១. វច្ឆបាលត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សុសុខុមនិបុណត្ថទស្សិនាតិ អាយស្មតោ វច្ឆបាលត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ អាចិនន្តោ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥតោ ឯកនវុតេ កប្បេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា ព្រាហ្មណសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គន្ត្វា អគ្គិំ បរិចរន្តោ ឯកទិវសំ មហតិយា កំសបាតិយា បាយាសំ អាទាយ ទក្ខិណេយ្យំ បរិយេសន្តោ វិបស្សិំ ភគវន្តំ អាកាសេ ចង្កមន្តំ ទិស្វា អច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតោ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ទាតុកាមតំ ទស្សេសិ. បដិគ្គហេសិ ភគវា អនុកម្បំ ឧបាទាយ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ វិភវសម្បន្នស្ស ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, វច្ឆបាលោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ ពិម្ពិសារសមាគមេ ឧរុវេលកស្សបត្ថេរេន ឥទ្ធិបាដិហារិយំ ទស្សេត្វា សត្ថុ បរមនិបច្ចការេ កតេ តំ ទិស្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា សត្តាហបព្ពជិតោ ឯវ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៣.២៦-៣៤) –

‘‘សុវណ្ណវណ្ណោ សម្ពុទ្ធោ, ពាត្តិំសវរលក្ខណោ;

បវនា អភិនិក្ខន្តោ, ភិក្ខុសង្ឃបុរក្ខតោ.

‘‘មហច្ចា កំសបាតិយា, វឌ្ឍេត្វា បាយសំ អហំ;

អាហុតិំ យិដ្ឋុកាមោ សោ, ឧបនេសិំ ពលិំ អហំ.

‘‘ភគវា តម្ហិ សមយេ, លោកជេដ្ឋោ នរាសភោ;

ចង្កមំ សុសមារូឡ្ហោ, អម្ពរេ អនិលាយនេ.

‘‘តញ្ច អច្ឆរិយំ ទិស្វា, អព្ភុតំ លោមហំសនំ;

ឋបយិត្វា កំសបាតិំ, វិបស្សិំ អភិវាទយិំ.

‘‘តុវំ ទេវោសិ សព្ពញ្ញូ, សទេវេ សហមានុសេ;

អនុកម្បំ ឧបាទាយ, បដិគ្គណ្ហ មហាមុនិ.

‘‘បដិគ្គហេសិ ភគវា, សព្ពញ្ញូ លោកនាយកោ;

មម សង្កប្បមញ្ញាយ, សត្ថា លោកេ មហាមុនិ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ ទានមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, បាយាសស្ស ឥទំ ផលំ.

‘‘ឯកតាលីសិតោ កប្បេ, ពុទ្ធោ នាមាសិ ខត្តិយោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា សុខេនេវ អត្តនា និព្ពានស្ស អធិគតភាវំ វិភាវេន្តោ –

៧១. ‘‘សុសុខុមនិបុណត្ថទស្សិនា, មតិកុសលេន និវាតវុត្តិនា;

សំសេវិតវុទ្ធសីលិនា, និព្ពានំ ន ហិ តេន ទុល្លភ’’ន្តិ. –

ឥមំ គាថំ អភាសិ.

តត្ថ សុសុខុមនិបុណត្ថទស្សិនាតិ អតិវិយ ទុទ្ទសដ្ឋេន សុខុមេ, សណ្ហដ្ឋេន និបុណេ សច្ចបដិច្ចសមុប្បាទាទិអត្ថេ អនិច្ចតាទិំ ឱរោបេត្វា បស្សតីតិ សុសុខុមនិបុណត្ថទស្សី, តេន. មតិកុសលេនាតិ មតិយា បញ្ញាយ កុសលេន ឆេកេន, ‘‘ឯវំ បវត្តមានស្ស បញ្ញា វឌ្ឍតិ, ឯវំ ន វឌ្ឍតី’’តិ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គបញ្ញាយ ឧប្បាទនេ កុសលេន. និវាតវុត្តិនាតិ សព្រហ្មចារីសុ និវាតនីចវត្តនសីលេន, វុឌ្ឍេសុ នវេសុ ច យថានុរូបបដិបត្តិនា. សំសេវិតវុទ្ធសីលិនាតិ សំសេវិតំ អាចិណ្ណំ វុទ្ធសីលំ សំសេវិតវុទ្ធសីលំ, តំ យស្ស អត្ថិ, តេន សំសេវិតវុទ្ធសីលិនា. អថ វា សំសេវិតា ឧបាសិតា វុទ្ធសីលិនោ ឯតេនាតិ សំសេវិតវុទ្ធសីលី, តេន. ហីតិសទ្ទោ ហេតុអត្ថោ. យស្មា យោ និវាតវុត្តិ សំសេវិតវុទ្ធសីលី មតិកុសលោ សុសុខុមនិបុណត្ថទស្សី ច, តស្មា និព្ពានំ ន តស្ស ទុល្លភន្តិ អត្ថោ. និវាតវុត្តិតាយ ហិ សំសេវិតវុទ្ធសីលិតាយ ច បណ្ឌិតា តំ ឱវទិតព្ពំ អនុសាសិតព្ពំ មញ្ញន្តិ, តេសញ្ច ឱវាទេ ឋិតោ សយំ មតិកុសលតាយ សុសុខុមនិបុណត្ថទស្សិតាយ ច វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ និព្ពានំ អធិគច្ឆតីតិ, អយមេវ ច ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណគាថា អហោសីតិ.

វច្ឆបាលត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.