៨. អដ្ឋមវគ្គោ

១. វច្ឆបាលត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សុសុខុមនិបុណត្ថទស្សិនាតិ អាយស្មតោ វច្ឆបាលត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ អាចិនន្តោ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥតោ ឯកនវុតេ កប្បេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា ព្រាហ្មណសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គន្ត្វា អគ្គិំ បរិចរន្តោ ឯកទិវសំ មហតិយា កំសបាតិយា បាយាសំ អាទាយ ទក្ខិណេយ្យំ បរិយេសន្តោ វិបស្សិំ ភគវន្តំ អាកាសេ ចង្កមន្តំ ទិស្វា អច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតោ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ទាតុកាមតំ ទស្សេសិ. បដិគ្គហេសិ ភគវា អនុកម្បំ ឧបាទាយ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ វិភវសម្បន្នស្ស ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, វច្ឆបាលោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ ពិម្ពិសារសមាគមេ ឧរុវេលកស្សបត្ថេរេន ឥទ្ធិបាដិហារិយំ ទស្សេត្វា សត្ថុ បរមនិបច្ចការេ កតេ តំ ទិស្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា សត្តាហបព្ពជិតោ ឯវ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៣.២៦-៣៤) –

‘‘សុវណ្ណវណ្ណោ សម្ពុទ្ធោ, ពាត្តិំសវរលក្ខណោ;

បវនា អភិនិក្ខន្តោ, ភិក្ខុសង្ឃបុរក្ខតោ.

‘‘មហច្ចា កំសបាតិយា, វឌ្ឍេត្វា បាយសំ អហំ;

អាហុតិំ យិដ្ឋុកាមោ សោ, ឧបនេសិំ ពលិំ អហំ.

‘‘ភគវា តម្ហិ សមយេ, លោកជេដ្ឋោ នរាសភោ;

ចង្កមំ សុសមារូឡ្ហោ, អម្ពរេ អនិលាយនេ.

‘‘តញ្ច អច្ឆរិយំ ទិស្វា, អព្ភុតំ លោមហំសនំ;

ឋបយិត្វា កំសបាតិំ, វិបស្សិំ អភិវាទយិំ.

‘‘តុវំ ទេវោសិ សព្ពញ្ញូ, សទេវេ សហមានុសេ;

អនុកម្បំ ឧបាទាយ, បដិគ្គណ្ហ មហាមុនិ.

‘‘បដិគ្គហេសិ ភគវា, សព្ពញ្ញូ លោកនាយកោ;

មម សង្កប្បមញ្ញាយ, សត្ថា លោកេ មហាមុនិ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ ទានមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, បាយាសស្ស ឥទំ ផលំ.

‘‘ឯកតាលីសិតោ កប្បេ, ពុទ្ធោ នាមាសិ ខត្តិយោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា សុខេនេវ អត្តនា និព្ពានស្ស អធិគតភាវំ វិភាវេន្តោ –

៧១. ‘‘សុសុខុមនិបុណត្ថទស្សិនា, មតិកុសលេន និវាតវុត្តិនា;

សំសេវិតវុទ្ធសីលិនា, និព្ពានំ ន ហិ តេន ទុល្លភ’’ន្តិ. –

ឥមំ គាថំ អភាសិ.

តត្ថ សុសុខុមនិបុណត្ថទស្សិនាតិ អតិវិយ ទុទ្ទសដ្ឋេន សុខុមេ, សណ្ហដ្ឋេន និបុណេ សច្ចបដិច្ចសមុប្បាទាទិអត្ថេ អនិច្ចតាទិំ ឱរោបេត្វា បស្សតីតិ សុសុខុមនិបុណត្ថទស្សី, តេន. មតិកុសលេនាតិ មតិយា បញ្ញាយ កុសលេន ឆេកេន, ‘‘ឯវំ បវត្តមានស្ស បញ្ញា វឌ្ឍតិ, ឯវំ ន វឌ្ឍតី’’តិ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គបញ្ញាយ ឧប្បាទនេ កុសលេន. និវាតវុត្តិនាតិ សព្រហ្មចារីសុ និវាតនីចវត្តនសីលេន, វុឌ្ឍេសុ នវេសុ ច យថានុរូបបដិបត្តិនា. សំសេវិតវុទ្ធសីលិនាតិ សំសេវិតំ អាចិណ្ណំ វុទ្ធសីលំ សំសេវិតវុទ្ធសីលំ, តំ យស្ស អត្ថិ, តេន សំសេវិតវុទ្ធសីលិនា. អថ វា សំសេវិតា ឧបាសិតា វុទ្ធសីលិនោ ឯតេនាតិ សំសេវិតវុទ្ធសីលី, តេន. ហីតិសទ្ទោ ហេតុអត្ថោ. យស្មា យោ និវាតវុត្តិ សំសេវិតវុទ្ធសីលី មតិកុសលោ សុសុខុមនិបុណត្ថទស្សី ច, តស្មា និព្ពានំ ន តស្ស ទុល្លភន្តិ អត្ថោ. និវាតវុត្តិតាយ ហិ សំសេវិតវុទ្ធសីលិតាយ ច បណ្ឌិតា តំ ឱវទិតព្ពំ អនុសាសិតព្ពំ មញ្ញន្តិ, តេសញ្ច ឱវាទេ ឋិតោ សយំ មតិកុសលតាយ សុសុខុមនិបុណត្ថទស្សិតាយ ច វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ និព្ពានំ អធិគច្ឆតីតិ, អយមេវ ច ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណគាថា អហោសីតិ.

វច្ឆបាលត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អាតុមត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យថា កឡីរោ សុសុ វឌ្ឍិតគ្គោតិ អាយស្មតោ អាតុមត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោបិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ អាចិនន្តោ ឥតោ ឯកនវុតេ កប្បេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ វិបស្សិំ ភគវន្តំ អន្តរវីថិយំ គច្ឆន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ គន្ធោទកេន គន្ធចុណ្ណេន ច បូជំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តោ អបរាបរំ សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ បព្ពជិត្វា សមណធម្មំ អកាសិ, ញាណស្ស បន អបរិបក្កត្តា វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ នាសក្ខិ. អថ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ សេដ្ឋិបុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, អាតុមោតិស្ស នាមំ អហោសិ. តស្ស វយប្បត្តស្ស មាតា ‘‘បុត្តស្ស មេ ភរិយំ អានេស្សាមា’’តិ ញាតកេហិ សម្មន្តេសិ. សោ តំ ឧបធារេត្វា ហេតុសម្បត្តិយា ចោទិយមានោ ‘‘កិំ មយ្ហំ ឃរាវាសេន, ឥទានេវ បព្ពជិស្សាមី’’តិ ភិក្ខូនំ សន្តិកំ គន្ត្វា បព្ពជិ. បព្ពជិតម្បិ នំ មាតា ឧប្បព្ពាជេតុកាមា នានានយេហិ បលោភេតិ. សោ តស្សា អវសរំ អទត្វា អត្តនោ អជ្ឈាសយំ បកាសេន្តោ –

៧២. ‘‘យថា កឡីរោ សុសុ វឌ្ឍិតគ្គោ, ទុន្និក្ខមោ ហោតិ បសាខជាតោ;

ឯវំ អហំ ភរិយាយានីតាយ, អនុមញ្ញ មំ បព្ពជិតោម្ហិ ទានី’’តិ. –

គាថំ អភាសិ.

តត្ថ កឡីរោតិ អង្កុរោ, ឥធ បន វំសង្កុរោ អធិប្បេតោ. សុសូតិ តរុណោ. វឌ្ឍិតគ្គោតិ បវឌ្ឍិតសាខោ. សុសុវឌ្ឍិតគ្គោតិ វា សុដ្ឋុ វឌ្ឍិតសាខោ សញ្ជាតបត្តសាខោ. ទុន្និក្ខមោតិ វេឡុគុម្ពតោ និក្ខាមេតុំ នីហរិតុំ អសក្កុណេយ្យោ. បសាខជាតោតិ ជាតបសាខោ, សាខានម្បិ បព្ពេ បព្ពេ ឧប្បន្នអនុសាខោ. ឯវំ អហំ ភរិយាយានីតាយាតិ យថា វំសោ វឌ្ឍិតគ្គោ វំសន្តរេសុ សំសដ្ឋ សាខាបសាខោ វេឡុគុម្ពតោ ទុន្នីហរណីយោ ហោតិ, ឯវំ អហម្បិ ភរិយាយ មយ្ហំ អានីតាយ បុត្តធីតាទិវសេន វឌ្ឍិតគ្គោ អាសត្តិវសេន ឃរាវាសតោ ទុន្នីហរណីយោ ភវេយ្យំ. យថា បន វំសកឡីរោ អសញ្ជាតសាខពន្ធោ វេឡុគុម្ពតោ សុនីហរណីយោវ ហោតិ, ឯវំ អហម្បិ អសញ្ជាតបុត្តទារាទិពន្ធោ សុនីហរណីយោ ហោមិ, តស្មា អនានីតាយ ឯវ ភរិយាយ អនុមញ្ញ មំ អត្តនាវ មំ អនុជានាបេត្វា. បព្ពជិតោម្ហិ ទានីតិ, ‘‘ឥទានិ បន បព្ពជិតោ អម្ហិ, សាធុ សុដ្ឋូ’’តិ អត្តនោ នេក្ខម្មាភិរតិំ បកាសេសិ, អថ វា ‘‘អនុមញ្ញ មំ បព្ពជិតោម្ហិ ទានី’’តិ មាតុ កថេតិ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – យទិបិ តាយ បុព្ពេ នានុមតំ, ឥទានិ បន បព្ពជិតោ អម្ហិ, តស្មា អនុមញ្ញ អនុជានាហិ មំ សមណភាវេយេវ ឋាតុំ, នាហំ តយា និវត្តនីយោតិ. ឯវំ បន កថេន្តោ យថាឋិតោវ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា មគ្គបដិបាដិយា កិលេសេ ខេបេត្វា ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៣.៣៥-៤០) –

‘‘និសជ្ជ បាសាទវរេ, វិបស្សិំ អទ្ទសំ ជិនំ;

កកុធំ វិលសន្តំវ, សព្ពញ្ញុំ តមនាសកំ.

‘‘បាសាទស្សាវិទូរេ ច, គច្ឆតិ លោកនាយកោ;

បភា និទ្ធាវតេ តស្ស, យថា ច សតរំសិនោ.

‘‘គន្ធោទកញ្ច បគ្គយ្ហ, ពុទ្ធសេដ្ឋំ សមោកិរិំ;

តេន ចិត្តប្បសាទេន, តត្ថ កាលង្កតោ អហំ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ គន្ធោទកមាកិរិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, សុគន្ធោ នាម ខត្តិយោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឆឡភិញ្ញោ បន ហុត្វា មាតរំ អាបុច្ឆិត្វា តស្សា បេក្ខន្តិយាយេវ អាកាសេន បក្កាមិ. សោ អរហត្តប្បត្តិយា ឧត្តរិកាលម្បិ អន្តរន្តរា តមេវ គាថំ បច្ចុទាហាសិ.

តត្ថ ‘‘បព្ពជិតោម្ហី’’តិ ឥមិនាបទេសេន អយម្បិ ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណគាថា អហោសិ អត្តនោ សន្តានេ រាគាទិមលស្ស បព្ពាជិតភាវទីបនតោ. តេនាហ ភគវា – ‘‘បព្ពាជយមត្តនោ មលំ, តស្មា ‘បព្ពជិតោ’តិ វុច្ចតី’’តិ (ធ. ប. ៣៨៨).

អាតុមត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. មាណវត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ជិណ្ណញ្ច ទិស្វា ទុខិតញ្ច ព្យាធិតន្តិ អាយស្មតោ មាណវត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ឯកនវុតេ កប្បេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា លក្ខណធរោ ហុត្វា វិបស្សិស្ស ភគវតោ អភិជាតិយា លក្ខណានិ បរិគ្គហេត្វា បុព្ពនិមិត្តានិ សាវេត្វា, ‘‘ឯកំសេន អយំ ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ ព្យាករិត្វា នានានយេហិ ថោមេត្វា អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណមហាសាលស្ស គេហេ និព្ពត្តិត្វា យាវ សត្តវស្សានិ, តាវ អន្តោឃរេយេវ វឌ្ឍិត្វា សត្តមេ សំវច្ឆរេ ឧបនយនត្ថំ ឧយ្យានំ នីតោ អន្តរាមគ្គេ ជិណ្ណាតុរមតេ ទិស្វា តេសំ អទិដ្ឋបុព្ពត្តា តេ បរិជនេ បុច្ឆិត្វា ជរារោគមរណសភាវំ សុត្វា សញ្ជាតសំវេគោ តតោ អនិវត្តន្តោ វិហារំ គន្ត្វា សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា មាតាបិតរោ អនុជានាបេត្វា បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៣.៤១-៦៤) –

‘‘ជាយមានេ វិបស្សិម្ហិ, និមិត្តំ ព្យាករិំ អហំ;

និព្ពាបយិញ្ច ជនតំ, ពុទ្ធោ លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘យស្មិញ្ច ជាយមានស្មិំ, ទសសហស្សិ កម្បតិ;

សោ ទានិ ភគវា សត្ថា, ធម្មំ ទេសេតិ ចក្ខុមា.

‘‘យស្មិញ្ច ជាយមានស្មិំ, អាលោកោ វិបុលោ អហុ;

សោ ទានិ ភគវា សត្ថា, ធម្មំ ទេសេតិ ចក្ខុមា.

‘‘យស្មិញ្ច ជាយមានស្មិំ, សរិតាយោ ន សន្ទយុំ;

សោ ទានិ ភគវា សត្ថា, ធម្មំ ទេសេតិ ចក្ខុមា.

‘‘យស្មិញ្ច ជាយមានស្មិំ, អវីចគ្គិ ន បជ្ជលិ;

សោ ទានិ ភគវា សត្ថា, ធម្មំ ទេសេតិ ចក្ខុមា.

‘‘យស្មិញ្ច ជាយមានស្មិំ, បក្ខិសង្ឃោ ន សញ្ចរិ;

សោ ទានិ ភគវា សត្ថា, ធម្មំ ទេសេតិ ចក្ខុមា.

‘‘យស្មិញ្ច ជាយមានស្មិំ, វាតក្ខន្ធោ ន វាយតិ;

សោ ទានិ ភគវា សត្ថា, ធម្មំ ទេសេតិ ចក្ខុមា.

‘‘យស្មិញ្ច ជាយមានស្មិំ, សព្ពរតនានិ ជោតយុំ;

សោ ទានិ ភគវា សត្ថា, ធម្មំ ទេសេតិ ចក្ខុមា.

‘‘យស្មិញ្ច ជាយមានស្មិំ, សត្តាសុំ បទវិក្កមា;

សោ ទានិ ភគវា សត្ថា, ធម្មំ ទេសេតិ ចក្ខុមា.

‘‘ជាតមត្តោ ច សម្ពុទ្ធោ, ទិសា សព្ពា វិលោកយិ;

វាចាសភិមុទីរេសិ, ឯសា ពុទ្ធាន ធម្មតា.

‘‘សំវេជយិត្វា ជនតំ, ថវិត្វា លោកនាយកំ;

សម្ពុទ្ធំ អភិវាទេត្វា, បក្កាមិំ បាចិនាមុខោ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ ពុទ្ធមភិថោមយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ថោមនាយ ឥទំ ផលំ.

‘‘ឥតោ នវុតិកប្បម្ហិ, សម្មុខាថវិកវ្ហយោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘បថវីទុន្ទុភិ នាម, ឯកូននវុតិម្ហិតោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘អដ្ឋាសីតិម្ហិតោ កប្បេ, ឱភាសោ នាម ខត្តិយោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘សត្តាសីតិម្ហិតោ កប្បេ, សរិតច្ឆេទនវ្ហយោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘អគ្គិនិព្ពាបនោ នាម, កប្បានំ ឆឡសីតិយា;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘គតិបច្ឆេទនោ នាម, កប្បានំ បញ្ចសីតិយា;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘រាជា វាតសមោ នាម, កប្បានំ ចុល្លសីតិយា;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘រតនបជ្ជលោ នាម, កប្បានំ តេអសីតិយា;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘បទវិក្កមនោ នាម, កប្បានំ ទ្វេអសីតិយា;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘រាជា វិលោកនោ នាម, កប្បានំ ឯកសីតិយា;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘គិរសារោតិ នាមេន, កប្បេសីតិម្ហិ ខត្តិយោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អធិគតារហត្តោ បន ភិក្ខូហិ, ‘‘កេន, ត្វំ អាវុសោ, សំវេគេន អតិទហរោវ សមានោ បព្ពជិតោ’’តិ បុច្ឆិតោ អត្តនោ បព្ពជ្ជានិមិត្តកិត្តនាបទេសេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

៧៣. ‘‘ជិណ្ណញ្ច ទិស្វា ទុខិតញ្ច ព្យាធិតំ, មតញ្ច ទិស្វា គតមាយុសង្ខយំ;

តតោ អហំ និក្ខមិតូន បព្ពជិំ, បហាយ កាមានិ មនោរមានី’’តិ. –

គាថំ អភាសិ.

តត្ថ ជិណ្ណន្តិ ជរាយ អភិភូតំ, ខណ្ឌិច្ចបាលិច្ចវលិត្តចតាទីហិ សមង្គីភូតំ. ទុខិតន្តិ ទុក្ខប្បត្តំ. ព្យាធិតន្តិ គិលានំ. ឯត្ថ ច ‘‘ព្យាធិត’’ន្តិ វុត្តេបិ ទុក្ខប្បត្តភាវោ សិទ្ធោ, ‘‘ទុខិត’’ន្តិ វចនំ តស្ស ពាឡ្ហគិលានភាវបរិទីបនត្ថំ. មតន្តិ កាលង្កតំ, យស្មា កាលង្កតោ អាយុនោ ខយំ វយំ ភេទំ គតោ នាម ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘គតមាយុសង្ខយ’’ន្តិ. តស្មា ជិណ្ណព្យាធិមតានំ ទិដ្ឋត្តា, ‘‘ឥមេ ជរាទយោ នាម ន ឥមេសំយេវ, អថ ខោ សព្ពសាធារណា, តស្មា អហម្បិ ជរាទិកេ អនតិវត្តោ’’តិ សំវិគ្គត្តា. និក្ខមិតូនាតិ និក្ខមិត្វា, អយមេវ វា បាឋោ. បព្ពជ្ជាធិប្បាយេន ឃរតោ និគ្គន្ត្វា. បព្ពជិន្តិ សត្ថុ សាសនេ បព្ពជំ ឧបគតោ. បហាយ កាមានិ មនោរមានីតិ ឥដ្ឋកន្តាទិភាវតោ អវីតរាគានំ មនោ រមេន្តីតិ មនោរមេ វត្ថុកាមេ បជហិត្វា, តប្បដិពទ្ធស្ស ឆន្ទរាគស្ស អរិយមគ្គេន សមុច្ឆិន្ទនេន និរបេក្ខភាវេន ឆឌ្ឌេត្វាតិ អត្ថោ. កាមានំ បហានកិត្តនមុខេន ចេតំ ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណំ អហោសិ. មាណវកាលេ បព្ពជិតត្តា ឥមស្ស ថេរស្ស មាណវោត្វេវ សមញ្ញា ជាតាតិ.

មាណវត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. សុយាមនត្ថេរគាថាវណ្ណនា

កាមច្ឆន្ទោ ច ព្យាបាទោតិ អាយស្មតោ សុយាមនត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ឯកនវុតេ កប្បេ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ ធញ្ញវតីនគរេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ ព្រាហ្មណសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ បត្វា ព្រាហ្មណមន្តេ វាចេតិ. តេន ច សមយេន វិបស្សី ភគវា មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ ធញ្ញវតីនគរំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ ហោតិ. តំ ទិស្វា ព្រាហ្មណោ បសន្នចិត្តោ អត្តនោ គេហំ នេត្វា អាសនំ បញ្ញាបេត្វា តស្សូបរិ បុប្ផសន្ថារំ សន្ថរិត្វា អទាសិ, សត្ថរិ តត្ថ និសិន្នេ បណីតេន អាហារេន សន្តប្បេសិ, ភុត្តាវិញ្ច បុប្ផគន្ធេន បូជេសិ. សត្ថា អនុមោទនំ វត្វា បក្កាមិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ វេសាលិយំ អញ្ញតរស្ស ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, សុយាមនោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ បរមនិស្សមយុត្តោ ហុត្វា គេហវាសីនំ កាមូបភោគំ ជិគុច្ឆិត្វា ឈាននិន្នោ ភគវតោ វេសាលិគមនេ បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា ខុរគ្គេយេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៣.៦៥-៧៤) –

‘‘នគរេ ធញ្ញវតិយា, អហោសិំ ព្រាហ្មណោ តទា;

លក្ខណេ ឥតិហាសេ ច, សនិឃណ្ឌុសកេដុភេ.

‘‘បទកោ វេយ្យាករណោ, និមិត្តកោវិទោ អហំ;

មន្តេ ច សិស្សេ វាចេសិំ, តិណ្ណំ វេទាន បារគូ.

‘‘បញ្ច ឧប្បលហត្ថានិ, បិដ្ឋិយំ ឋបិតានិ មេ;

អាហុតិំ យិដ្ឋុកាមោហំ, បិតុមាតុសមាគមេ.

‘‘តទា វិបស្សី ភគវា, ភិក្ខុសង្ឃបុរក្ខតោ;

ឱភាសេន្តោ ទិសា សព្ពា, អាគច្ឆតិ នរាសភោ.

‘‘អាសនំ បញ្ញបេត្វាន, និមន្តេត្វា មហាមុនិំ;

សន្ថរិត្វាន តំ បុប្ផំ, អភិនេសិំ សកំ ឃរំ.

‘‘យំ មេ អត្ថិ សកេ គេហេ, អាមិសំ បច្ចុបដ្ឋិតំ;

តាហំ ពុទ្ធស្ស បាទាសិំ, បសន្នោ សេហិ បាណិភិ.

‘‘ភុត្តាវិំ កាលមញ្ញាយ បុប្ផហត្ថមទាសហំ;

អនុមោទិត្វាន សព្ពញ្ញូ, បក្កាមិ ឧត្តរាមុខោ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, បុប្ផទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘អនន្តរំ ឥតោ កប្បេ, រាជាហុំ វរទស្សនោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា នីវរណប្បហានកិត្តនមុខេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

៧៤. ‘‘កាមច្ឆន្ទោ ច ព្យាបាទោ, ថិនមិទ្ធញ្ច ភិក្ខុនោ;

ឧទ្ធច្ចំ វិចិកិច្ឆា ច, សព្ពសោវ ន វិជ្ជតី’’តិ. – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ កាមច្ឆន្ទោតិ កាមេសុ ឆន្ទោ, កាមោ ច សោ ឆន្ទោ ចាតិបិ កាមច្ឆន្ទោ, កាមរាគោ. ឥធ បន សព្ពោបិ រាគោ កាមច្ឆន្ទោ អគ្គមគ្គវជ្ឈស្សាបិ អធិប្បេតត្តា, តេនាហ ‘‘សព្ពសោវ ន វិជ្ជតី’’តិ. សព្ពេបិ ហិ តេភូមកធម្មា កាមនីយដ្ឋេន កាមា, តត្ថ បវត្តោ រាគោ កាមច្ឆន្ទោ, តេនាហ ភគវា – ‘‘អារុប្បេ កាមច្ឆន្ទនីវរណំ បដិច្ច ថិនមិទ្ធនីវរណំ ឧទ្ធច្ចនីវរណំ អវិជ្ជានីវរណំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (បដ្ឋា. ៣.៨.៨) ព្យាបជ្ជតិ ចិត្តំ បូតិភាវំ គច្ឆតិ ឯតេនាតិ ព្យាបាទោ, ‘‘អនត្ថំ មេ អចរី’’តិអាទិនយប្បវត្តោ (ធ. ស. ១០៦៦; វិភ. ៩០៩) អាឃាតោ. ថិនំ ចិត្តស្ស អកល្យតា អនុស្សាហសំហននំ, មិទ្ធំ កាយស្ស អកល្យតា អសត្តិវិឃាតោ, តទុភយម្បិ ថិនញ្ច មិទ្ធញ្ច ថិនមិទ្ធំ, កិច្ចាហារបដិបក្ខានំ ឯកតាយ ឯកំ កត្វា វុត្តំ. ឧទ្ធតភាវោ ឧទ្ធច្ចំ, យេន ធម្មេន ចិត្តំ ឧទ្ធតំ ហោតិ អវូបសន្តំ, សោ ចេតសោ វិក្ខេបោ ឧទ្ធច្ចំ. ឧទ្ធច្ចគ្គហណេនេវ ចេត្ថ កិច្ចាហារបដិបក្ខានំ សមានតាយ កុក្កុច្ចម្បិ គហិតមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តំ បច្ឆានុតាបលក្ខណំ. យោ ហិ កតាកតកុសលាកុសលូបនិស្សយោ វិប្បដិសារោ, តំ កុក្កុច្ចំ. វិចិកិច្ឆាតិ, ‘‘ឯវំ នុ ខោ ន នុ ខោ’’តិ សំសយំ អាបជ្ជតិ, ធម្មសភាវំ វា វិចិនន្តោ កិច្ឆតិ កិលមតិ ឯតាយាតិ វិចិកិច្ឆា, ពុទ្ធាទិវត្ថុកោ សំសយោ. សព្ពសោតិ អនវសេសតោ. ន វិជ្ជតីតិ នត្ថិ, មគ្គេន សមុច្ឆិន្នត្តា ន ឧបលព្ភតិ. ឥទញ្ច បទទ្វយំ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ អយញ្ហេត្ថ យោជនា – យស្ស ភិក្ខុនោ តេន តេន អរិយមគ្គេន សមុច្ឆិន្នត្តា កាមច្ឆន្ទោ ច ព្យាបាទោ ច ថិនមិទ្ធញ្ច ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចញ្ច វិចិកិច្ឆា ច សព្ពសោវ ន វិជ្ជតិ, តស្ស ន កិញ្ចិ ករណីយំ, កតស្ស វា បតិចយោតិ អញ្ញាបទេសេន អញ្ញំ ព្យាករោតិ. បញ្ចសុ ហិ នីវរណេសុ មគ្គេន សមុច្ឆិន្នេសុ តទេកដ្ឋតាយ សព្ពេបិ កិលេសា សមុច្ឆិន្នាយេវ ហោន្តិ. តេនាហ – ‘‘សព្ពេតេ ភគវន្តោ បញ្ច នីវរណេ បហាយ ចេតសោ ឧបក្កិលេសេ’’តិ (ទី. និ. ២.១៤៦).

សុយាមនត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សុសារទត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សាធុ សុវិហិតាន ទស្សនន្តិ អាយស្មតោ សុសារទត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិជ្ជាបទេសុ និប្ផត្តិំ គន្ត្វា កាមេសុ អាទីនវំ ទិស្វា ឃរាវាសំ បហាយ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ហិមវន្តប្បទេសេ អរញ្ញាយតនេ អស្សមំ ការេត្វា វិហាសិ. អថ នំ អនុគ្គណ្ហន្តោ បទុមុត្តរោ ភគវា ភិក្ខាចារវេលាយំ ឧបសង្កមិ. សោ ទូរតោវ ទិស្វា បសន្នមានសោ បច្ចុគ្គន្ត្វា បត្តំ គហេត្វា មធុរានិ ផលានិ បក្ខិបិត្វា អទាសិ. ភគវា តំ បដិគ្គហេត្វា អនុមោទនំ កត្វា បក្កាមិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ធម្មសេនាបតិនោ ញាតិព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា មន្ទបញ្ញត្តា សុសារទោតិ គហិតនាមោ អបរភាគេ ធម្មសេនាបតិស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៣.៧៥-៨៣) –

‘‘អជ្ឈាយកោ មន្តធរោ, តិណ្ណំ វេទាន បារគូ;

ហិមវន្តស្សាវិទូរេ, វសាមិ អស្សមេ អហំ.

‘‘អគ្គិហុត្តញ្ច មេ អត្ថិ, បុណ្ឌរីកផលានិ ច;

បុដកេ និក្ខិបិត្វាន, ទុមគ្គេ លគ្គិតំ មយា.

‘‘បទុមុត្តរោ លោកវិទូ, អាហុតីនំ បដិគ្គហោ;

មមុទ្ធរិតុកាមោ សោ, ភិក្ខន្តោ មមុបាគមិ.

‘‘បសន្នចិត្តោ សុមនោ, ផលំ ពុទ្ធស្សទាសហំ;

វិត្តិសញ្ជននោ មយ្ហំ, ទិដ្ឋធម្មសុខាវហោ.

‘‘សុវណ្ណវណ្ណោ សម្ពុទ្ធោ, អាហុតីនំ បដិគ្គហោ;

អន្តលិក្ខេ ឋិតោ សត្ថា, ឥមំ គាថំ អភាសថ.

‘‘ឥមិនា ផលទានេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

កប្បានំ សតសហស្សំ, ទុគ្គតិំ នុបបជ្ជសិ.

‘‘តេនេវ សុក្កមូលេន, អនុភោត្វាន សម្បទា;

បត្តោម្ហិ អចលំ ឋានំ, ហិត្វា ជយបរាជយំ.

‘‘ឥតោ សត្តសតេ កប្បេ, រាជា អាសិំ សុមង្គលោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា សប្បុរិសូបនិស្សយានិសំសកិត្តនាបទេសេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

៧៥. ‘‘សាធុ សុវិហិតាន ទស្សនំ, កង្ខា ឆិជ្ជតិ ពុទ្ធិ វឌ្ឍតិ;

ពាលម្បិ ករោន្តិ បណ្ឌិតំ, តស្មា សាធុ សតំ សមាគមោ’’តិ. –

គាថំ អភាសិ.