៧. សត្តមវគ្គោ

១. វប្បត្ថេរគាថាវណ្ណនា

បស្សតិ បស្សោតិ អាយស្មតោ វប្បត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ‘‘អសុកោ ច អសុកោ ច ថេរោ សត្ថុ បឋមំ ធម្មបដិគ្គាហកា អហេសុ’’ន្តិ ថោមនំ សុត្វា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បត្ថនំ បដ្ឋបេសិ – ‘‘អហម្បិ ភគវា អនាគតេ តាទិសស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បឋមំ ធម្មបដិគ្គាហកានំ អញ្ញតរោ ភវេយ្យ’’ន្តិ, សត្ថុ សន្តិកេ សរណគមនញ្ច បវេទេសិ. សោ យាវជីវំ បុញ្ញានិ កត្វា តតោ ចុតោ ទេវមនុស្សេសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កបិលវត្ថុស្មិំ វាសេដ្ឋស្ស នាម ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, វប្បោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ អសិតេន ឥសិនា ‘‘សិទ្ធត្ថកុមារោ សព្ពញ្ញូ ភវិស្សតី’’តិ ព្យាកតោ កោណ្ឌញ្ញប្បមុខេហិ ព្រាហ្មណបុត្តេហិ សទ្ធិំ ឃរាវាសំ បហាយ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ‘‘តស្មិំ សព្ពញ្ញុតំ បត្តេ តស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា អមតំ បាបុណិស្សាមី’’តិ ឧរុវេលាយំ វិហរន្តំ មហាសត្តំ ឆព្ពស្សានិ បធានំ បទហន្តំ ឧបដ្ឋហិត្វា ឱឡារិកាហារបរិភោគេន និព្ពិជ្ជិត្វា ឥសិបតនំ គតោ. អភិសម្ពុជ្ឈិត្វា សត្ថារា សត្តសត្តាហានិ វីតិនាមេត្វា ឥសិបតនំ គន្ត្វា ធម្មចក្កេ បវត្តិតេ បាដិបទទិវសេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតោ បញ្ចមិយំ បក្ខស្ស អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញាទីហិ សទ្ធិំ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១២.២០-៣០) –

‘‘ឧភិន្នំ ទេវរាជូនំ, សង្គាមោ សមុបដ្ឋិតោ;

អហោសិ សមុបព្យូឡ្ហោ, មហាឃោសោ អវត្តថ.

‘‘បទុមុត្តរោ លោកវិទូ, អាហុតីនំ បដិគ្គហោ;

អន្តលិក្ខេ ឋិតោ សត្ថា, សំវេជេសិ មហាជនំ.

‘‘សព្ពេ ទេវា អត្តមនា, និក្ខិត្តកវចាវុធា;

សម្ពុទ្ធំ អភិវាទេត្វា, ឯកគ្គាសិំសុ តាវទេ.

‘‘មយ្ហំ សង្កប្បមញ្ញាយ, វាចាសភិមុទីរយិ;

អនុកម្បកោ លោកវិទូ, និព្ពាបេសិ មហាជនំ.

‘‘បទុដ្ឋចិត្តោ មនុជោ, ឯកបាណំ វិហេឋយំ;

តេន ចិត្តប្បទោសេន, អបាយំ ឧបបជ្ជតិ.

‘‘សង្គាមសីសេ នាគោវ, ពហូ បាណេ វិហេឋយំ;

និព្ពាបេថ សកំ ចិត្តំ, មា ហញ្ញិត្ថោ បុនប្បុនំ.

‘‘ទ្វិន្នម្បិ យក្ខរាជូនំ, សេនា សា វិម្ហិតា អហុ;

សរណញ្ច ឧបាគច្ឆុំ, លោកជេដ្ឋំ សុតាទិនំ.

‘‘សញ្ញាបេត្វាន ជនតំ, បទមុទ្ធរិ ចក្ខុមា;

បេក្ខមានោវ ទេវេហិ, បក្កាមិ ឧត្តរាមុខោ.

‘‘បឋមំ សរណំ គច្ឆិំ, ទ្វិបទិន្ទស្ស តាទិនោ;

កប្បានំ សតសហស្សំ, ទុគ្គតិំ នុបបជ្ជហំ.

‘‘មហាទុន្ទុភិនាមា ច, សោឡសាសុំ រថេសភា;

តិំសកប្បសហស្សម្ហិ, រាជានោ ចក្កវត្តិនោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនា បដិលទ្ធសម្បត្តិំ បច្ចវេក្ខណមុខេន សត្ថុ គុណមហន្តតំ បច្ចវេក្ខិត្វា ‘‘ឦទិសំ នាម សត្ថារំ ពាហុលិកាទិវាទេន សមុទាចរិម្ហ. អហោ បុថុជ្ជនភាវោ នាម អន្ធករណោ អចក្ខុករណោ អរិយភាវោយេវ ចក្ខុករណោ’’តិ ទស្សេន្តោ ‘‘បស្សតិ បស្សោ’’តិ គាថំ អភាសិ.

៦១. តត្ថ បស្សតិ បស្សោតិ បស្សតិ សម្មាទិដ្ឋិយា ធម្មេ អវិបរីតំ ជានាតិ ពុជ្ឈតីតិ បស្សោ, ទស្សនសម្បន្នោ អរិយោ, សោ បស្សន្តំ អវិបរីតទស្សាវិំ ‘‘អយំ អវិបរីតទស្សាវី’’តិ បស្សតិ បញ្ញាចក្ខុនា ធម្មាធម្មំ យថាសភាវតោ ជានាតិ. ន កេវលំ បស្សន្តមេវ, អថ ខោ អបស្សន្តញ្ច បស្សតិ, យោ បញ្ញាចក្ខុវិរហិតោ ធម្មេ យថាសភាវតោ ន បស្សតិ, តម្បិ អបស្សន្តំ បុថុជ្ជនំ ‘‘អន្ធោ វតាយំ ភវំ អចក្ខុកោ’’តិ អត្តនោ បញ្ញាចក្ខុនា បស្សតិ. អបស្សន្តោ អបស្សន្តំ, បស្សន្តញ្ច ន បស្សតីតិ អបស្សន្តោ បញ្ញាចក្ខុរហិតោ អន្ធពាលោ តាទិសំ អន្ធពាលំ អយំ ធម្មាធម្មំ យថាសភាវតោ ន បស្សតីតិ យថា អបស្សន្តំ ន បស្សតិ ន ជានាតិ, ឯវំ អត្តនោ បញ្ញាចក្ខុនា ធម្មាធម្មំ យថាសភាវតោ បស្សន្តញ្ច បណ្ឌិតំ ‘‘អយំ ឯវំវិធោ’’តិ ន បស្សតិ ន ជានាតិ, តស្មា អហម្បិ បុព្ពេ ទស្សនរហិតោ សកលំ ញេយ្យំ ហត្ថាមលកំ វិយ បស្សន្តំ ភគវន្តំ អបស្សន្តម្បិ បូរណាទិំ យថាសភាវតោ ន បស្សិំ, ឥទានិ បន ពុទ្ធានុភាវេន សម្បន្នោ ឧភយេបិ យថាសភាវតោ បស្សាមីតិ សេវិតព្ពាសេវិតព្ពេសុ អត្តនោ អវិបរីតបដិបត្តិំ ទស្សេតិ.

វប្បត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. វជ្ជិបុត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ឯកកា មយំ អរញ្ញេតិ អាយស្មតោ វជ្ជិបុត្តត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ឯកនវុតេ កប្បេ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ វិបស្សិំ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ នាគបុប្ផកេសរេហិ បូជំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ អមច្ចកុលេ និព្ពត្តិ, វជ្ជិបុត្តោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ ភគវតោ វេសាលិគមនេ ពុទ្ធានុភាវំ ទិស្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា កតបុព្ពកិច្ចោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វេសាលិយា អវិទូរេ អញ្ញតរស្មិំ វនសណ្ឌេ វិហរតិ. តេន ច សមយេន វេសាលិយំ ឧស្សវោ អហោសិ. តត្ថ តត្ថ នច្ចគីតវាទិតំ បវត្តតិ, មហាជនោ ហដ្ឋតុដ្ឋោ ឧស្សវសម្បត្តិំ បច្ចនុភោតិ, តំ សុត្វា សោ ភិក្ខុ អយោនិសោ ឧម្មុជ្ជន្តោ វិវេកំ វជ្ជមានោ កម្មដ្ឋានំ វិស្សជ្ជេត្វា អត្តនោ អនភិរតិំ បកាសេន្តោ –

‘‘ឯកកា មយំ អរញ្ញេ វិហរាម, អបវិទ្ធំវ វនស្មិំ ទារុកំ;

ឯតាទិសិកាយ រត្តិយា, កោ សុ នាម អម្ហេហិ បាបិយោ’’តិ. – គាថមាហ;

តំ សុត្វា វនសណ្ឌេ អធិវត្ថា ទេវតា តំ ភិក្ខុំ អនុកម្បមានា ‘‘យទិបិ, ត្វំ ភិក្ខុ, អរញ្ញវាសំ ហីឡេន្តោ វទសិ, វិវេកកាមា បន វិទ្ទសុនោ តំ ពហុ មញ្ញន្តិយេវា’’តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តី –

‘‘ឯកកោ ត្វំ អរញ្ញេ វិហរសិ, អបវិទ្ធំវ វនស្មិំ ទារុកំ;

តស្ស តេ ពហុកា បិហយន្តិ, នេរយិកា វិយ សគ្គគាមិន’’ន្តិ. –

គាថំ វត្វា, ‘‘កថញ្ហិ នាម ត្វំ, ភិក្ខុ, និយ្យានិកេ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សាសនេ បព្ពជិត្វា អនិយ្យានិកំ វិតក្កំ វិតក្កេស្សសី’’តិ សន្តជ្ជេន្តី សំវេជេសិ. ឯវំ សោ ភិក្ខុ តាយ ទេវតាយ សំវេជិតោ កសាភិហតោ វិយ ភទ្រោ អស្សាជានីយោ វិបស្សនាវីថិំ ឱតរិត្វា នចិរស្សេវ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១១.៦២-៦៦) –

‘‘សុវណ្ណវណ្ណំ សម្ពុទ្ធំ, សតរំសិំវ ភាណុមំ;

ឱភាសេន្តំ ទិសា សព្ពា, ឧឡុរាជំវ បូរិតំ.

‘‘បុរក្ខតំ សាវកេហិ, សាគរេហេវ មេទនិំ;

នាគំ បគ្គយ្ហ រេណូហិ, វិបស្សិស្សាភិរោបយិំ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ រេណុមភិរោបយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘បណ្ណតាលីសិតោ កប្បេ, រេណុ នាមាសិ ខត្តិយោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ‘‘អយំ មេ អរហត្តប្បត្តិយា អង្កុសោ ជាតោ’’តិ អត្តនោ ទេវតាយ ច វុត្តនយំ សំកឌ្ឍិត្វា –

៦២. ‘‘ឯកកា មយំ អរញ្ញេ វិហរាម, អបវិទ្ធំវ វនស្មិំ ទារុកំ;

តស្ស មេ ពហុកា បិហយន្តិ, នេរយិកា វិយ សគ្គគាមិន’’ន្តិ. –

គាថំ អភាសិ.

តស្សត្ថោ – អនបេក្ខភាវេន វនេ ឆឌ្ឌិតទារុក្ខណ្ឌំ វិយ យទិបិ មយំ ឯកកា ឯកាកិនោ អសហាយា ឥមស្មិំ អរញ្ញេ វិហរាម, ឯវំ វិហរតោ បន តស្ស មេ ពហុកា បិហយន្តិ មំ ពហូ អត្ថកាមរូបា កុលបុត្តា អភិបត្ថេន្តិ, ‘‘អហោ វតស្ស មយម្បិ វជ្ជិបុត្តត្ថេរោ វិយ ឃរពន្ធនំ បហាយ អរញ្ញេ វិហរេយ្យាមា’’តិ. យថា កិំ? នេរយិកា វិយ សគ្គគាមិនំ, យថា នាម នេរយិកា អត្តនោ បាបកម្មេន និរយេ និព្ពត្តសត្តា សគ្គគាមីនំ សគ្គូបគាមីនំ បិហយន្តិ – ‘‘អហោ វត មយម្បិ និរយទុក្ខំ បហាយ សគ្គសុខំ បច្ចនុភវេយ្យាមា’’តិ ឯវំសម្បទមិទន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច អត្តនិ គរុពហុវចនប្បយោគស្ស ឥច្ឆិតព្ពត្តា ‘‘ឯកកា មយំ វិហរាមា’’តិ បុន តស្ស អត្ថស្ស ឯកត្តំ សន្ធាយ ‘‘តស្ស មេ’’តិ ឯកវចនប្បយោគោ កតោ. ‘‘តស្ស មេ’’, ‘‘សគ្គគាមិន’’ន្តិ ច ឧភយម្បិ ‘បិហយន្តី’តិ បទំ អបេក្ខិត្វា ឧបយោគត្ថេ សម្បទាននិទ្ទេសោ ទដ្ឋព្ពោ. តំ អភិបត្ថេន្តីតិ ច តាទិសេ អរញ្ញវាសាទិគុណេ អភិបត្ថេន្តា នាម ហោន្តីតិ កត្វា វុត្តំ. តស្ស មេតិ វា តស្ស មម សន្តិកេ គុណេតិ អធិប្បាយោ.

វជ្ជិបុត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បក្ខត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ចុតា បតន្តីតិ អាយស្មតោ បក្ខត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោបិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ករោន្តោ ឥតោ ឯកនវុតេ កប្បេ យក្ខសេនាបតិ ហុត្វា វិបស្សិំ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ ទិព្ពវត្ថេន បូជំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សក្កេសុ ទេវទហនិគមេ សាកិយរាជកុលេ និព្ពត្តិ, ‘‘សម្មោទកុមារោ’’តិស្ស នាមំ អហោសិ. អថស្ស ទហរកាលេ វាតរោគេន បាទា ន វហិំសុ. សោ កតិបយំ កាលំ បីឋសប្បី វិយ វិចរិ. តេនស្ស បក្ខោតិ សមញ្ញា ជាតា. បច្ឆា អរោគកាលេបិ តថេវ នំ សញ្ជានន្តិ, សោ ភគវតោ ញាតិសមាគមេ បាដិហារិយំ ទិស្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា កតបុព្ពកិច្ចោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អរញ្ញេ វិហរតិ. អថេកទិវសំ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសិតុំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិ. តស្មិញ្ច សមយេ អញ្ញតរោ កុលលោ មំសបេសិំ អាទាយ អាកាសេន គច្ឆតិ, តំ ពហូ កុលលា អនុបតិត្វា បាតេសុំ. បាតិតំ មំសបេសិំ ឯកោ កុលលោ អគ្គហេសិ. តំ អញ្ញោ អច្ឆិន្ទិត្វា គណ្ហិ, តំ ទិស្វា ថេរោ ‘‘យថាយំ មំសបេសិ, ឯវំ កាមា នាម ពហុសាធារណា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា’’តិ – កាមេសុ អាទីនវំ នេក្ខម្មេ ច អានិសំសំ បច្ចវេក្ខិត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា ‘‘អនិច្ច’’ន្តិអាទិនា មនសិករោន្តោ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កតភត្តកិច្ចោ ទិវាដ្ឋានេ និសីទិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១២.១-១០) –

‘‘វិបស្សី នាម ភគវា, លោកជេដ្ឋោ នរាសភោ;

អដ្ឋសដ្ឋិសហស្សេហិ, បាវិសិ ពន្ធុមំ តទា.

‘‘នគរា អភិនិក្ខម្ម, អគមំ ទីបចេតិយំ;

អទ្ទសំ វិរជំ ពុទ្ធំ, អាហុតីនំ បដិគ្គហំ.

‘‘ចុល្លាសីតិសហស្សានិ, យក្ខា មយ្ហំ ឧបន្តិកេ;

ឧបដ្ឋហន្តិ សក្កច្ចំ, ឥន្ទំវ តិទសា គណា.

‘‘ភវនា អភិនិក្ខម្ម, ទុស្សំ បគ្គយ្ហហំ តទា;

សិរសា អភិវាទេសិំ, តញ្ចាទាសិំ មហេសិនោ.

‘‘អហោ ពុទ្ធោ អហោ ធម្មោ, អហោ នោ សត្ថុ សម្បទា;

ពុទ្ធស្ស អានុភាវេន, វសុធាយំ បកម្បថ.

‘‘តញ្ច អច្ឆរិយំ ទិស្វា, អព្ភុតំ លោមហំសនំ;

ពុទ្ធេ ចិត្តំ បសាទេមិ, ទ្វិបទិន្ទម្ហិ តាទិនេ.

‘‘សោហំ ចិត្តំ បសាទេត្វា, ទុស្សំ ទត្វាន សត្ថុនោ;

សរណញ្ច ឧបាគច្ឆិំ, សាមច្ចោ សបរិជ្ជនោ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ កម្មមករិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ឥតោ បន្នរសេ កប្បេ, សោឡសាសុំ សុវាហនា;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា យទេវ សំវេគវត្ថុំ អង្កុសំ កត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អញ្ញា អធិគតា, តស្ស សំកិត្តនមុខេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ ‘‘ចុតា បតន្តី’’តិ គាថំ អភាសិ.

៦៣. តត្ថ ចុតាតិ ភដ្ឋា. បតន្តីតិ អនុបតន្តិ. បតិតាតិ ចវនវសេន ភូមិយំ បតិតា, អាកាសេ វា សម្បតនវសេន បតិតា. គិទ្ធាតិ គេធំ អាបន្នា. បុនរាគតាតិ បុនទេវ ឧបគតា. ច-សទ្ទោ សព្ពត្ថ យោជេតព្ពោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – បតន្តិ អនុបតន្តិ ច ឥធ កុលលា, ឥតរស្ស មុខតោ ចុតា ច មំសបេសិ, ចុតា បន សា ភូមិយំ បតិតា ច, គិទ្ធា គេធំ អាបន្នា សព្ពេវ កុលលា បុនរាគតា. យថា ចិមេ កុលលា, ឯវំ សំសារេ បរិព្ភមន្តា សត្តា យេ កុសលធម្មតោ ចុតា, តេ បតន្តិ និរយាទីសុ, ឯវំ បតិតា ច, សម្បត្តិភវេ ឋិតា តត្ថ កាមសុខានុយោគវសេន កាមភវេ រូបារូបភវេសុ ច ភវនិកន្តិវសេន គិទ្ធា ច បុនរាគតា ភវតោ អបរិមុត្តត្តា តេន តេន ភវគាមិនា កម្មេន តំ តំ ភវសញ្ញិតំ ទុក្ខំ អាគតា ឯវ, ឯវំភូតា ឥមេ សត្តា. មយា បន កតំ កិច្ចំ បរិញ្ញាទិភេទំ សោឡសវិធម្បិ កិច្ចំ កតំ, ន ទានិ តំ កាតព្ពំ អត្ថិ. រតំ រម្មំ រមិតព្ពំ អរិយេហិ សព្ពសង្ខតវិនិស្សដំ និព្ពានំ រតំ អភិរតំ រម្មំ. តេន ច សុខេនន្វាគតំ សុខំ ផលសមាបត្តិសុខេន អនុអាគតំ ឧបគតំ អច្ចន្តសុខំ និព្ពានំ, សុខេន វា សុខាបដិបទាភូតេន វិបស្សនាសុខេន មគ្គសុខេន ច អន្វាគតំ ផលសុខំ និព្ពានសុខញ្ចាតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

បក្ខត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. វិមលកោណ្ឌញ្ញត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ទុមវ្ហយាយ ឧប្បន្នោតិ វិមលកោណ្ឌញ្ញត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ឯកនវុតេ កប្បេ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ វិភវសម្បន្នេ កុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ វិបស្សិំ ភគវន្តំ មហតិយា បរិសាយ បរិវុតំ ធម្មំ ទេសេន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ ចតូហិ សុវណ្ណបុប្ផេហិ បូជេសិ. ភគវា តស្ស បសាទសំវឌ្ឍនត្ថំ តថារូបំ ឥទ្ធាភិសង្ខារំ អភិសង្ខារេសិ, យថា សុវណ្ណាភា សកលំ តំ បទេសំ ឱត្ថរតិ. តំ ទិស្វា ភិយ្យោសោមត្តាយ បសន្នមានសោ ហុត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា តំ និមិត្តំ គហេត្វា អត្តនោ គេហំ គន្ត្វា ពុទ្ធារម្មណំ បីតិំ អវិជហន្តោ កេនចិ រោគេន កាលំ កត្វា តុសិតេសុ ឧបបន្នោ អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជានំ ពិម្ពិសារំ បដិច្ច អម្ពបាលិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. រាជា ហិ ពិម្ពិសារោ តរុណកាលេ អម្ពបាលិយា រូបសម្បត្តិំ សុត្វា សញ្ជាតាភិលាសោ កតិបយមនុស្សបរិវារោ អញ្ញាតកវេសេន វេសាលិំ គន្ត្វា ឯករត្តិំ តាយ សំវាសំ កប្បេសិ. តទា អយំ តស្សា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ អគ្គហេសិ. សា ច គព្ភស្ស បតិដ្ឋិតភាវំ តស្ស អារោចេសិ. រាជាបិ អត្តានំ ជានាបេត្វា ទាតព្ពយុត្តកំ ទត្វា បក្កាមិ. សា គព្ភស្ស បរិបាកមន្វាយ បុត្តំ វិជាយិ, ‘‘វិមលោ’’តិស្ស នាមំ អហោសិ, បច្ឆា វិមលកោណ្ឌញ្ញោតិ បញ្ញាយិត្ថ. សោ វយប្បត្តោ ភគវតោ វេសាលិគមនេ ពុទ្ធានុភាវំ ទិស្វា បសន្នមានសោ បព្ពជិត្វា កតបុព្ពកិច្ចោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១២.៤០-៤៨) –

‘‘វិបស្សី នាម ភគវា, លោកជេដ្ឋោ នរាសភោ;

និសិន្នោ ជនកាយស្ស, ទេសេសិ អមតំ បទំ.

‘‘តស្សាហំ ធម្មំ សុត្វាន, ទ្វិបទិន្នស្ស តាទិនោ;

សោណ្ណបុប្ផានិ ចត្តារិ, ពុទ្ធស្ស អភិរោបយិំ.

‘‘សុវណ្ណច្ឆទនំ អាសិ, យាវតា បរិសា តទា;

ពុទ្ធាភា ច សុវណ្ណាភា, អាលោកោ វិបុលោ អហុ.

‘‘ឧទគ្គចិត្តោ សុមនោ, វេទជាតោ កតញ្ជលី;

វិត្តិសញ្ជននោ តេសំ, ទិដ្ឋធម្មសុខាវហោ.

‘‘អាយាចិត្វាន សម្ពុទ្ធំ, វន្ទិត្វាន ច សុព្ពតំ;

បាមោជ្ជំ ជនយិត្វាន, សកំ ភវនុបាគមិំ.

‘‘ភវនេ ឧបវិដ្ឋោហំ, ពុទ្ធសេដ្ឋំ អនុស្សរិំ;

តេន ចិត្តប្បសាទេន, តុសិតំ ឧបបជ្ជហំ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិរោបយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘សោឡសាសិំសុ រាជានោ, នេមិសម្មតនាមកា;

តេតាលីសេ ឥតោ កប្បេ, ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អញ្ញាបទេសេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ ‘‘ទុមវ្ហយាយា’’តិ គាថំ អភាសិ.

៦៤. តត្ថ ទុមវ្ហយាយាតិ ទុមេន អម្ពេន អវ្ហាតព្ពាយ, អម្ពបាលិយាតិ អត្ថោ. អាធារេ ចេតំ ភុម្មវចនំ. ឧប្បន្នោតិ តស្សា កុច្ឆិយំ ឧប្បន្នោ ឧប្បជ្ជមានោ ច. ជាតោ បណ្ឌរកេតុនាតិ ធវលវត្ថធជត្តា ‘‘បណ្ឌរកេតូ’’តិ បញ្ញាតេន ពិម្ពិសាររញ្ញា ហេតុភូតេន ជាតោ, តំ បដិច្ច និព្ពត្តោតិ អត្ថោ. ឧប្បន្នោតិ វា បឋមាភិនិព្ពត្តិទស្សនំ. តតោ ហិ ជាតោតិ អភិជាតិទស្សនំ. វិជាយនកាលតោ បដ្ឋាយ ហិ លោកេ ជាតវោហារោ. ឯត្ថ ច ‘‘ទុមវ្ហយាយ ឧប្បន្នោ’’តិ ឥមិនា អត្តុក្កំសនភាវំ អបនេតិ, អនេកបតិបុត្តានម្បិ វិសេសាធិគមសម្ភវញ្ច ទីបេតិ. ‘‘ជាតោ បណ្ឌរកេតុនា’’តិ ឥមិនា វិញ្ញាតបិតិកទស្សនេន បរវម្ភនំ អបនេតិ. កេតុហាតិ មានប្បហាយី. មានោ ហិ ឧណ្ណតិលក្ខណត្តា កេតុ វិយាតិ កេតុ. តថា ហិ សោ ‘‘កេតុកម្យតាបច្ចុបដ្ឋានោ’’តិ វុច្ចតិ. កេតុនាយេវាតិ បញ្ញាយ ឯវ. បញ្ញា ហិ អនវជ្ជធម្មេសុ អច្ចុគ្គតដ្ឋេន មារសេនប្បមទ្ទនេន បុព្ពង្គមដ្ឋេន ច អរិយានំ ធជា នាម. តេនាហ ‘‘ធម្មោ ហិ ឥសិនំ ធជោ’’តិ (សំ. និ. ២.២៤១; អ. និ. ៤.៤៨; ជា. ២.២១.៤៩៤). មហាកេតុំ បធំសយីតិ មហាវិសយតាយ មហន្តា, សេយ្យមានជាតិមានាទិភេទតោ ពហវោ ច មានប្បការា, ឥតរេ ច កិលេសធម្មា សមុស្សិតដ្ឋេន កេតុ ឯតស្សាតិ មហាកេតុ មារោ បាបិមា. តំ ពលវិធមនវិសយាតិក្កមនវសេន អភិភវិ និព្ពិសេវនំ អកាសីតិ. ‘‘មហាកេតុំ បធំសយី’’តិ អត្តានំ បរំ វិយ ទស្សេន្តោ អញ្ញាបទេសេន អរហត្តំ ព្យាកាសិ.

វិមលកោណ្ឌញ្ញត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ឧក្ខេបកតវច្ឆត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ឧក្ខេបកតវច្ឆស្សាតិ អាយស្មតោ ឧក្ខេបកតវច្ឆត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោបិ កិរ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ចតុនវុតេ កប្បេ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្ថារំ ឧទ្ទិស្ស មាឡំ ករោន្តស្ស បូគស្ស ឯកត្ថម្ភំ អលភន្តស្ស ថម្ភំ ទត្វា សហាយកិច្ចំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ អញ្ញតរស្ស ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, វច្ឆោតិស្ស គោត្តតោ អាគតនាមំ. សោ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា កោសលរដ្ឋេ គាមកាវាសេ វសន្តោ អាគតាគតានំ ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ធម្មំ បរិយាបុណាតិ. ‘‘អយំ វិនយោ ឥទំ សុត្តន្តំ អយំ អភិធម្មោ’’តិ បន បរិច្ឆេទំ ន ជានាតិ. អថេកទិវសំ អាយស្មន្តំ ធម្មសេនាបតិំ បុច្ឆិត្វា យថាបរិច្ឆេទំ សព្ពំ សល្លក្ខេសិ. ធម្មសង្គីតិយា បុព្ពេបិ បិដកាទិសមញ្ញា បរិយត្តិសទ្ធម្មេ វវត្ថិតា ឯវ, យតោ ភិក្ខូនំ វិនយធរាទិវោហារោ. សោ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហន្តោ បរិបុច្ឆន្តោ តត្ថ វុត្តេ រូបារូបធម្មេ សល្លក្ខេត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា សម្មសន្តោ នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.២.១៣-២៦) –

‘‘សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ, មហាបូគគណោ អហុ;

សរណំ គតា ច តេ ពុទ្ធំ, សទ្ទហន្តិ តថាគតំ.

‘‘សព្ពេ សង្គម្ម មន្តេត្វា, មាឡំ កុព្ពន្តិ សត្ថុនោ;

ឯកត្ថម្ភំ អលភន្តា, វិចិនន្តិ ព្រហាវនេ.

‘‘តេហំ អរញ្ញេ ទិស្វាន, ឧបគម្ម គណំ តទា;

អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វាន, បដិបុច្ឆិំ គណំ អហំ.

‘‘តេ មេ បុដ្ឋា វិយាកំសុ, សីលវន្តោ ឧបាសកា;

មាឡំ មយំ កត្តុកាមា, ឯកត្ថម្ភោ ន លព្ភតិ.

‘‘ឯកត្ថម្ភំ មមំ ទេថ, អហំ ទស្សាមិ សត្ថុនោ;

អាហរិស្សាមហំ ថម្ភំ, អប្បោស្សុក្កា ភវន្តុ តេ.

‘‘តេ មេ ថម្ភំ បវេច្ឆិំសុ, បសន្នា តុដ្ឋមានសា;

តតោ បដិនិវត្តិត្វា, អគមំសុ សកំ ឃរំ.

‘‘អចិរំ គតេ បូគគណេ, ថម្ភំ អហាសហំ តទា;

ហដ្ឋោ ហដ្ឋេន ចិត្តេន, បឋមំ ឧស្សបេសហំ.

‘‘តេន ចិត្តប្បសាទេន, វិមានំ ឧបបជ្ជហំ;

ឧព្ពិទ្ធំ ភវនំ មយ្ហំ, សត្តភូមំ សមុគ្គតំ.

‘‘វជ្ជមានាសុ ភេរីសុ, បរិចារេមហំ សទា;

បញ្ចបញ្ញាសកប្បម្ហិ, រាជា អាសិំ យសោធរោ.

‘‘តត្ថាបិ ភវនំ មយ្ហំ, សត្តភូមំ សមុគ្គតំ;

កូដាគារវរូបេតំ, ឯកត្ថម្ភំ មនោរមំ.

‘‘ឯកវីសតិកប្បម្ហិ, ឧទេនោ នាម ខត្តិយោ;

តត្រាបិ ភវនំ មយ្ហំ, សត្តភូមំ សមុគ្គតំ.

‘‘យំ យំ យោនុបបជ្ជាមិ, ទេវត្តំ អថ មានុសំ;

អនុភោមិ សុខំ សព្ពំ, ឯកត្ថម្ភស្សិទំ ផលំ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, យំ ថម្ភមទទំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ឯកត្ថម្ភស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា កតកិច្ចត្តា អកិលាសុភាវេ ឋិតោ អត្តនោ សន្តិកំ ឧបគតានំ គហដ្ឋបព្ពជិតានំ អនុកម្បំ ឧបាទាយ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ វីមំសិត្វា ធម្មំ ទេសេសិ. ទេសេន្តោ ច ឯកទិវសំ អត្តានំ បរំ វិយ កត្វា ទស្សេន្តោ –

៦៥. ‘‘ឧក្ខេបកតវច្ឆស្ស, សង្កលិតំ ពហូហិ វស្សេហិ;

តំ ភាសតិ គហដ្ឋានំ, សុនិសិន្នោ ឧឡារបាមោជ្ជោ’’តិ. – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ ឧក្ខេបកតវច្ឆស្សាតិ កតឧក្ខេបវច្ឆស្ស, ភិក្ខុនោ សន្តិកេ វិសុំ វិសុំ ឧគ្គហិតំ វិនយបទេសំ សុត្តបទេសំ អភិធម្មបទេសញ្ច យថាបរិច្ឆេទំ វិនយសុត្តាភិធម្មានំយេវ ឧបរិ ខិបិត្វា សជ្ឈាយនវសេន តត្ថ តត្ថេវ បក្ខិបិត្វា ឋិតវច្ឆេនាតិ អត្ថោ ករណត្ថេ ហិ ឥទំ សាមិវចនំ. សង្កលិតំ ពហូហិ វស្សេហីតិ ពហុកេហិ សំវច្ឆរេហិ សម្បិណ្ឌនវសេន ហទយេ ឋបិតំ. ‘‘សង្ខលិត’’ន្តិបិ បាឋោ, សង្ខលិតំ វិយ កតំ ឯកាពទ្ធវសេន វាចុគ្គតំ កតំ. យំ ពុទ្ធវចនន្តិ វចនសេសោ. តន្តិ តំ បរិយត្តិធម្មំ ភាសតិ កថេតិ. គហដ្ឋានន្តិ តេសំ យេភុយ្យតាយ វុត្តំ. សុនិសិន្នោតិ តស្មិំ ធម្មេ សម្មា និច្ចលោ និសិន្នោ, លាភសក្ការាទិំ អបច្ចាសីសន្តោ កេវលំ វិមុត្តាយតនសីសេយេវ ឋត្វា កថេតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឧឡារបាមោជ្ជោ’’តិ ផលសមាបត្តិសុខវសេន ធម្មទេសនាវសេនេវ ច ឧប្បន្នឧឡារបាមោជ្ជោតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យថា យថាវុសោ ភិក្ខុ, យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ វិត្ថារេន បរេសំ ទេសេតិ តថា តថា សោ តស្មិំ ធម្មេ លភតិ អត្ថវេទំ, លភតិ ធម្មវេទំ, លភតិ ធម្មូបសំហិតំ បាមោជ្ជ’’ន្តិអាទិ (ទី. និ. ៣.៣៥៥).

ឧក្ខេបកតវច្ឆត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. មេឃិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អនុសាសិ មហាវីរោតិ អាយស្មតោ មេឃិយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ កុសលពីជានិ រោបេន្តោ ឥតោ ឯកនវុតេ កប្បេ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បាបុណិ. តស្មិញ្ច សមយេ វិបស្សី ភគវា ពុទ្ធកិច្ចស្ស បរិយោសានមាគម្ម អាយុសង្ខារំ ឱស្សជ្ជិ. តេន បថវីកម្បាទីសុ ឧប្បន្នេសុ មហាជនោ ភីតតសិតោ អហោសិ. អថ នំ វេស្សវណោ មហារាជា តមត្ថំ វិភាវេត្វា សមស្សាសេសិ. តំ សុត្វា មហាជនោ សំវេគប្បត្តោ អហោសិ. តត្ថាយំ កុលបុត្តោ ពុទ្ធានុភាវំ សុត្វា សត្ថរិ សញ្ជាតគារវពហុមានោ ឧឡារំ បីតិសោមនស្សំ បដិសំវេទេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កបិលវត្ថុស្មិំ សាកិយរាជកុលេ និព្ពត្តិ, តស្ស មេឃិយោតិ នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា ភគវន្តំ ឧបដ្ឋហន្តោ ភគវតិ ជាលិកាយំ វិហរន្តេ កិមិកាលាយ នទិយា តីរេ រមណីយំ អម្ពវនំ ទិស្វា តត្ថ វិហរិតុកាមោ ទ្វេ វារេ ភគវតា វារេត្វា តតិយវារំ វិស្សជ្ជិតោ តត្ថ គន្ត្វា មិច្ឆាវិតក្កមក្ខិកាហិ ខជ្ជមានោ ចិត្តសមាធិំ អលភិត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា តមត្ថំ អារោចេសិ. អថស្ស ភគវា ‘‘អបរិបក្កាយ, មេឃិយ, ចេតោវិមុត្តិយា បញ្ច ធម្មា បរិបាកាយ សំវត្តន្តី’’តិអាទិនា (ឧទា. ៣១) ឱវាទំ អទាសិ. សោ តស្មិំ ឱវាទេ ឋត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១២.៥៧-៦៥) –

‘‘យទា វិបស្សី លោកគ្គោ, អាយុសង្ខារមោស្សជិ;

បថវី សម្បកម្បិត្ថ, មេទនី ជលមេខលា.

‘‘ឱតតំ វិតតំ មយ្ហំ, សុវិចិត្តវដំសកំ;

ភវនម្បិ បកម្បិត្ថ, ពុទ្ធស្ស អាយុសង្ខយេ.

‘‘តាសោ មយ្ហំ សមុប្បន្នោ, ភវនេ សម្បកម្បិតេ;

ឧប្បាទោ នុ កិមត្ថាយ, អាលោកោ វិបុលោ អហុ.

‘‘វេស្សវណោ ឥធាគម្ម, និព្ពាបេសិ មហាជនំ;

បាណភូតេ ភយំ នត្ថិ, ឯកគ្គា ហោថ សំវុតា.

‘‘អហោ ពុទ្ធោ អហោ ធម្មោ, អហោ នោ សត្ថុ សម្បទា;

យស្មិំ ឧប្បជ្ជមានម្ហិ, បថវី សម្បកម្បតិ.

‘‘ពុទ្ធានុភាវំ កិត្តេត្វា, កប្បំ សគ្គម្ហិ មោទហំ;

អវសេសេសុ កប្បេសុ, កុសលំ ចរិតំ មយា.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ សញ្ញមលភិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធសញ្ញាយិទំ ផលំ.

‘‘ឥតោ ចុទ្ទសកប្បម្ហិ, រាជា អាសិំ បតាបវា;

សមិតោ នាម នាមេន, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.