២. អាតុមត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យថា កឡីរោ សុសុ វឌ្ឍិតគ្គោតិ អាយស្មតោ អាតុមត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោបិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ អាចិនន្តោ ឥតោ ឯកនវុតេ កប្បេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ វិបស្សិំ ភគវន្តំ អន្តរវីថិយំ គច្ឆន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ គន្ធោទកេន គន្ធចុណ្ណេន ច បូជំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តោ អបរាបរំ សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ បព្ពជិត្វា សមណធម្មំ អកាសិ, ញាណស្ស បន អបរិបក្កត្តា វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ នាសក្ខិ. អថ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ សេដ្ឋិបុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, អាតុមោតិស្ស នាមំ អហោសិ. តស្ស វយប្បត្តស្ស មាតា ‘‘បុត្តស្ស មេ ភរិយំ អានេស្សាមា’’តិ ញាតកេហិ សម្មន្តេសិ. សោ តំ ឧបធារេត្វា ហេតុសម្បត្តិយា ចោទិយមានោ ‘‘កិំ មយ្ហំ ឃរាវាសេន, ឥទានេវ បព្ពជិស្សាមី’’តិ ភិក្ខូនំ សន្តិកំ គន្ត្វា បព្ពជិ. បព្ពជិតម្បិ នំ មាតា ឧប្បព្ពាជេតុកាមា នានានយេហិ បលោភេតិ. សោ តស្សា អវសរំ អទត្វា អត្តនោ អជ្ឈាសយំ បកាសេន្តោ –

៧២. ‘‘យថា កឡីរោ សុសុ វឌ្ឍិតគ្គោ, ទុន្និក្ខមោ ហោតិ បសាខជាតោ;

ឯវំ អហំ ភរិយាយានីតាយ, អនុមញ្ញ មំ បព្ពជិតោម្ហិ ទានី’’តិ. –

គាថំ អភាសិ.

តត្ថ កឡីរោតិ អង្កុរោ, ឥធ បន វំសង្កុរោ អធិប្បេតោ. សុសូតិ តរុណោ. វឌ្ឍិតគ្គោតិ បវឌ្ឍិតសាខោ. សុសុវឌ្ឍិតគ្គោតិ វា សុដ្ឋុ វឌ្ឍិតសាខោ សញ្ជាតបត្តសាខោ. ទុន្និក្ខមោតិ វេឡុគុម្ពតោ និក្ខាមេតុំ នីហរិតុំ អសក្កុណេយ្យោ. បសាខជាតោតិ ជាតបសាខោ, សាខានម្បិ បព្ពេ បព្ពេ ឧប្បន្នអនុសាខោ. ឯវំ អហំ ភរិយាយានីតាយាតិ យថា វំសោ វឌ្ឍិតគ្គោ វំសន្តរេសុ សំសដ្ឋ សាខាបសាខោ វេឡុគុម្ពតោ ទុន្នីហរណីយោ ហោតិ, ឯវំ អហម្បិ ភរិយាយ មយ្ហំ អានីតាយ បុត្តធីតាទិវសេន វឌ្ឍិតគ្គោ អាសត្តិវសេន ឃរាវាសតោ ទុន្នីហរណីយោ ភវេយ្យំ. យថា បន វំសកឡីរោ អសញ្ជាតសាខពន្ធោ វេឡុគុម្ពតោ សុនីហរណីយោវ ហោតិ, ឯវំ អហម្បិ អសញ្ជាតបុត្តទារាទិពន្ធោ សុនីហរណីយោ ហោមិ, តស្មា អនានីតាយ ឯវ ភរិយាយ អនុមញ្ញ មំ អត្តនាវ មំ អនុជានាបេត្វា. បព្ពជិតោម្ហិ ទានីតិ, ‘‘ឥទានិ បន បព្ពជិតោ អម្ហិ, សាធុ សុដ្ឋូ’’តិ អត្តនោ នេក្ខម្មាភិរតិំ បកាសេសិ, អថ វា ‘‘អនុមញ្ញ មំ បព្ពជិតោម្ហិ ទានី’’តិ មាតុ កថេតិ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – យទិបិ តាយ បុព្ពេ នានុមតំ, ឥទានិ បន បព្ពជិតោ អម្ហិ, តស្មា អនុមញ្ញ អនុជានាហិ មំ សមណភាវេយេវ ឋាតុំ, នាហំ តយា និវត្តនីយោតិ. ឯវំ បន កថេន្តោ យថាឋិតោវ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា មគ្គបដិបាដិយា កិលេសេ ខេបេត្វា ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៣.៣៥-៤០) –

‘‘និសជ្ជ បាសាទវរេ, វិបស្សិំ អទ្ទសំ ជិនំ;

កកុធំ វិលសន្តំវ, សព្ពញ្ញុំ តមនាសកំ.

‘‘បាសាទស្សាវិទូរេ ច, គច្ឆតិ លោកនាយកោ;

បភា និទ្ធាវតេ តស្ស, យថា ច សតរំសិនោ.

‘‘គន្ធោទកញ្ច បគ្គយ្ហ, ពុទ្ធសេដ្ឋំ សមោកិរិំ;

តេន ចិត្តប្បសាទេន, តត្ថ កាលង្កតោ អហំ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ គន្ធោទកមាកិរិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, សុគន្ធោ នាម ខត្តិយោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឆឡភិញ្ញោ បន ហុត្វា មាតរំ អាបុច្ឆិត្វា តស្សា បេក្ខន្តិយាយេវ អាកាសេន បក្កាមិ. សោ អរហត្តប្បត្តិយា ឧត្តរិកាលម្បិ អន្តរន្តរា តមេវ គាថំ បច្ចុទាហាសិ.

តត្ថ ‘‘បព្ពជិតោម្ហី’’តិ ឥមិនាបទេសេន អយម្បិ ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណគាថា អហោសិ អត្តនោ សន្តានេ រាគាទិមលស្ស បព្ពាជិតភាវទីបនតោ. តេនាហ ភគវា – ‘‘បព្ពាជយមត្តនោ មលំ, តស្មា ‘បព្ពជិតោ’តិ វុច្ចតី’’តិ (ធ. ប. ៣៨៨).

អាតុមត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.