៨. ឯកុទានិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អធិចេតសោ អប្បមជ្ជតោតិ អាយស្មតោ ឯកុទានិយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តោ អត្ថទស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ យក្ខសេនាបតិ ហុត្វា និព្ពត្តោ សត្ថរិ បរិនិព្ពុតេ, ‘‘អលាភា វត មេ, ទុល្លទ្ធំ វត មេ, យោហំ សត្ថុធរមានកាលេ ទានាទិបុញ្ញំ កាតុំ នាលត្ថ’’ន្តិ បរិទេវសោកមាបន្នោ អហោសិ. អថ នំ សាគរោ នាម សត្ថុ សាវកោ សោកំ វិនោទេត្វា សត្ថុ ថូបបូជាយំ និយោជេសិ. សោ បញ្ច វស្សានិ ថូបំ បូជេត្វា តតោ ចុតោ តេន បុញ្ញេន ទេវមនុស្សេសុ ឯវ សំសរន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ កាលេន កាលំ សត្ថុ សន្តិកំ ឧបសង្កមិ. តស្មិញ្ច សមយេ សត្ថា ‘‘អធិចេតសោ’’តិ គាថាយ សាវកេ អភិណ្ហំ ឱវទិ. សោ តំ សុត្វា សទ្ធាជាតោ បព្ពជិ. បព្ពជិត្វា ច បន តមេវ គាថំ បុនប្បុនំ បរិវត្តេតិ. សោ តត្ថ វីសតិវស្សសហស្សានិ សមណធម្មំ ករោន្តោ ញាណស្ស អបរិបក្កត្តា វិសេសំ និព្ពត្តេតុ នាសក្ខិ. តតោ បន ចុតោ ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ វិភវសម្បន្នស្ស ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តោ វិញ្ញុតំ បត្វា ជេតវនបដិគ្គហណសមយេ ពុទ្ធានុភាវំ ទិស្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា កតបុព្ពកិច្ចោ អរញ្ញេ វិហរន្តោ សត្ថុ សន្តិកំ អគមាសិ. តស្មិញ្ច សមយេ សត្ថា អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ អត្តនោ អវិទូរេ អធិចិត្តមនុយុត្តំ ទិស្វា ‘‘អធិចេតសោ’’តិ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ. តំ សុត្វា អយំ ចិរកាលំ ភាវនាយ អរញ្ញេ វិហរន្តោបិ កាលេន កាលំ តមេវ គាថំ ឧទានេតិ, តេនស្ស ឯកុទានិយោតិ សមញ្ញា ឧទបាទិ. សោ អថេកទិវសំ ចិត្តេកគ្គតំ លភិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១២.៧២-៨១) –

‘‘អត្ថទស្សិម្ហិ សុគតេ, និព្ពុតេ សមនន្តរា;

យក្ខយោនិំ ឧបបជ្ជិំ, យសំ បត្តោ ចហំ តទា.

‘‘ទុល្លទ្ធំ វត មេ អាសិ, ទុប្បភាតំ ទុរុដ្ឋិតំ;

យំ មេ ភោគេ វិជ្ជមានេ, បរិនិព្ពាយិ ចក្ខុមា.

‘‘មម សង្កប្បមញ្ញាយ, សាគរោ នាម សាវកោ;

មមុទ្ធរិតុកាមោ សោ, អាគច្ឆិ មម សន្តិកំ.

‘‘កិំ នុ សោចសិ មា ភាយិ, ចរ ធម្មំ សុមេធស;

អនុប្បទិន្នា ពុទ្ធេន, សព្ពេសំ ពីជសម្បទា.

‘‘យោ ចេ បូរេយ្យ សម្ពុទ្ធំ, តិដ្ឋន្តំ លោកនាយកំ;

ធាតុំ សាសបមត្តម្បិ, និព្ពុតស្សាបិ បូជយេ.

‘‘សមេ ចិត្តប្បសាទម្ហិ, សមំ បុញ្ញំ មហគ្គតំ;

តស្មា ថូបំ ករិត្វាន, បូជេហិ ជិនធាតុយោ.

‘‘សាគរស្ស វចោ សុត្វា, ពុទ្ធថូបំ អកាសហំ;

បញ្ចវស្សេ បរិចរិំ, មុនិនោ ថូបមុត្តមំ.

‘‘តេន កម្មេន ទ្វិបទិន្ទ, លោកជេដ្ឋ នរាសភ;

សម្បត្តិំ អនុភោត្វាន, អរហត្តមបាបុណិំ.

‘‘ភូរិបញ្ញា ច ចត្តារោ, សត្តកប្បសតេ ឥតោ;

សត្តរតនសម្បន្នា, ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា វិមុត្តិសុខេន វិហរន្តោ ឯកទិវសំ អាយស្មតា ធម្មភណ្ឌាគារិកេន បដិភានំ វីមំសិតុំ, ‘‘អាវុសោ, មយ្ហំ ធម្មំ ភណាហី’’តិ អជ្ឈិដ្ឋោ ចិរកាលបរិចិតត្តា –

៦៨. ‘‘អធិចេតសោ អប្បមជ្ជតោ, មុនិនោ មោនបថេសុ សិក្ខតោ;

សោកា ន ភវន្តិ តាទិនោ, ឧបសន្តស្ស សទា សតីមតោ’’តិ. (ឧទា. ៣៧) –

ឥមមេវ គាថំ អភាសិ.

តត្ថ អធិចេតសោតិ អធិចិត្តវតោ, សព្ពចិត្តានំ អធិកេន អរហត្តផលចិត្តេន សមន្នាគតស្សាតិ អត្ថោ. អប្បមជ្ជតោតិ នប្បមជ្ជតោ, អប្បមាទេន អនវជ្ជធម្មេសុ សាតច្ចកិរិយាយ សមន្នាគតស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ. មុនិនោតិ ‘‘យោ មុនាតិ ឧភោ លោកេ, មុនិ តេន បវុច្ចតី’’តិ (ធ. ប. ២៦៩; មហានិ. ១៤៩; ចូឡនិ. មេត្តគូមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ២១) ឯវំ ឧភយលោកមុននេន វា, មោនំ វុច្ចតិ ញាណំ, តេន អរហត្តផលបញ្ញាសង្ខាតេន មោនេន សមន្នាគតតាយ វា ខីណាសវោ មុនិ នាម, តស្ស មុនិនោ. មោនបថេសុ សិក្ខតោតិ អរហត្តញាណសង្ខាតស្ស មោនស្ស បថេសុ ឧបាយមគ្គេសុ សត្តតិំសពោធិបក្ខិយធម្មេសុ, តីសុ វា សិក្ខាសុ សិក្ខតោ. ឥទញ្ច បុព្ពភាគបដិបទំ គហេត្វា វុត្តំ. បរិនិដ្ឋិតសិក្ខោ ហិ អរហា, តស្មា ឯវំ សិក្ខតោ, ឥមាយ សិក្ខាយ មុនិភាវំ បត្តស្ស មុនិនោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យស្មា ចេតទេវំ តស្មា ហេដ្ឋិមមគ្គផលចិត្តានំ វសេន អធិចេតសោ, ចតុសច្ចសម្ពោធិបដិបត្តិយំ អប្បមាទវសេន អប្បមជ្ជតោ, អគ្គមគ្គញាណសមន្នាគមេន មុនិនោតិ ឯវមេតេសំ បទានំ អត្ថោ យុជ្ជតិយេវ. អថ វា ‘‘អប្បមជ្ជតោ សិក្ខតោ’’ បធានហេតូ អក្ខាតាតិ ទដ្ឋព្ពា. តស្មា អប្បមជ្ជនហេតុ សិក្ខនហេតុ ច អធិចេតសោតិ អត្ថោ.

សោកា ន ភវន្តិ តាទិនោតិ តាទិសស្ស ខីណាសវមុនិនោ អព្ភន្តរេ ឥដ្ឋវិយោគាទិវត្ថុកា សោកា ចិត្តសន្តាបា ន ហោន្តិ. អថ វា តាទិលក្ខណប្បត្តស្ស អសេក្ខមុនិនោ សោកា ន ភវន្តីតិ. ឧបសន្តស្សាតិ រាគាទីនំ អច្ចន្តូបសមេន ឧបសន្តស្ស. សទា សតីមតោតិ សតិវេបុល្លប្បត្តិយា និច្ចកាលំ សតិយា អវិរហិតស្ស.

ឯត្ថ ច ‘‘អធិចេតសោ’’តិ ឥមិនា អធិចិត្តសិក្ខា, ‘‘អប្បមជ្ជតោ’’តិ ឥមិនា អធិសីលសិក្ខា, ‘‘មុនិនោ មោនបថេសុ សិក្ខតោ’’តិ ឯតេហិ អធិបញ្ញាសិក្ខា. ‘‘មុនិនោ’’តិ វា ឯតេន អធិបញ្ញាសិក្ខា, ‘‘មោនបថេសុ សិក្ខតោ’’តិ ឯតេន តាសំ លោកុត្តរសិក្ខានំ បុព្ពភាគបដិបទា, ‘‘សោកា ន ភវន្តី’’តិអាទីហិ សិក្ខាបារិបូរិយា អានិសំសា បកាសិតាតិ វេទិតព្ពំ អយមេវ ច ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណគាថា អហោសិ.

ឯកុទានិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.