៣. បក្ខត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ចុតា បតន្តីតិ អាយស្មតោ បក្ខត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោបិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ករោន្តោ ឥតោ ឯកនវុតេ កប្បេ យក្ខសេនាបតិ ហុត្វា វិបស្សិំ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ ទិព្ពវត្ថេន បូជំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សក្កេសុ ទេវទហនិគមេ សាកិយរាជកុលេ និព្ពត្តិ, ‘‘សម្មោទកុមារោ’’តិស្ស នាមំ អហោសិ. អថស្ស ទហរកាលេ វាតរោគេន បាទា ន វហិំសុ. សោ កតិបយំ កាលំ បីឋសប្បី វិយ វិចរិ. តេនស្ស បក្ខោតិ សមញ្ញា ជាតា. បច្ឆា អរោគកាលេបិ តថេវ នំ សញ្ជានន្តិ, សោ ភគវតោ ញាតិសមាគមេ បាដិហារិយំ ទិស្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា កតបុព្ពកិច្ចោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អរញ្ញេ វិហរតិ. អថេកទិវសំ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសិតុំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិ. តស្មិញ្ច សមយេ អញ្ញតរោ កុលលោ មំសបេសិំ អាទាយ អាកាសេន គច្ឆតិ, តំ ពហូ កុលលា អនុបតិត្វា បាតេសុំ. បាតិតំ មំសបេសិំ ឯកោ កុលលោ អគ្គហេសិ. តំ អញ្ញោ អច្ឆិន្ទិត្វា គណ្ហិ, តំ ទិស្វា ថេរោ ‘‘យថាយំ មំសបេសិ, ឯវំ កាមា នាម ពហុសាធារណា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា’’តិ – កាមេសុ អាទីនវំ នេក្ខម្មេ ច អានិសំសំ បច្ចវេក្ខិត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា ‘‘អនិច្ច’’ន្តិអាទិនា មនសិករោន្តោ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កតភត្តកិច្ចោ ទិវាដ្ឋានេ និសីទិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១២.១-១០) –

‘‘វិបស្សី នាម ភគវា, លោកជេដ្ឋោ នរាសភោ;

អដ្ឋសដ្ឋិសហស្សេហិ, បាវិសិ ពន្ធុមំ តទា.

‘‘នគរា អភិនិក្ខម្ម, អគមំ ទីបចេតិយំ;

អទ្ទសំ វិរជំ ពុទ្ធំ, អាហុតីនំ បដិគ្គហំ.

‘‘ចុល្លាសីតិសហស្សានិ, យក្ខា មយ្ហំ ឧបន្តិកេ;

ឧបដ្ឋហន្តិ សក្កច្ចំ, ឥន្ទំវ តិទសា គណា.

‘‘ភវនា អភិនិក្ខម្ម, ទុស្សំ បគ្គយ្ហហំ តទា;

សិរសា អភិវាទេសិំ, តញ្ចាទាសិំ មហេសិនោ.

‘‘អហោ ពុទ្ធោ អហោ ធម្មោ, អហោ នោ សត្ថុ សម្បទា;

ពុទ្ធស្ស អានុភាវេន, វសុធាយំ បកម្បថ.

‘‘តញ្ច អច្ឆរិយំ ទិស្វា, អព្ភុតំ លោមហំសនំ;

ពុទ្ធេ ចិត្តំ បសាទេមិ, ទ្វិបទិន្ទម្ហិ តាទិនេ.

‘‘សោហំ ចិត្តំ បសាទេត្វា, ទុស្សំ ទត្វាន សត្ថុនោ;

សរណញ្ច ឧបាគច្ឆិំ, សាមច្ចោ សបរិជ្ជនោ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ កម្មមករិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ឥតោ បន្នរសេ កប្បេ, សោឡសាសុំ សុវាហនា;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា យទេវ សំវេគវត្ថុំ អង្កុសំ កត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អញ្ញា អធិគតា, តស្ស សំកិត្តនមុខេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ ‘‘ចុតា បតន្តី’’តិ គាថំ អភាសិ.

៦៣. តត្ថ ចុតាតិ ភដ្ឋា. បតន្តីតិ អនុបតន្តិ. បតិតាតិ ចវនវសេន ភូមិយំ បតិតា, អាកាសេ វា សម្បតនវសេន បតិតា. គិទ្ធាតិ គេធំ អាបន្នា. បុនរាគតាតិ បុនទេវ ឧបគតា. ច-សទ្ទោ សព្ពត្ថ យោជេតព្ពោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – បតន្តិ អនុបតន្តិ ច ឥធ កុលលា, ឥតរស្ស មុខតោ ចុតា ច មំសបេសិ, ចុតា បន សា ភូមិយំ បតិតា ច, គិទ្ធា គេធំ អាបន្នា សព្ពេវ កុលលា បុនរាគតា. យថា ចិមេ កុលលា, ឯវំ សំសារេ បរិព្ភមន្តា សត្តា យេ កុសលធម្មតោ ចុតា, តេ បតន្តិ និរយាទីសុ, ឯវំ បតិតា ច, សម្បត្តិភវេ ឋិតា តត្ថ កាមសុខានុយោគវសេន កាមភវេ រូបារូបភវេសុ ច ភវនិកន្តិវសេន គិទ្ធា ច បុនរាគតា ភវតោ អបរិមុត្តត្តា តេន តេន ភវគាមិនា កម្មេន តំ តំ ភវសញ្ញិតំ ទុក្ខំ អាគតា ឯវ, ឯវំភូតា ឥមេ សត្តា. មយា បន កតំ កិច្ចំ បរិញ្ញាទិភេទំ សោឡសវិធម្បិ កិច្ចំ កតំ, ន ទានិ តំ កាតព្ពំ អត្ថិ. រតំ រម្មំ រមិតព្ពំ អរិយេហិ សព្ពសង្ខតវិនិស្សដំ និព្ពានំ រតំ អភិរតំ រម្មំ. តេន ច សុខេនន្វាគតំ សុខំ ផលសមាបត្តិសុខេន អនុអាគតំ ឧបគតំ អច្ចន្តសុខំ និព្ពានំ, សុខេន វា សុខាបដិបទាភូតេន វិបស្សនាសុខេន មគ្គសុខេន ច អន្វាគតំ ផលសុខំ និព្ពានសុខញ្ចាតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

បក្ខត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.