១. សមិតិគុត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យំ មយា បកតំ បាបន្តិ អាយស្មតោ សមិតិគុត្តត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោបិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ភគវន្តំ បស្សិត្វា បសន្នចិត្តោ ជាតិសុមនបុប្ផេហិ បូជំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន យត្ថ យត្ថ ភវេ និព្ពត្តិ, តត្ថ តត្ថ កុលរូបបរិវារសម្បទាយ អញ្ញេ សត្តេ អភិភវិត្វា អដ្ឋាសិ. ឯកស្មិំ បន អត្តភាវេ អញ្ញតរំ បច្ចេកពុទ្ធំ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទិស្វា ‘‘អយំ មុណ្ឌកោ កុដ្ឋី មញ្ញេ, តេនាយំ បដិច្ឆាទេត្វា វិចរតី’’តិ និដ្ឋុភិត្វា បក្កាមិ. សោ តេន កម្មេន ពហុំ កាលំ និរយេ បច្ចិត្វា កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ មនុស្សលោកេ និព្ពត្តោ បរិព្ពាជកបព្ពជ្ជំ ឧបគតោ ឯកំ សីលាចារសម្បន្នំ ឧបាសកំ ទិស្វា ទោសន្តរោ ហុត្វា, ‘‘កុដ្ឋរោគី ភវេយ្យាសី’’តិ អក្កោសិ, ន្ហានតិត្ថេ ច មនុស្សេហិ ឋបិតានិ ន្ហានចុណ្ណានិ ទូសេសិ. សោ តេន កម្មេន បុន និរយេ និព្ពត្តិត្វា ពហូនិ វស្សានិ ទុក្ខំ អនុភវិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ អញ្ញតរស្ស ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, សមិតិគុត្តោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា សុវិសុទ្ធសីលោ ហុត្វា វិហរតិ. តស្ស បុរិមកម្មនិស្សន្ទេន កុដ្ឋរោគោ ឧប្បជ្ជិ, តេន តស្ស សរីរាវយវា យេភុយ្យេន ឆិន្នភិន្នា ហុត្វា បគ្ឃរន្តិ. សោ គិលានសាលាយំ វសតិ. អថេកទិវសំ ធម្មសេនាបតិ គិលានបុច្ឆំ គន្ត្វា តត្ថ តត្ថ គិលានេ ភិក្ខូ បុច្ឆន្តោ តំ ភិក្ខុំ ទិស្វា ‘‘អាវុសោ, យាវតា ខន្ធប្បវត្តិ នាម, សព្ពំ ទុក្ខមេវ វេទនា. ខន្ធេសុ បន អសន្តេសុយេវ នត្ថិ ទុក្ខ’’ន្តិ វេទនានុបស្សនាកម្មដ្ឋានំ កថេត្វា អគមាសិ. សោ ថេរស្ស ឱវាទេ ឋត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា ឆឡភិញ្ញា សច្ឆាកាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១២.៨២-៩០) –

‘‘ជាយន្តស្ស វិបស្សិស្ស, អាលោកោ វិបុលោ អហុ;

បថវី ច បកម្បិត្ថ, សសាគរា សបព្ពតា.

‘‘នេមិត្តា ច វិយាកំសុ, ពុទ្ធោ លោកេ ភវិស្សតិ;

អគ្គោ ច សព្ពសត្តានំ, ជនតំ ឧទ្ធរិស្សតិ.

‘‘នេមិត្តានំ សុណិត្វាន, ជាតិបូជមកាសហំ;

ឯទិសា បូជនា នត្ថិ, យាទិសា ជាតិបូជនា.

‘‘សង្ខរិត្វាន កុសលំ, សកំ ចិត្តំ បសាទយិំ;

ជាតិបូជំ ករិត្វាន, តត្ថ កាលង្កតោ អហំ.

‘‘យំ យំ យោនុបបជ្ជាមិ, ទេវត្តំ អថ មានុសំ;

សព្ពេ សត្តេ អភិភោមិ, ជាតិបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ធាតិយោ មំ ឧបដ្ឋេន្តិ, មម ចិត្តវសានុគា;

ន តា សក្កោន្តិ កោបេតុំ, ជាតិបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ បូជមករិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ជាតិបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘សុបារិចរិយា នាម, ចតុត្តិំស ជនាធិបា;

ឥតោ តតិយកប្បម្ហិ, ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឆឡភិញ្ញោ បន ហុត្វា បហីនកិលេសបច្ចវេក្ខណេន ឯតរហិ អនុភុយ្យមានរោគវសេន បុរិមជាតីសុ អត្តនា កតំ បាបកម្មំ អនុស្សរិត្វា តស្ស ឥទានិ សព្ពសោ បហីនភាវំ វិភាវេន្តោ –

៨១. ‘‘យំ មយា បកតំ បាបំ, បុព្ពេ អញ្ញាសុ ជាតិសុ;

ឥធេវ តំ វេទនីយំ, វត្ថុ អញ្ញំ ន វិជ្ជតី’’តិ. – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ បាបន្តិ អកុសលំ កម្មំ. តញ្ហិ លាមកដ្ឋេន បាបន្តិ វុច្ចតិ. បុព្ពេតិ បុរា. អញ្ញាសុ ជាតិសូតិ ឥតោ អញ្ញាសុ ជាតីសុ, អញ្ញេសុ អត្តភាវេសុ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – យទិបិ មយា ឥមស្មិំ អត្តភាវេ ន តាទិសំ បាបំ កតំ អត្ថិ, ឥទានិ បន តស្ស សម្ភវោយេវ នត្ថិ. យំ បន ឥតោ អញ្ញាសុ ជាតីសុ កតំ អត្ថិ, ឥធេវ តំ វេទនីយំ, តញ្ហិ ឥធេវ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ វេទយិតព្ពំ អនុភវិតព្ពំ ផលំ, កស្មា? វត្ថុ អញ្ញំ ន វិជ្ជតីតិ តស្ស កម្មស្ស វិបច្ចនោកាសោ អញ្ញោ ខន្ធប្បពន្ធោ នត្ថិ, ឥមេ បន ខន្ធា សព្ពសោ ឧបាទានានំ បហីនត្តា អនុបាទានោ វិយ ជាតវេទោ ចរិមកចិត្តនិរោធេន អប្បដិសន្ធិកា និរុជ្ឈន្តីតិ អញ្ញំ ព្យាកាសិ.

សមិតិគុត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.