៦. មេឃិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អនុសាសិ មហាវីរោតិ អាយស្មតោ មេឃិយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ កុសលពីជានិ រោបេន្តោ ឥតោ ឯកនវុតេ កប្បេ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បាបុណិ. តស្មិញ្ច សមយេ វិបស្សី ភគវា ពុទ្ធកិច្ចស្ស បរិយោសានមាគម្ម អាយុសង្ខារំ ឱស្សជ្ជិ. តេន បថវីកម្បាទីសុ ឧប្បន្នេសុ មហាជនោ ភីតតសិតោ អហោសិ. អថ នំ វេស្សវណោ មហារាជា តមត្ថំ វិភាវេត្វា សមស្សាសេសិ. តំ សុត្វា មហាជនោ សំវេគប្បត្តោ អហោសិ. តត្ថាយំ កុលបុត្តោ ពុទ្ធានុភាវំ សុត្វា សត្ថរិ សញ្ជាតគារវពហុមានោ ឧឡារំ បីតិសោមនស្សំ បដិសំវេទេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កបិលវត្ថុស្មិំ សាកិយរាជកុលេ និព្ពត្តិ, តស្ស មេឃិយោតិ នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា ភគវន្តំ ឧបដ្ឋហន្តោ ភគវតិ ជាលិកាយំ វិហរន្តេ កិមិកាលាយ នទិយា តីរេ រមណីយំ អម្ពវនំ ទិស្វា តត្ថ វិហរិតុកាមោ ទ្វេ វារេ ភគវតា វារេត្វា តតិយវារំ វិស្សជ្ជិតោ តត្ថ គន្ត្វា មិច្ឆាវិតក្កមក្ខិកាហិ ខជ្ជមានោ ចិត្តសមាធិំ អលភិត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា តមត្ថំ អារោចេសិ. អថស្ស ភគវា ‘‘អបរិបក្កាយ, មេឃិយ, ចេតោវិមុត្តិយា បញ្ច ធម្មា បរិបាកាយ សំវត្តន្តី’’តិអាទិនា (ឧទា. ៣១) ឱវាទំ អទាសិ. សោ តស្មិំ ឱវាទេ ឋត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១២.៥៧-៦៥) –

‘‘យទា វិបស្សី លោកគ្គោ, អាយុសង្ខារមោស្សជិ;

បថវី សម្បកម្បិត្ថ, មេទនី ជលមេខលា.

‘‘ឱតតំ វិតតំ មយ្ហំ, សុវិចិត្តវដំសកំ;

ភវនម្បិ បកម្បិត្ថ, ពុទ្ធស្ស អាយុសង្ខយេ.

‘‘តាសោ មយ្ហំ សមុប្បន្នោ, ភវនេ សម្បកម្បិតេ;

ឧប្បាទោ នុ កិមត្ថាយ, អាលោកោ វិបុលោ អហុ.

‘‘វេស្សវណោ ឥធាគម្ម, និព្ពាបេសិ មហាជនំ;

បាណភូតេ ភយំ នត្ថិ, ឯកគ្គា ហោថ សំវុតា.

‘‘អហោ ពុទ្ធោ អហោ ធម្មោ, អហោ នោ សត្ថុ សម្បទា;

យស្មិំ ឧប្បជ្ជមានម្ហិ, បថវី សម្បកម្បតិ.

‘‘ពុទ្ធានុភាវំ កិត្តេត្វា, កប្បំ សគ្គម្ហិ មោទហំ;

អវសេសេសុ កប្បេសុ, កុសលំ ចរិតំ មយា.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ សញ្ញមលភិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធសញ្ញាយិទំ ផលំ.

‘‘ឥតោ ចុទ្ទសកប្បម្ហិ, រាជា អាសិំ បតាបវា;

សមិតោ នាម នាមេន, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា សត្ថុ សម្មុខា ឱវាទំ លភិត្វា ‘‘មយា អរហត្តំ អធិគត’’ន្តិ អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

៦៦. ‘‘អនុសាសិ មហាវីរោ, សព្ពធម្មាន បារគូ;

តស្សាហំ ធម្មំ សុត្វាន, វិហាសិំ សន្តិកេ សតោ;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ. – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ អនុសាសីតិ ‘‘អបរិបក្កាយ, មេឃិយ, ចេតោវិមុត្តិយា បញ្ច ធម្មា បរិបាកាយ សំវត្តន្តី’’តិអាទិនា ឱវទិ អនុសិដ្ឋិំ អទាសិ. មហាវីរោតិ មហាវិក្កន្តោ, វីរិយបារមិបារិបូរិយា ចតុរង្គសមន្នាគតវីរិយាធិដ្ឋានេន អនញ្ញសាធារណចតុព្ពិធសម្មប្បធានសម្បត្តិយា ច មហាវីរិយោតិ អត្ថោ. សព្ពធម្មាន បារគូតិ សព្ពេសញ្ច ញេយ្យធម្មានំ បារំ បរិយន្តំ ញាណគមនេន គតោ អធិគតោតិ សព្ពធម្មាន បារគូ, សព្ពញ្ញូតិ អត្ថោ. សព្ពេសំ វា សង្ខតធម្មានំ បារភូតំ និព្ពានំ សយម្ភូញាណេន គតោ អធិគតោតិ សព្ពធម្មាន បារគូ. តស្សាហំ ធម្មំ សុត្វានាតិ តស្ស ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សាមុក្កំសិកំ តំ ចតុសច្ចធម្មំ សុណិត្វា. វិហាសិំ សន្តិកេតិ អម្ពវនេ មិច្ឆាវិតក្កេហិ ឧបទ្ទុតោ ចាលិកា វិហារំ គន្ត្វា សត្ថុ សមីបេយេវ វិហាសិំ. សតោតិ សតិមា, សមថវិបស្សនាភាវនាយ អប្បមត្តោតិ អត្ថោ. អហន្តិ ឥទំ យថា ‘‘អនុសាសី’’តិ ឯត្ថ ‘‘ម’’ន្តិ ឯវំ ‘‘វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ ឯត្ថ ‘‘មយា’’តិ បរិណាមេតព្ពំ. ‘‘កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ ច ឥមិនា យថាវុត្តំ វិជ្ជាត្តយានុប្បត្តិមេវ សត្ថុ ឱវាទបដិករណភាវទស្សនេន បរិយាយន្តរេន បកាសេតិ. សីលក្ខន្ធាទិបរិបូរណមេវ ហិ សត្ថុ សាសនការិតា.

មេឃិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.