៥. សុសារទត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សាធុ សុវិហិតាន ទស្សនន្តិ អាយស្មតោ សុសារទត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិជ្ជាបទេសុ និប្ផត្តិំ គន្ត្វា កាមេសុ អាទីនវំ ទិស្វា ឃរាវាសំ បហាយ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ហិមវន្តប្បទេសេ អរញ្ញាយតនេ អស្សមំ ការេត្វា វិហាសិ. អថ នំ អនុគ្គណ្ហន្តោ បទុមុត្តរោ ភគវា ភិក្ខាចារវេលាយំ ឧបសង្កមិ. សោ ទូរតោវ ទិស្វា បសន្នមានសោ បច្ចុគ្គន្ត្វា បត្តំ គហេត្វា មធុរានិ ផលានិ បក្ខិបិត្វា អទាសិ. ភគវា តំ បដិគ្គហេត្វា អនុមោទនំ កត្វា បក្កាមិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ធម្មសេនាបតិនោ ញាតិព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា មន្ទបញ្ញត្តា សុសារទោតិ គហិតនាមោ អបរភាគេ ធម្មសេនាបតិស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៣.៧៥-៨៣) –

‘‘អជ្ឈាយកោ មន្តធរោ, តិណ្ណំ វេទាន បារគូ;

ហិមវន្តស្សាវិទូរេ, វសាមិ អស្សមេ អហំ.

‘‘អគ្គិហុត្តញ្ច មេ អត្ថិ, បុណ្ឌរីកផលានិ ច;

បុដកេ និក្ខិបិត្វាន, ទុមគ្គេ លគ្គិតំ មយា.

‘‘បទុមុត្តរោ លោកវិទូ, អាហុតីនំ បដិគ្គហោ;

មមុទ្ធរិតុកាមោ សោ, ភិក្ខន្តោ មមុបាគមិ.

‘‘បសន្នចិត្តោ សុមនោ, ផលំ ពុទ្ធស្សទាសហំ;

វិត្តិសញ្ជននោ មយ្ហំ, ទិដ្ឋធម្មសុខាវហោ.

‘‘សុវណ្ណវណ្ណោ សម្ពុទ្ធោ, អាហុតីនំ បដិគ្គហោ;

អន្តលិក្ខេ ឋិតោ សត្ថា, ឥមំ គាថំ អភាសថ.

‘‘ឥមិនា ផលទានេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

កប្បានំ សតសហស្សំ, ទុគ្គតិំ នុបបជ្ជសិ.

‘‘តេនេវ សុក្កមូលេន, អនុភោត្វាន សម្បទា;

បត្តោម្ហិ អចលំ ឋានំ, ហិត្វា ជយបរាជយំ.

‘‘ឥតោ សត្តសតេ កប្បេ, រាជា អាសិំ សុមង្គលោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា សប្បុរិសូបនិស្សយានិសំសកិត្តនាបទេសេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

៧៥. ‘‘សាធុ សុវិហិតាន ទស្សនំ, កង្ខា ឆិជ្ជតិ ពុទ្ធិ វឌ្ឍតិ;

ពាលម្បិ ករោន្តិ បណ្ឌិតំ, តស្មា សាធុ សតំ សមាគមោ’’តិ. –

គាថំ អភាសិ.

តត្ថ សាធូតិ សុន្ទរំ, ភទ្ទកន្តិ អត្ថោ. សុវិហិតាន ទស្សនន្តិ សុវិហិតានំ ទស្សនំ. គាថាសុខត្ថំ អនុស្វារលោបោ កតោ. សីលាទិគុណេហិ សុសំវិហិតត្តភាវានំ បរានុទ្ទយាយ សុដ្ឋុ វិហិតធម្មទេសនានំ អរិយានំ ទស្សនំ សាធូតិ យោជនា. ‘‘ទស្សន’’ន្តិ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ សវនាទីនម្បិ ពហុការត្តា. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘យេ តេ ភិក្ខូ សីលសម្បន្នា សមាធិសម្បន្នា បញ្ញាសម្បន្នា វិមុត្តិសម្បន្នា វិមុត្តិញាណទស្សនសម្បន្នា ឱវាទកា វិញ្ញាបកា សន្ទស្សកា សមាទបកា សមុត្តេជកា សម្បហំសកា អលំសមក្ខាតារោ សទ្ធម្មស្ស, ទស្សនម្បាហំ, ភិក្ខវេ, តេសំ ភិក្ខូនំ ពហូបការំ វទាមិ, សវនំ…បេ… ឧបសង្កមនំ…បេ… បយិរុបាសនំ…បេ… អនុស្សរណំ…បេ… អនុបព្ពជ្ជម្បាហំ, ភិក្ខវេ, តេសំ ភិក្ខូនំ ពហូបការំ វទាមី’’តិ (ឥតិវុ. ១០៤).

ទស្សនមូលកត្តា វា ឥតរេសំ ទស្សនមេវេត្ថ វុត្តំ, កង្ខា ឆិជ្ជតីតិអាទិ តត្ថ ការណវចនំ. តាទិសានញ្ហិ កល្យាណមិត្តានំ ទស្សនេ សតិ វិញ្ញុជាតិកោ អត្ថកាមោ កុលបុត្តោ តេ ឧបសង្កមតិ បយិរុបាសតិ ‘‘កិំ, ភន្តេ, កុសលំ, កិំ អកុសល’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ៣.២៩៦) បញ្ហំ បុច្ឆតិ. តេ ចស្ស អនេកវិហិតេសុ កង្ខាដ្ឋានីយេសុ កង្ខំ បដិវិនោទេន្តិ, តេន វុត្តំ ‘‘កង្ខា ឆិជ្ជតី’’តិ. យស្មា ច តេ ធម្មទេសនាយ តេសំ កង្ខំ បដិវិនោទេត្វា បុព្ពភាគេ កម្មបថសម្មាទិដ្ឋិំ វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិញ្ច ឧប្បាទេន្តិ, តស្មា តេសំ ពុទ្ធិ វឌ្ឍតិ. យទា បន តេ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា សច្ចានិ បដិវិជ្ឈន្តិ, តទា សោឡសវត្ថុកា អដ្ឋវត្ថុកា ច វិចិកិច្ឆា ឆិជ្ជតិ សមុច្ឆិជ្ជតិ, និប្បរិយាយេន បញ្ញា ពុទ្ធិ វឌ្ឍតិ. ពាល្យសមតិក្កមនតោ តេ បណ្ឌិតា ហោន្តិ. សោ តេហិ ពុទ្ធិំ វឌ្ឍេតិ, ពាលម្បិ ករោន្តិ បណ្ឌិតន្តិ. តស្មាតិអាទិ និគមនំ, យស្មា សាធូនំ ទស្សនំ វុត្តនយេន កង្ខា ឆិជ្ជតិ ពុទ្ធិ វឌ្ឍតិ, តេ ពាលំ បណ្ឌិតំ ករោន្តិ, តស្មា តេន ការណេន សាធុ សុន្ទរំ សតំ សប្បុរិសានំ អរិយានំ សមាគមោ, តេហិ សមោធានំ សម្មា វឌ្ឍនន្តិ អត្ថោ.

សុសារទត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.