៤. វិមលកោណ្ឌញ្ញត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ទុមវ្ហយាយ ឧប្បន្នោតិ វិមលកោណ្ឌញ្ញត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ឯកនវុតេ កប្បេ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ វិភវសម្បន្នេ កុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ វិបស្សិំ ភគវន្តំ មហតិយា បរិសាយ បរិវុតំ ធម្មំ ទេសេន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ ចតូហិ សុវណ្ណបុប្ផេហិ បូជេសិ. ភគវា តស្ស បសាទសំវឌ្ឍនត្ថំ តថារូបំ ឥទ្ធាភិសង្ខារំ អភិសង្ខារេសិ, យថា សុវណ្ណាភា សកលំ តំ បទេសំ ឱត្ថរតិ. តំ ទិស្វា ភិយ្យោសោមត្តាយ បសន្នមានសោ ហុត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា តំ និមិត្តំ គហេត្វា អត្តនោ គេហំ គន្ត្វា ពុទ្ធារម្មណំ បីតិំ អវិជហន្តោ កេនចិ រោគេន កាលំ កត្វា តុសិតេសុ ឧបបន្នោ អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជានំ ពិម្ពិសារំ បដិច្ច អម្ពបាលិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. រាជា ហិ ពិម្ពិសារោ តរុណកាលេ អម្ពបាលិយា រូបសម្បត្តិំ សុត្វា សញ្ជាតាភិលាសោ កតិបយមនុស្សបរិវារោ អញ្ញាតកវេសេន វេសាលិំ គន្ត្វា ឯករត្តិំ តាយ សំវាសំ កប្បេសិ. តទា អយំ តស្សា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ អគ្គហេសិ. សា ច គព្ភស្ស បតិដ្ឋិតភាវំ តស្ស អារោចេសិ. រាជាបិ អត្តានំ ជានាបេត្វា ទាតព្ពយុត្តកំ ទត្វា បក្កាមិ. សា គព្ភស្ស បរិបាកមន្វាយ បុត្តំ វិជាយិ, ‘‘វិមលោ’’តិស្ស នាមំ អហោសិ, បច្ឆា វិមលកោណ្ឌញ្ញោតិ បញ្ញាយិត្ថ. សោ វយប្បត្តោ ភគវតោ វេសាលិគមនេ ពុទ្ធានុភាវំ ទិស្វា បសន្នមានសោ បព្ពជិត្វា កតបុព្ពកិច្ចោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១២.៤០-៤៨) –

‘‘វិបស្សី នាម ភគវា, លោកជេដ្ឋោ នរាសភោ;

និសិន្នោ ជនកាយស្ស, ទេសេសិ អមតំ បទំ.

‘‘តស្សាហំ ធម្មំ សុត្វាន, ទ្វិបទិន្នស្ស តាទិនោ;

សោណ្ណបុប្ផានិ ចត្តារិ, ពុទ្ធស្ស អភិរោបយិំ.

‘‘សុវណ្ណច្ឆទនំ អាសិ, យាវតា បរិសា តទា;

ពុទ្ធាភា ច សុវណ្ណាភា, អាលោកោ វិបុលោ អហុ.

‘‘ឧទគ្គចិត្តោ សុមនោ, វេទជាតោ កតញ្ជលី;

វិត្តិសញ្ជននោ តេសំ, ទិដ្ឋធម្មសុខាវហោ.

‘‘អាយាចិត្វាន សម្ពុទ្ធំ, វន្ទិត្វាន ច សុព្ពតំ;

បាមោជ្ជំ ជនយិត្វាន, សកំ ភវនុបាគមិំ.

‘‘ភវនេ ឧបវិដ្ឋោហំ, ពុទ្ធសេដ្ឋំ អនុស្សរិំ;

តេន ចិត្តប្បសាទេន, តុសិតំ ឧបបជ្ជហំ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិរោបយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘សោឡសាសិំសុ រាជានោ, នេមិសម្មតនាមកា;

តេតាលីសេ ឥតោ កប្បេ, ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អញ្ញាបទេសេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ ‘‘ទុមវ្ហយាយា’’តិ គាថំ អភាសិ.

៦៤. តត្ថ ទុមវ្ហយាយាតិ ទុមេន អម្ពេន អវ្ហាតព្ពាយ, អម្ពបាលិយាតិ អត្ថោ. អាធារេ ចេតំ ភុម្មវចនំ. ឧប្បន្នោតិ តស្សា កុច្ឆិយំ ឧប្បន្នោ ឧប្បជ្ជមានោ ច. ជាតោ បណ្ឌរកេតុនាតិ ធវលវត្ថធជត្តា ‘‘បណ្ឌរកេតូ’’តិ បញ្ញាតេន ពិម្ពិសាររញ្ញា ហេតុភូតេន ជាតោ, តំ បដិច្ច និព្ពត្តោតិ អត្ថោ. ឧប្បន្នោតិ វា បឋមាភិនិព្ពត្តិទស្សនំ. តតោ ហិ ជាតោតិ អភិជាតិទស្សនំ. វិជាយនកាលតោ បដ្ឋាយ ហិ លោកេ ជាតវោហារោ. ឯត្ថ ច ‘‘ទុមវ្ហយាយ ឧប្បន្នោ’’តិ ឥមិនា អត្តុក្កំសនភាវំ អបនេតិ, អនេកបតិបុត្តានម្បិ វិសេសាធិគមសម្ភវញ្ច ទីបេតិ. ‘‘ជាតោ បណ្ឌរកេតុនា’’តិ ឥមិនា វិញ្ញាតបិតិកទស្សនេន បរវម្ភនំ អបនេតិ. កេតុហាតិ មានប្បហាយី. មានោ ហិ ឧណ្ណតិលក្ខណត្តា កេតុ វិយាតិ កេតុ. តថា ហិ សោ ‘‘កេតុកម្យតាបច្ចុបដ្ឋានោ’’តិ វុច្ចតិ. កេតុនាយេវាតិ បញ្ញាយ ឯវ. បញ្ញា ហិ អនវជ្ជធម្មេសុ អច្ចុគ្គតដ្ឋេន មារសេនប្បមទ្ទនេន បុព្ពង្គមដ្ឋេន ច អរិយានំ ធជា នាម. តេនាហ ‘‘ធម្មោ ហិ ឥសិនំ ធជោ’’តិ (សំ. និ. ២.២៤១; អ. និ. ៤.៤៨; ជា. ២.២១.៤៩៤). មហាកេតុំ បធំសយីតិ មហាវិសយតាយ មហន្តា, សេយ្យមានជាតិមានាទិភេទតោ ពហវោ ច មានប្បការា, ឥតរេ ច កិលេសធម្មា សមុស្សិតដ្ឋេន កេតុ ឯតស្សាតិ មហាកេតុ មារោ បាបិមា. តំ ពលវិធមនវិសយាតិក្កមនវសេន អភិភវិ និព្ពិសេវនំ អកាសីតិ. ‘‘មហាកេតុំ បធំសយី’’តិ អត្តានំ បរំ វិយ ទស្សេន្តោ អញ្ញាបទេសេន អរហត្តំ ព្យាកាសិ.

វិមលកោណ្ឌញ្ញត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.