៦. បិយញ្ជហត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ឧប្បតន្តេសុ និបតេតិ អាយស្មតោ បិយញ្ជហត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោបិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ឯកនវុតេ កប្បេ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ ហិមវន្តេ រុក្ខទេវតា ហុត្វា បព្ពតន្តរេ វសន្តោ ទេវតាសមាគមេសុ អប្បានុភាវតាយ បរិសបរិយន្តេ ឋត្វា ធម្មំ សុត្វា សត្ថរិ បដិលទ្ធសទ្ធោ ឯកទិវសំ សុវិសុទ្ធំ រមណីយំ គង្គាយំ បុលិនប្បទេសំ ទិស្វា សត្ថុ គុណេ អនុស្សរិ – ‘‘ឥតោបិ សុវិសុទ្ធា សត្ថុ គុណា អនន្តា អបរិមេយ្យា ចា’’តិ, ឯវំ សោ សត្ថុ គុណេ អារព្ភ ចិត្តំ បសាទេត្វា តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ វេសាលិយំ លិច្ឆវិរាជកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ យុទ្ធសោណ្ឌោ អបរាជិតសង្គាមោ អមិត្តានំ បិយហានិករណេន បិយញ្ជហោតិ បញ្ញាយិត្ថ. សោ សត្ថុ វេសាលិគមនេ បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា អរញ្ញេ វសមានោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៣.៨៤-៩០) –

‘‘បព្ពតេ ហិមវន្តម្ហិ, វសាមិ បព្ពតន្តរេ;

បុលិនំ សោភនំ ទិស្វា, ពុទ្ធសេដ្ឋំ អនុស្សរិំ.

‘‘ញាណេ ឧបនិធា នត្ថិ, សង្ខារំ នត្ថិ សត្ថុនោ;

សព្ពធម្មំ អភិញ្ញាយ, ញាណេន អធិមុច្ចតិ.

‘‘នមោ តេ បុរិសាជញ្ញ, នមោ តេ បុរិសុត្តម;

ញាណេន តេ សមោ នត្ថិ, យាវតា ញាណមុត្តមំ.

‘‘ញាណេ ចិត្តំ បសាទេត្វា, កប្បំ សគ្គម្ហិ មោទហំ;

អវសេសេសុ កប្បេសុ, កុសលំ ចរិតំ មយា.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ សញ្ញមលភិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ញាណសញ្ញាយិទំ ផលំ.

‘‘ឥតោ សត្តតិកប្បម្ហិ, ឯកោ បុលិនបុប្ផិយោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ‘‘អន្ធបុថុជ្ជនានំ បដិបត្តិតោ វិធុរា អរិយានំ បដិបត្តី’’តិ ឥមស្ស អត្ថស្ស ទស្សនវសេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

៧៦. ‘‘ឧប្បតន្តេសុ និបតេ, និបតន្តេសុ ឧប្បតេ;

វសេ អវសមានេសុ, រមមានេសុ នោ រមេ’’តិ. – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ ឧប្បតន្តេសូតិ ឧណ្ណមន្តេសុ, សត្តេសុ មានុទ្ធច្ចថម្ភសារម្ភាទីហិ អត្តុក្កំសនេន អនុបសន្តេសុ. និបតេតិ នមេយ្យ, តេសញ្ញេវ បាបធម្មានំ បរិវជ្ជនេន និវាតវុត្តិ ភវេយ្យ. និបតន្តេសូតិ ឱណមន្តេសុ, ហីនាធិមុត្តិកតាយ កោសជ្ជេន ច គុណតោ និហីយមានេសុ. ឧប្បតេតិ ឧណ្ណមេយ្យ, បណីតាធិមុត្តិកតាយ វីរិយារម្ភេន ច គុណតោ ឧស្សុក្កេយ្យ. អថ វា ឧប្បតន្តេសូតិ ឧដ្ឋហន្តេសុ, កិលេសេសុ បរិយុដ្ឋានវសេន សីសំ ឧក្ខិបន្តេសុ. និបតេតិ បដិសង្ខានពលេន យថា តេ ន ឧប្បជ្ជន្តិ, តថា អនុរូបបច្ចវេក្ខណាយ និបតេយ្យ, វិក្ខម្ភេយ្យ ចេវ សមុច្ឆិន្ទេយ្យ ច. និបតន្តេសូតិ បរិបតន្តេសុ, អយោនិសោមនសិការេសុ វីរិយបយោគមន្ទតាយ វា យថារទ្ធេសុ សមថវិបស្សនាធម្មេសុ ហាយ មានេសុ. ឧប្បតេតិ យោនិសោមនសិការេន វីរិយារម្ភសម្បទាយ ច តេ ឧបដ្ឋាបេយ្យ ឧប្បាទេយ្យ វឌ្ឍេយ្យ ច. វសេ អវសមានេសូតិ សត្តេសុ មគ្គព្រហ្មចរិយវាសំ អរិយវាសញ្ច អវសន្តេសុ សយំ តំ វាសំ វសេយ្យាតិ, អរិយេសុ វា កិលេសវាសំ ទុតិយកវាសំ អវសន្តេសុ យេន វាសេន តេ អវសមានា នាម ហោន្តិ, សយំ តថា វសេ. រមមានេសុ នោ រមេតិ សត្តេសុ កាមគុណរតិយា កិលេសរតិយា រមន្តេសុ សយំ តថា នោ រមេ នំ រមេយ្យ, អរិយេសុ វា និរាមិសាយ ឈានាទិរតិយា រមមានេសុ សយម្បិ តថា រមេ, តតោ អញ្ញថា បន កទាចិបិ នោ រមេ នាភិរមេយ្យ វាតិ អត្ថោ.

បិយញ្ជហត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.