២. កស្សបត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យេន យេន សុភិក្ខានីតិ អាយស្មតោ កស្សបត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា តីសុ វេទេសុ អញ្ញេសុ ច ព្រាហ្មណសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គតោ, សោ ឯកទិវសំ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ សុមនបុប្ផេហិ បូជំ អកាសិ. ករោន្តោ ច សត្ថុ សមន្តតោ ឧបរិ ច បុប្ផមុដ្ឋិយោ ខិបិ. ពុទ្ធានុភាវេន បុប្ផានិ បុប្ផាសនាការេន សត្តាហំ អដ្ឋំសុ. សោ តំ អច្ឆរិយំ ទិស្វា ភិយ្យោសោមត្តាយ បសន្នមានសោ អហោសិ. អបរាបរំ បុញ្ញានិ ករោន្តោ កប្បសតសហស្សំ សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ អញ្ញតរស្ស ឧទិច្ចព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, កស្សបោតិស្ស នាមំ អហោសិ. តស្ស ទហរកាលេយេវ បិតា កាលមកាសិ. មាតា តំ បដិជគ្គតិ. សោ ឯកទិវសំ ជេតវនំ គតោ ភគវតោ ធម្មទេសនំ សុត្វា ហេតុសម្បន្នតាយ តស្មិំយេវ អាសនេ សោតាបន្នោ ហុត្វា មាតុ សន្តិកំ គន្ត្វា អនុជានាបេត្វា បព្ពជិតោ សត្ថរិ វុដ្ឋវស្សេ បវារេត្វា ជនបទចារិកំ បក្កន្តេ សយម្បិ សត្ថារា សទ្ធិំ គន្តុកាមោ អាបុច្ឆិតុំ មាតុ សន្តិកំ អគមាសិ. មាតា វិស្សជ្ជេន្តី ឱវាទវសេន –

៨២. ‘‘យេន យេន សុភិក្ខានិ, សិវានិ អភយានិ ច;

តេន បុត្តក គច្ឆស្សុ, មា សោកាបហតោ ភវា’’តិ. – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ យេន យេនាតិ យត្ថ យត្ថ. ភុម្មត្ថេ ហិ ឯតំ ករណវចនំ, យស្មិំ យស្មិំ ទិសាភាគេតិ អត្ថោ. សុភិក្ខានីតិ សុលភបិណ្ឌានិ, រដ្ឋានីតិ អធិប្បាយោ. សិវានីតិ ខេមានិ អរោគានិ. អភយានីតិ ចោរភយាទីហិ និព្ភយានិ, រោគទុព្ភិក្ខភយានិ បន ‘‘សុភិក្ខានិ, សិវានី’’តិ បទទ្វយេនេវ គហិតានិ. តេនាតិ តត្ថ, តស្មិំ តស្មិំ ទិសាភាគេតិ អត្ថោ. បុត្តកាតិ អនុកម្បន្តី តំ អាលបតិ. មាតិ បដិសេធត្ថេ និបាតោ សោកាបហតោតិ វុត្តគុណរហិតានិ រដ្ឋានិ គន្ត្វា ទុព្ភិក្ខភយាទិជនិតេន សោកេន ឧបហតោ មា ភវ មាហោសីតិ អត្ថោ. តំ សុត្វា ថេរោ, ‘‘មម មាតា មយ្ហំ សោករហិតដ្ឋានគមនំ អាសីសតិ, ហន្ទ មយំ សព្ពសោ អច្ចន្តមេវ សោករហិតំ ឋានំ បត្តុំ យុត្ត’’ន្តិ ឧស្សាហជាតោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៣.១-៩) –

‘‘អជ្ឈាយកោ មន្តធរោ, តិណ្ណំ វេទាន បារគូ;

អព្ភោកាសេ ឋិតោ សន្តោ, អទ្ទសំ លោកនាយកំ.

‘‘សីហំ យថា វនចរំ, ព្យគ្ឃរាជំវ និត្តសំ;

តិធាបភិន្នមាតង្គំ, កុញ្ជរំវ មហេសិនំ.

‘‘សេរេយកំ គហេត្វាន, អាកាសេ ឧក្ខិបិំ អហំ;

ពុទ្ធស្ស អានុភាវេន, បរិវារេន្តិ សព្ពសោ.

‘‘អធិដ្ឋហិ មហាវីរោ, សព្ពញ្ញូ លោកនាយកោ;

សមន្តា បុប្ផច្ឆទនា, ឱកិរិំសុ នរាសភំ.

‘‘តតោ សា បុប្ផកញ្ចុកា, អន្តោវណ្ដា ពហិមុខា;

សត្តាហំ ឆទនំ កត្វា, តតោ អន្តរធាយថ.

‘‘តញ្ច អច្ឆរិយំ ទិស្វា, អព្ភុតំ លោមហំសនំ;

ពុទ្ធេ ចិត្តំ បសាទេសិំ, សុគតេ លោកនាយកេ.

‘‘តេន ចិត្តប្បសាទេន, សុក្កមូលេន ចោទិតោ;

កប្បានំ សតសហស្សំ, ទុគ្គតិំ នុបបជ្ជហំ.

‘‘បន្នរសសហស្សម្ហិ, កប្បានំ បញ្ចវីសតិ;

វីតមលាសនាមា ច, ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ‘‘ឥទមេវ មាតុ វចនំ អរហត្តប្បត្តិយា អង្កុសំ ជាត’’ន្តិ តមេវ គាថំ បច្ចុទាហាសិ.

កស្សបត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.