, មុត្តិត្ថីនំ បរាយណំ.

‘‘ឯកវីរោ អសទិសោ, មេត្តាករុណសញ្ចយោ;

អសមោ សុសមោ សន្តោ, វសី តាទី ជិតញ្ជយោ.

‘‘ធីរោ វិគតសម្មោហោ, អនេជោ អកថំកថី;

តុសិតោ វន្តទោសោសិ, និម្មលោ សំយតោ សុចិ.

‘‘សង្គាតិគោ ហតមទោ, តេវិជ្ជោ តិភវន្តគោ;

សីមាតិគោ ធម្មគរុ, គតត្ថោ ហិតវព្ភុតោ.

‘‘តារកោ ត្វំ យថា នាវា, និធីវស្សាសការកោ;

អសម្ភីតោ យថា សីហោ, គជរាជាវ ទប្បិតោ.

‘‘ថោមេត្វា ទសគាថាហិ, បទុមុត្តរំ មហាយសំ;

វន្ទិត្វា សត្ថុនោ បាទេ, តុណ្ហី អដ្ឋាសហំ តទា.

‘‘បទុមុត្តរោ លោកវិទូ, អាហុតីនំ បដិគ្គហោ;

ភិក្ខុសង្ឃេ ឋិតោ សត្ថា, ឥមា គាថា អភាសថ.

‘‘យោ មេ សីលញ្ច ញាណញ្ច, សទ្ធម្មញ្ចាបិ វណ្ណយិ;

តមហំ កិត្តយិស្សាមិ, សុណាថ មម ភាសតោ.

‘‘សដ្ឋិ កប្បសហស្សានិ, ទេវលោកេ រមិស្សតិ;

អញ្ញេ ទេវេភិភវិត្វា, ឥស្សរំ ការយិស្សតិ.

‘‘សោ បច្ឆា បព្ពជិត្វាន, សុក្កមូលេន ចោទិតោ;

គោតមស្ស ភគវតោ, សាសនេ បព្ពជិស្សតិ.

‘‘បព្ពជិត្វាន កាយេន, បាបកម្មំ វិវជ្ជិយ;

សព្ពាសវេ បរិញ្ញាយ, និព្ពាយិស្សតិនាសវោ.

‘‘យថាបិ មេឃោ ថនយំ, តប្បេតិ មេទនិំ ឥមំ;

តថេវ ត្វំ មហាវីរ, ធម្មេន តប្បយី មមំ.

‘‘សីលំ បញ្ញញ្ច ធម្មញ្ច, ថវិត្វា លោកនាយកំ;

បត្តោម្ហិ បរមំ សន្តិំ, និព្ពានំ បទមច្ចុតំ.

‘‘អហោ នូន ស ភគវា, ចិរំ តិដ្ឋេយ្យ ចក្ខុមា;

អញ្ញាតញ្ច វិជានេយ្យុំ, ផុសេយ្យុំ អមតំ បទំ.

‘‘អយំ មេ បច្ឆិមា ជាតិ, ភវា សព្ពេ សមូហតា;

សព្ពាសវេ បរិញ្ញាយ, វិហរាមិ អនាសវោ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, យំ ពុទ្ធមភិថោមយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, កិត្តនាយ ឥទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនា សហ វសន្តេ កាយទឡ្ហិពហុលេ ភិក្ខូ ឱវទន្តោ –

១១៤. ‘‘កាយទុដ្ឋុល្លគរុនោ, ហិយ្យមានម្ហិ ជីវិតេ;

សរីរសុខគិទ្ធស្ស, កុតោ សមណសាធុតា’’តិ. – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ កាយទុដ្ឋុល្លគរុនោតិ ទុដ្ឋុល្លំ អសុភយោគ្យតា, កាយស្ស ទុដ្ឋុល្លំ កាយទុដ្ឋុល្លំ, កាយទុដ្ឋុល្លំ គរុ សម្ភាវិតំ យស្ស សោ កាយទុដ្ឋុល្លគរុ, អនិស្សរណប្បញ្ញោ ហុត្វា កាយបោសនប្បសុតោ កាយទឡ្ហិពហុលោតិ អត្ថោ, តស្ស កាយទុដ្ឋុល្លគរុនោ. ហិយ្យមានម្ហិ ជីវិតេតិ កុន្នទីនំ ឧទកំ វិយ ជីវិតសង្ខារេ លហុសោ ខីយមានេ. សរីរសុខគិទ្ធស្សាតិ បណីតាហារាទីហិ អត្តនោ កាយស្ស សុខេន គេធំ អាបន្នស្ស. កុតោ សមណសាធុតាតិ ឯវរូបស្ស បុគ្គលស្ស សមណភាវេន សាធុតា សុសមណតា កុតោ កេន ការណេន សិយា, ឯកំសតោ បន កាយេ ជីវិតេ ច និរបេក្ខស្ស ឥតរីតរសន្តោសេន សន្តុដ្ឋស្ស អារទ្ធវីរិយស្សេវ សមណសាធុតាតិ អធិប្បាយោ.

អធិមុត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. មហានាមត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ឯសាវហិយ្យសេ បព្ពតេនាតិ អាយស្មតោ មហានាមត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ សុមេធស្ស ភគវតោ កាលេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា ព្រាហ្មណវិជ្ជាសុ និប្ផត្តិំ គតោ ឃរាវាសំ បហាយ អញ្ញតរាយ នទិយា តីរេ អស្សមំ ការេត្វា សម្ពហុលេ ព្រាហ្មណេ មន្តេ វាចេន្តោ វិហរតិ. អថេកទិវសំ ភគវា តំ អនុគ្គណ្ហិតុំ តស្ស អសមបទំ ឧបគច្ឆិ. សោ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ អាសនំ បញ្ញាបេត្វា អទាសិ. និសិន្នេ ភគវតិ សុមធុរំ មធុំ ឧបនាមេសិ. តំ ភគវា បរិភុញ្ជិត្វា ហេដ្ឋា អធិមុត្តត្ថេរវត្ថុម្ហិ វុត្តនយេន អនាគតំ ព្យាករិត្វា បក្កាមិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ សុគតីសុយេវ បរិវត្តេន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា មហានាមោតិ លទ្ធនាមោ វិញ្ញុតំ បត្តោ ភគវតោ សន្តិកំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា នេសាទកេ នាម បព្ពតេ វិហរន្តោ កិលេសបរិយុដ្ឋានំ វិក្ខម្ភេតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘កិំ មេ ឥមិនា សំកិលិដ្ឋចិត្តស្ស ជីវិតេនា’’តិ អត្តភាវំ និព្ពិន្ទន្តោ ឧច្ចំ បព្ពតសិខរំ អភិរុហិត្វា ‘‘ឥតោ បាតេត្វា តំ មារេស្សាមី’’តិ អត្តានំ បរំ វិយ និទ្ទិសន្តោ –

១១៥. ‘‘ឯសាវហិយ្យសេ បព្ពតេន, ពហុកុដជសល្លកិកេន;

នេសាទកេន គិរិនា, យសស្សិនា បរិច្ឆទេនា’’តិ. – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ ឯសាវហិយ្យសេតិ ឯសោ ត្វំ មហានាម អវហិយ្យសេ បរិហាយសិ. បព្ពតេនាតិ និវាសដ្ឋានភូតេន ឥមិនា បព្ពតេន. ពហុកុដជសល្លកិកេនាតិ ពហូហិ កុដជេហិ ឥន្ទសាលរុក្ខេហិ សល្លកីហិ ឥន្ទសាលរុក្ខេហិ វា សមន្នាគតេន. នេសាទកេនាតិ ឯវំនាមកេន. គិរិនាតិ សេលេន. សេលោ ហិ សន្ធិសង្ខាតេហិ បព្ពេហិ ឋិតត្តា ‘‘បព្ពតោ’’តិ, បសវនាទិវសេន ជលស្ស, សារភូតានំ ភេសជ្ជាទិវត្ថូនញ្ច គិរណតោ ‘‘គិរី’’តិ វុច្ចតិ. តទុភយត្ថសម្ភវតោ បនេត្ថ ‘‘បព្ពតេនា’’តិ វត្វា ‘‘គិរិនា’’តិ ច វុត្តំ. យសស្សិនាតិ សព្ពគុណេហិ វិស្សុតេន បកាសេន. បរិច្ឆទេនាតិ នានាវិធរុក្ខគច្ឆលតាហិ សមន្តតោ ឆន្នេន, វសនដ្ឋានតាយ វា តុយ្ហំ បរិច្ឆទភូតេន. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – មហានាម, យទិ កម្មដ្ឋានំ វិស្សជ្ជេត្វា វិតក្កពហុលោ ហោសិ, ឯវំ ត្វំ ឥមិនា ឆាយូទកសម្បន្នេន សប្បាយេន និវាសនដ្ឋានភូតេន នេសាទកគិរិនា បរិហាយសិ, ឥទានិហំ តំ ឥតោ បាតេត្វា មារេស្សាមិ, តស្មា ន លព្ភា វិតក្កវសិកេន ភវិតុន្តិ. ឯវំ ថេរោ អត្តានំ សន្តជ្ជេន្តោយេវ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៤០.៣៣៣-៣៥២) –

‘‘សិន្ធុយា នទិយា តីរេ, សុកតោ អស្សមោ មម;

តត្ថ វាចេមហំ សិស្សេ, ឥតិហាសំ សលក្ខណំ.

‘‘ធម្មកាមា វិនីតា តេ, សោតុកាមា សុសាសនំ;

ឆឡង្គេ បារមិប្បត្តា, សិន្ធុកូលេ វសន្តិ តេ.

‘‘ឧប្បាតគមនេ ចេវ, លក្ខណេសុ ច កោវិទា;

ឧត្តមត្ថំ គវេសន្តា, វសន្តិ វិបិនេ តទា.

‘‘សុមេធោ នាម សម្ពុទ្ធោ, លោកេ ឧប្បជ្ជិ តាវទេ;

អម្ហាកំ អនុកម្បន្តោ, ឧបាគច្ឆិ វិនាយកោ.

‘‘ឧបាគតំ មហាវីរំ, សុមេធំ លោកនាយកំ;

តិណសន្ថារកំ កត្វា, លោកជេដ្ឋស្សទាសហំ.

‘‘វិបិនាតោ មធុំ គយ្ហ, ពុទ្ធសេដ្ឋស្សទាសហំ;

សម្ពុទ្ធោ បរិភុញ្ជិត្វា, ឥទំ វចនមព្រវិ.

‘‘យោ តំ អទាសិ មធុំ មេ, បសន្នោ សេហិ បាណិភិ;

តមហំ កិត្តយិស្សាមិ, សុណាថ មម ភាសតោ.

‘‘ឥមិនា មធុទានេន, តិណសន្ថារកេន ច;

តិំស កប្បសហស្សានិ, ទេវលោកេ រមិស្សតិ.

‘‘តិំសកប្បសហស្សម្ហិ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘តស្ស ធម្មេសុ ទាយាទោ, ឱរសោ ធម្មនិម្មិតោ;

សព្ពាសវេ បរិញ្ញាយ, និព្ពាយិស្សតិនាសវោ.

‘‘ទេវលោកា ឥធាគន្ត្វា, មាតុកុច្ឆិំ ឧបាគតេ;

មធុវស្សំ បវស្សិត្ថ, ឆាទយំ មធុនា មហិំ.

‘‘មយិ និក្ខន្តមត្តម្ហិ, កុច្ឆិយា ច សុទុត្តរា;

តត្រាបិ មធុវស្សំ មេ, វស្សតេ និច្ចកាលិកំ.

‘‘អគារា អភិនិក្ខម្ម, បព្ពជិំ អនគារិយំ;

លាភី អន្នស្ស បានស្ស, មធុទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘សព្ពកាមសមិទ្ធោហំ, ភវិត្វា ទេវមានុសេ;

តេនេវ មធុទានេន, បត្តោម្ហិ អាសវក្ខយំ.

‘‘វុដ្ឋម្ហិ ទេវេ ចតុរង្គុលេ តិណេ, សម្បុប្ផិតេ ធរណីរុហេ សញ្ឆន្នេ;