១. វប្បត្ថេរគាថាវណ្ណនា

បស្សតិ បស្សោតិ អាយស្មតោ វប្បត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ‘‘អសុកោ ច អសុកោ ច ថេរោ សត្ថុ បឋមំ ធម្មបដិគ្គាហកា អហេសុ’’ន្តិ ថោមនំ សុត្វា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បត្ថនំ បដ្ឋបេសិ – ‘‘អហម្បិ ភគវា អនាគតេ តាទិសស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បឋមំ ធម្មបដិគ្គាហកានំ អញ្ញតរោ ភវេយ្យ’’ន្តិ, សត្ថុ សន្តិកេ សរណគមនញ្ច បវេទេសិ. សោ យាវជីវំ បុញ្ញានិ កត្វា តតោ ចុតោ ទេវមនុស្សេសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កបិលវត្ថុស្មិំ វាសេដ្ឋស្ស នាម ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, វប្បោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ អសិតេន ឥសិនា ‘‘សិទ្ធត្ថកុមារោ សព្ពញ្ញូ ភវិស្សតី’’តិ ព្យាកតោ កោណ្ឌញ្ញប្បមុខេហិ ព្រាហ្មណបុត្តេហិ សទ្ធិំ ឃរាវាសំ បហាយ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ‘‘តស្មិំ សព្ពញ្ញុតំ បត្តេ តស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា អមតំ បាបុណិស្សាមី’’តិ ឧរុវេលាយំ វិហរន្តំ មហាសត្តំ ឆព្ពស្សានិ បធានំ បទហន្តំ ឧបដ្ឋហិត្វា ឱឡារិកាហារបរិភោគេន និព្ពិជ្ជិត្វា ឥសិបតនំ គតោ. អភិសម្ពុជ្ឈិត្វា សត្ថារា សត្តសត្តាហានិ វីតិនាមេត្វា ឥសិបតនំ គន្ត្វា ធម្មចក្កេ បវត្តិតេ បាដិបទទិវសេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតោ បញ្ចមិយំ បក្ខស្ស អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញាទីហិ សទ្ធិំ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១២.២០-៣០) –

‘‘ឧភិន្នំ ទេវរាជូនំ, សង្គាមោ សមុបដ្ឋិតោ;

អហោសិ សមុបព្យូឡ្ហោ, មហាឃោសោ អវត្តថ.

‘‘បទុមុត្តរោ លោកវិទូ, អាហុតីនំ បដិគ្គហោ;

អន្តលិក្ខេ ឋិតោ សត្ថា, សំវេជេសិ មហាជនំ.

‘‘សព្ពេ ទេវា អត្តមនា, និក្ខិត្តកវចាវុធា;

សម្ពុទ្ធំ អភិវាទេត្វា, ឯកគ្គាសិំសុ តាវទេ.

‘‘មយ្ហំ សង្កប្បមញ្ញាយ, វាចាសភិមុទីរយិ;

អនុកម្បកោ លោកវិទូ, និព្ពាបេសិ មហាជនំ.

‘‘បទុដ្ឋចិត្តោ មនុជោ, ឯកបាណំ វិហេឋយំ;

តេន ចិត្តប្បទោសេន, អបាយំ ឧបបជ្ជតិ.

‘‘សង្គាមសីសេ នាគោវ, ពហូ បាណេ វិហេឋយំ;

និព្ពាបេថ សកំ ចិត្តំ, មា ហញ្ញិត្ថោ បុនប្បុនំ.

‘‘ទ្វិន្នម្បិ យក្ខរាជូនំ, សេនា សា វិម្ហិតា អហុ;

សរណញ្ច ឧបាគច្ឆុំ, លោកជេដ្ឋំ សុតាទិនំ.

‘‘សញ្ញាបេត្វាន ជនតំ, បទមុទ្ធរិ ចក្ខុមា;

បេក្ខមានោវ ទេវេហិ, បក្កាមិ ឧត្តរាមុខោ.

‘‘បឋមំ សរណំ គច្ឆិំ, ទ្វិបទិន្ទស្ស តាទិនោ;

កប្បានំ សតសហស្សំ, ទុគ្គតិំ នុបបជ្ជហំ.

‘‘មហាទុន្ទុភិនាមា ច, សោឡសាសុំ រថេសភា;

តិំសកប្បសហស្សម្ហិ, រាជានោ ចក្កវត្តិនោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនា បដិលទ្ធសម្បត្តិំ បច្ចវេក្ខណមុខេន សត្ថុ គុណមហន្តតំ បច្ចវេក្ខិត្វា ‘‘ឦទិសំ នាម សត្ថារំ ពាហុលិកាទិវាទេន សមុទាចរិម្ហ. អហោ បុថុជ្ជនភាវោ នាម អន្ធករណោ អចក្ខុករណោ អរិយភាវោយេវ ចក្ខុករណោ’’តិ ទស្សេន្តោ ‘‘បស្សតិ បស្សោ’’តិ គាថំ អភាសិ.

៦១. តត្ថ បស្សតិ បស្សោតិ បស្សតិ សម្មាទិដ្ឋិយា ធម្មេ អវិបរីតំ ជានាតិ ពុជ្ឈតីតិ បស្សោ, ទស្សនសម្បន្នោ អរិយោ, សោ បស្សន្តំ អវិបរីតទស្សាវិំ ‘‘អយំ អវិបរីតទស្សាវី’’តិ បស្សតិ បញ្ញាចក្ខុនា ធម្មាធម្មំ យថាសភាវតោ ជានាតិ. ន កេវលំ បស្សន្តមេវ, អថ ខោ អបស្សន្តញ្ច បស្សតិ, យោ បញ្ញាចក្ខុវិរហិតោ ធម្មេ យថាសភាវតោ ន បស្សតិ, តម្បិ អបស្សន្តំ បុថុជ្ជនំ ‘‘អន្ធោ វតាយំ ភវំ អចក្ខុកោ’’តិ អត្តនោ បញ្ញាចក្ខុនា បស្សតិ. អបស្សន្តោ អបស្សន្តំ, បស្សន្តញ្ច ន បស្សតីតិ អបស្សន្តោ បញ្ញាចក្ខុរហិតោ អន្ធពាលោ តាទិសំ អន្ធពាលំ អយំ ធម្មាធម្មំ យថាសភាវតោ ន បស្សតីតិ យថា អបស្សន្តំ ន បស្សតិ ន ជានាតិ, ឯវំ អត្តនោ បញ្ញាចក្ខុនា ធម្មាធម្មំ យថាសភាវតោ បស្សន្តញ្ច បណ្ឌិតំ ‘‘អយំ ឯវំវិធោ’’តិ ន បស្សតិ ន ជានាតិ, តស្មា អហម្បិ បុព្ពេ ទស្សនរហិតោ សកលំ ញេយ្យំ ហត្ថាមលកំ វិយ បស្សន្តំ ភគវន្តំ អបស្សន្តម្បិ បូរណាទិំ យថាសភាវតោ ន បស្សិំ, ឥទានិ បន ពុទ្ធានុភាវេន សម្បន្នោ ឧភយេបិ យថាសភាវតោ បស្សាមីតិ សេវិតព្ពាសេវិតព្ពេសុ អត្តនោ អវិបរីតបដិបត្តិំ ទស្សេតិ.

វប្បត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.