៧. ហត្ថារោហបុត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ឥទំ បុរេ ចិត្តមចារិ ចារិកន្តិ អាយស្មតោ ហត្ថារោហបុត្តត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតំ វិហារតោ និក្ខន្តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ បុប្ផេហិ បូជំ កត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ហត្ថារោហកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ហត្ថិសិប្បេ និប្ផត្តិំ អគមាសិ. សោ ឯកទិវសំ ហត្ថិំ សិក្ខាបេន្តោ នទីតីរំ គន្ត្វា ហេតុសម្បត្តិយា ចោទិយមានោ ‘‘កិំ មយ្ហំ ឥមិនា ហត្ថិទមនេន, អត្តានំ ទមនមេវ វរ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វាវ ចរិយានុកូលំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ ចិរបរិចយេន កម្មដ្ឋានតោ ពហិទ្ធា វិធាវន្តំ ចិត្តំ ឆេកោ ហត្ថាចរិយោ វិយ អង្កុសេន ចណ្ឌមត្តវរវារណំ បដិសង្ខានអង្កុសេន និគ្គណ្ហន្តោ ‘‘ឥទំ បុរេ ចិត្តមចារិ ចារិក’’ន្តិ គាថំ អភាសិ.

៧៧. តត្ថ ឥទន្តិ វុច្ចមានស្ស ចិត្តស្ស អត្តបច្ចក្ខតាយ វុត្តំ. បុរេតិ និគ្គហកាលតោ បុព្ពេ. អចារីតិ វិចរិ, អនវដ្ឋិតតាយ នានារម្មណេសុ បរិព្ភមិ. ចារិកន្តិ យថាកាមចរិយំ. តេនាហ ‘‘យេនិច្ឆកំ យត្ថកាមំ យថាសុខ’’ន្តិ. តន្តិ តំ ចិត្តំ. អជ្ជាតិ ឯតរហិ. និគ្គហេស្សាមីតិ និគ្គណ្ហិស្សាមិ, និព្ពិសេវនំ ករិស្សាមិ. យោនិសោតិ ឧបាយេន. យថា កិំ? ហត្ថិប្បភិន្នំ វិយ អង្កុសគ្គហោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឥទំ មម ចិត្តំ នាម ឥតោ បុព្ពេ រូបាទីសុ អារម្មណេសុ យេន យេន រមិតុំ ឥច្ឆតិ, តស្ស តស្ស វសេន យេនិច្ឆកំ, យត្ថ យត្ថ ចស្ស កាមោ, តស្ស តស្ស វសេន យត្ថកាមំ, យថា យថា វិចរន្តស្ស សុខំ ហោតិ, តថេវ ចរណតោ យថាសុខំ ទីឃរត្តំ ចារិកំ អចរិ, តំ អជ្ជបាហំ ភិន្នមទមត្តហត្ថិំ ហត្ថាចរិយសង្ខាតោ ឆេកោ អង្កុសគ្គហោ អង្កុសេន វិយ យោនិសោមនសិការេន និគ្គហេស្សាមិ, នាស្ស វីតិក្កមិតុំ ទស្សាមីតិ. ឯវំ វទន្តោ ឯវ ច ថេរោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៣.៩១-៩៦) –

‘‘សុវណ្ណវណ្ណោ សម្ពុទ្ធោ, វិបស្សី ទក្ខិណារហោ;

បុរក្ខតោ សាវកេហិ, អារាមា អភិនិក្ខមិ.

‘‘ទិស្វានហំ ពុទ្ធសេដ្ឋំ, សព្ពញ្ញុំ តមនាសកំ;

បសន្នចិត្តោ សុមនោ, គណ្ឋិបុប្ផំ អបូជយិំ.

‘‘តេន ចិត្តប្បសាទេន, ទ្វិបទិន្ទស្ស តាទិនោ;

ហដ្ឋោ ហដ្ឋេន ចិត្តេន, បុន វន្ទិំ តថាគតំ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិរោបយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ឯកតាលីសិតោ កប្បេ, ចរណោ នាម ខត្តិយោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អយមេវ ច ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណគាថា អហោសីតិ.

ហត្ថារោហបុត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.