៧. ឯកធម្មសវនីយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហន្តិ អាយស្មតោ ឯកធម្មសវនីយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ រុក្ខទេវតា ហុត្វា និព្ពត្តោ កតិបយេ ភិក្ខូ មគ្គមូឡ្ហេ មហារញ្ញេ វិចរន្តេ ទិស្វា អនុកម្បមានោ អត្តនោ ភវនតោ ឱតរិត្វា តេ សមស្សាសេត្វា ភោជេត្វា យថាធិប្បេតដ្ឋានំ បាបេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបេ ភគវតិ លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា កតពុទ្ធកិច្ចេ បរិនិព្ពុតេ តស្មិំ កាលេ ពារាណសិរាជា កិកី នាម អហោសិ. តស្មិំ កាលង្កតេ តស្ស បុថុវិន្ទរាជា នាម បុត្តោ អាសិ. តស្ស បុត្តោ សុសាមោ នាម. តស្ស បុត្តោ កិកីព្រហ្មទត្តោ នាម ហុត្វា រជ្ជំ ការេន្តោ សាសនេ អន្តរហិតេ ធម្មស្សវនំ អលភន្តោ, ‘‘យោ ធម្មំ ទេសេតិ, តស្ស សហស្សំ ទម្មី’’តិ ឃោសាបេត្វា ឯកម្បិ ធម្មកថិកំ អលភន្តោ, ‘‘មយ្ហំ បិតុបិតាមហាទីនំ កាលេ ធម្មោ សំវត្តតិ, ធម្មកថិកា សុលភា អហេសុំ. ឥទានិ បន ចតុប្បទិកគាថាមត្តម្បិ កថេន្តោ ទុល្លភោ. យាវ ធម្មសញ្ញា ន វិនស្សតិ, តាវទេវ បព្ពជិស្សាមី’’តិ រជ្ជំ បហាយ ហិមវន្តំ ឧទ្ទិស្ស គច្ឆន្តំ សក្កោ ទេវរាជា អាគន្ត្វា, ‘‘អនិច្ចា វត សង្ខារា’’តិ គាថាយ ធម្មំ កថេត្វា និវត្តេសិ. សោ និវត្តិត្វា ពហុំ បុញ្ញំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សេតព្យនគរេ សេដ្ឋិកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ ភគវតិ សេតព្យនគរេ សិំសបាវនេ វិហរន្តេ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. តស្ស សត្ថា អជ្ឈាសយំ ឱលោកេត្វា, ‘‘អនិច្ចា វត សង្ខារា’’តិ ឥមាយ គាថាយ ធម្មំ ទេសេសិ. តស្ស តត្ថ កតាធិការតាយ សោ អនិច្ចសញ្ញាយ បាកដតរំ ហុត្វា ឧបដ្ឋិតាយ បដិលទ្ធសំវេគោ បព្ពជិត្វា ធម្មសម្មសនំ បដ្ឋបេត្វា ទុក្ខសញ្ញំ អនត្តសញ្ញញ្ច មនសិករោន្តោ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១២.៦៦-៧១) –

‘‘បទុមុត្តរពុទ្ធស្ស, សាវកា វនចារិនោ;

វិប្បនដ្ឋា ព្រហារញ្ញេ, អន្ធាវ អនុសុយ្យរេ.

‘‘អនុស្សរិត្វា សម្ពុទ្ធំ, បទុមុត្តរនាយកំ;

តស្ស តេ មុនិនោ បុត្តា, វិប្បនដ្ឋា មហាវនេ.

‘‘ភវនា ឱរុហិត្វាន, អគមិំ ភិក្ខុសន្តិកំ;

តេសំ មគ្គញ្ច អាចិក្ខិំ, ភោជនញ្ច អទាសហំ.

‘‘តេន កម្មេន ទ្វិបទិន្ទ, លោកជេដ្ឋ នរាសភ;

ជាតិយា សត្តវស្សោហំ, អរហត្តមបាបុណិំ.

‘‘សចក្ខូ នាម នាមេន, ទ្វាទស ចក្កវត្តិនោ;

សត្តរតនសម្បន្នា, បញ្ចកប្បសតេ ឥតោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

តស្ស ឯកេនេវ ធម្មស្សវនេន និប្ផន្នកិច្ចត្តា ឯកធម្មសវនីយោត្វេវ សមញ្ញា អហោសិ. សោ អរហា ហុត្វា អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

៦៧. ‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ, ភវា សព្ពេ សមូហតា;

វិក្ខីណោ ជាតិសំសារោ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’’តិ. – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ កិលេសាតិ យស្មិំ សន្តានេ ឧប្បន្នា, តំ កិលេសេន្តិ វិពាធេន្តិ ឧបតាបេន្តិ វាតិ កិលេសា, រាគាទយោ. ឈាបិតាតិ ឥន្ទគ្គិនា វិយ រុក្ខគច្ឆាទយោ អរិយមគ្គញាណគ្គិនា សមូលំ ទឌ្ឍា. មយ្ហន្តិ មយា, មម សន្តានេ វា. ភវា សព្ពេ សមូហតាតិ កាមកម្មភវាទយោ សព្ពេ ភវា សមុគ្ឃាដិតា កិលេសានំ ឈាបិតត្តា. សតិ ហិ កិលេសវដ្ដេ កម្មវដ្ដេន ភវិតព្ពំ. កម្មភវានំ សមូហតត្តា ឯវ ច ឧបបត្តិភវាបិ សមូហតា ឯវ អនុប្បត្តិធម្មតាយ អាបាទិតត្តា. វិក្ខីណោ ជាតិសំសារោតិ ជាតិអាទិកោ –

‘‘ខន្ធានញ្ច បដិបាដិ, ធាតុអាយតនាន ច;

អព្ពោច្ឆិន្នំ វត្តមានា, សំសារោតិ បវុច្ចតី’’តិ. –

វុត្តលក្ខណោ សំសារោ វិសេសតោ ខីណោ, តស្មា នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ. យស្មា អាយតិំ បុនព្ភវោ នត្ថិ, តស្មា វិក្ខីណោ ជាតិសំសារោ. តស្មា ច បុនព្ភវោ នត្ថិ, យស្មា ភវា សព្ពេ សមូហតាតិ អាវត្តេត្វា វត្តព្ពំ. អថ វា វិក្ខីណោ ជាតិសំសារោ, តតោ ឯវ នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោតិ យោជេតព្ពំ.

ឯកធម្មសវនីយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.