៧. ទុតិយកុដិវិហារិត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អយមាហុ បុរាណិយាតិ អាយស្មតោ កុដិវិហារិត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ បសន្នមានសោ បរិឡាហកាលេ នឡវិលីវេហិ វិរចិតំ ពីជនិំ អទាសិ. តំ សត្ថា អនុមោទនគាថាយ សម្បហំសេសិ. សេសំ យទេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ អញ្ជនវនិយត្ថេរវត្ថុម្ហិ វុត្តសទិសមេវ. អយំ បន វិសេសោ – អយំ កិរ វុត្តនយេន បព្ពជិត្វា អញ្ញតរាយ បុរាណកុដិកាយ វិហរន្តោ សមណធម្មំ អចិន្តេត្វា, ‘‘អយំ កុដិកា ជិណ្ណា, អញ្ញំ កុដិកំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ នវកម្មវសេន ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ. តស្ស អត្ថកាមា ទេវតា សំវេគជននត្ថំ ឥមំ ឧត្តានោភាសំ គម្ភីរត្ថំ ‘‘អយមាហុ’’តិ គាថមាហ.

៥៧. តត្ថ អយន្តិ អាសន្នបច្ចក្ខវចនំ. អាហូតិ អហោសីតិ អត្ថោ. គាថាសុខត្ថញ្ហិ ទីឃំ កត្វា វុត្តំ. បុរាណិយាតិ បុរាតនី អទ្ធគតា. អញ្ញំ បត្ថយសេ នវំ កុដិន្តិ ឥមិស្សា កុដិយា បុរាណភាវេន ជិណ្ណតាយ ឥតោ អញ្ញំ ឥទានិ និព្ពត្តនីយតាយ នវំ កុដិំ បត្ថយសេ បត្ថេសិ អាសីសសិ. សព្ពេន សព្ពំ បន អាសំ កុដិយា វិរាជយ បុរាណិយំ វិយ នវាយម្បិ កុដិយំ អាសំ តណ្ហំ អបេក្ខំ វិរាជេហិ, សព្ពសោ តត្ថ វិរត្តចិត្តោ ហោហិ. កស្មា? យស្មា ទុក្ខា ភិក្ខុ បុន នវា នាម កុដិ ភិក្ខុ បុន ឥទានិ និព្ពត្តិយមានា ទុក្ខាវហត្តា ទុក្ខា, តស្មា អញ្ញំ នវំ ទុក្ខំ អនុប្បាទេន្តោ យថានិព្ពត្តាយំ បុរាណិយំយេវ កុដិយំ ឋត្វា អត្តនា កតព្ពំ ករោហីតិ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – ត្វំ, ភិក្ខុ, ‘‘អយំ បុរាណី តិណកុដិកា ជិណ្ណា’’តិ អញ្ញំ នវំ តិណកុដិកំ កាតុំ ឥច្ឆសិ, ន សមណធម្មំ, ឯវំ ឥច្ឆន្តោ បន ភាវនាយ អននុយុញ្ជនេន បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិយា អនតិវត្តនតោ អាយតិំ អត្តភាវកុដិម្បិ បត្ថេន្តោ កាតុំ ឥច្ឆន្តោយេវ នាម ហោតិ. សា បន នវា តិណកុដិ វិយ ករណទុក្ខេន តតោ ភិយ្យោបិ ជរាមរណសោកបរិទេវាទិទុក្ខសំសដ្ឋតាយ ទុក្ខា, តស្មា តិណកុដិយំ វិយ អត្តភាវកុដិយំ អាសំ អបេក្ខំ វិរាជយ សព្ពសោ តត្ថ វិរត្តចិត្តោ ហោហិ, ឯវំ តេ វដ្ដទុក្ខំ ន ភវិស្សតីតិ. ទេវតាយ ច វចនំ សុត្វា ថេរោ សំវេគជាតោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា ឃដេន្តោ វាយមន្តោ នចិរស្សេវ អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១១.៣៦-៤៦) –

‘‘បទុមុត្តរពុទ្ធស្ស, លោកជេដ្ឋស្ស តាទិនោ;

តិណត្ថរេ និសិន្នស្ស, ឧបសន្តស្ស តាទិនោ.

‘‘នឡមាលំ គហេត្វាន, ពន្ធិត្វា ពីជនិំ អហំ;

ពុទ្ធស្ស ឧបនាមេសិំ, ទ្វិបទិន្ទស្ស តាទិនោ.

‘‘បដិគ្គហេត្វា សព្ពញ្ញូ, ពីជនិំ លោកនាយកោ;

មម សង្កប្បមញ្ញាយ, ឥមំ គាថំ អភាសថ.

‘‘យថា មេ កាយោ និព្ពាតិ, បរិឡាហោ ន វិជ្ជតិ;

តថេវ តិវិធគ្គីហិ, ចិត្តំ តវ វិមុច្ចតុ.

‘‘សព្ពេ ទេវា សមាគច្ឆុំ, យេ កេចិ វននិស្សិតា;

សោស្សាម ពុទ្ធវចនំ, ហាសយន្តញ្ច ទាយកំ.

‘‘និសិន្នោ ភគវា តត្ថ, ទេវសង្ឃបុរក្ខតោ;

ទាយកំ សម្បហំសេន្តោ, ឥមា គាថា អភាសថ.

‘‘ឥមិនា ពីជនិទានេន, ចិត្តស្ស បណិធីហិ ច;

សុព្ពតោ នាម នាមេន, ចក្កវត្តី ភវិស្សតិ.

‘‘តេន កម្មាវសេសេន, សុក្កមូលេន ចោទិតោ;

មាលុតោ នាម នាមេន, ចក្កវត្តី ភវិស្សតិ.

‘‘ឥមិនា ពីជនិទានេន, សម្មានវិបុលេន ច;

កប្បសតសហស្សម្បិ, ទុគ្គតិំ នុបបជ្ជតិ.

‘‘តិំសកប្បសហស្សម្ហិ, សុព្ពតា អដ្ឋតិំស តេ;

ឯកូនតិំសសហស្សេ, អដ្ឋ មាលុតនាមកា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តេ បន បតិដ្ឋិតោ ‘‘អយំ មេ អរហត្តប្បត្តិយា អង្កុសភូតា’’តិ តមេវ គាថំ បច្ចុទាហាសិ. សាយេវ ច ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណគាថា អហោសិ. កុដិឱវាទេន លទ្ធវិសេសត្តា ចស្ស កុដិវិហារីត្វេវ សមញ្ញា អហោសីតិ.

ទុតិយកុដិវិហារិត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.