៦. ឆដ្ឋវគ្គោ

១. គោធិកាទិចតុត្ថេរគាថាវណ្ណនា

វស្សតិ ទេវោតិអាទិកា ចតស្សោ – គោធិកោ, សុពាហុ, វល្លិយោ, ឧត្តិយោតិ ឥមេសំ ចតុន្នំ ថេរានំ គាថា. កា ឧប្បត្តិ? ឥមេបិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការា តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តា ឥតោ ចតុនវុតេ កប្បេ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្វា អញ្ញមញ្ញំ សហាយា ហុត្វា វិចរិំសុ. តេសុ ឯកោ សិទ្ធត្ថំ ភគវន្តំ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទិស្វា កដច្ឆុភិក្ខំ អទាសិ. ទុតិយោ បសន្នចិត្តោ ហុត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គណ្ហិ. តតិយោ បសន្នចិត្តោ ឯកេន បុប្ផហត្ថេន ភគវន្តំ បូជេសិ. ចតុត្ថោ សុមនបុប្ផេហិ បូជមកាសិ. ឯវំ តេ សត្ថរិ ចិត្តំ បសាទេត្វា បសុតេន តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា បុន អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា សហាយកា ហុត្វា សាសនេ បព្ពជិត្វា សមណធម្មំ កត្វា អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ បាវាយំ ចតុន្នំ មល្លរាជានំ បុត្តា ហុត្វា និព្ពត្តិំសុ. តេសំ គោធិកោ, សុពាហុ, វល្លិយោ, ឧត្តិយោតិ នាមានិ អកំសុ. អញ្ញមញ្ញំ បិយសហាយា អហេសុំ. តេ កេនចិទេវ ករណីយេន កបិលវត្ថុំ អគមំសុ. តស្មិញ្ច សមយេ សត្ថា កបិលវត្ថុំ គន្ត្វា និគ្រោធារាមេ វសន្តោ យមកបាដិហារិយំ ទស្សេត្វា សុទ្ធោទនប្បមុខេ សក្យរាជានោ ទមេសិ. តទា តេបិ ចត្តារោ មល្លរាជបុត្តា បាដិហារិយំ ទិស្វា លទ្ធប្បសាទា បព្ពជិត្វា វិបស្សនាកម្មំ ករោន្តា នចិរស្សេវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១១.១-២៣) –

‘‘សុវណ្ណវណ្ណំ សម្ពុទ្ធំ, អាហុតីនំ បដិគ្គហំ;

បវរា អភិនិក្ខន្តំ, វនា និព្ពនមាគតំ.

‘‘កដច្ឆុភិក្ខំ បាទាសិំ, សិទ្ធត្ថស្ស មហេសិនោ;

បញ្ញាយ ឧបសន្តស្ស, មហាវីរស្ស តាទិនោ.

‘‘បទេនានុបទាយន្តំ, និព្ពាបេន្តេ មហាជនំ;

ឧឡារា វិត្តិ មេ ជាតា, ពុទ្ធេ អាទិច្ចពន្ធុនេ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, យំ ទានមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ភិក្ខាទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘សត្តាសីតិម្ហិតោ កប្បេ, មហារេណុសនាមកា;

សត្តរតនសម្បន្នា, សត្តេតេ ចក្កវត្តិនោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

គោធិកោ ថេរោ.

‘‘សុវណ្ណវណ្ណំ សម្ពុទ្ធំ, និសភាជានិយំ យថា;

តិធាបភិន្នំ មាតង្គំ, កុញ្ជរំវ មហេសិនំ.

‘‘ឱភាសេន្តំ ទិសា សព្ពា, ឧឡុរាជំវ បូរិតំ;

រថិយំ បដិបជ្ជន្តំ, លោកជេដ្ឋំ អបស្សហំ.

‘‘ញាណេ ចិត្តំ បសាទេត្វា, បគ្គហេត្វាន អញ្ជលិំ;

បសន្នចិត្តោ សុមនោ, សិទ្ធត្ថមភិវាទយិំ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, យំ កម្មមករិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ញាណសញ្ញាយិទំ ផលំ.

‘‘តេសត្តតិម្ហិតោ កប្បេ, សោឡសាសុំ នរុត្តមា;

សត្តរតនសម្បន្នា, ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

សុពាហុត្ថេរោ.

‘‘តិវរាយំ និវាសីហំ, អហោសិំ មាលិកោ តទា;

អទ្ទសំ វិរជំ ពុទ្ធំ, សិទ្ធត្ថំ លោកបូជិតំ.

‘‘បសន្នចិត្តោ សុមនោ, បុប្ផហត្ថមទាសហំ;

យត្ថ យត្ថុបបជ្ជាមិ, តស្ស កម្មស្ស វាហសា.

‘‘អនុភោមិ ផលំ ឥដ្ឋំ, បុព្ពេ សុកតមត្តនោ;

បរិក្ខិត្តោ សុមល្លេហិ, បុប្ផទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិរោបយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, បុប្ផបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ចតុន្នវុតុបាទាយ, ឋបេត្វា វត្តមានកំ;

បញ្ចរាជសតា តត្ថ, នជ្ជសមសនាមកា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

វល្លិយោ ថេរោ.

‘‘សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ, ជាតិបុប្ផមទាសហំ;

បាទេសុ សត្ត បុប្ផានិ, ហាសេនោកិរិតានិ មេ.

‘‘តេន កម្មេនហំ អជ្ជ, អភិភោមិ នរាមរេ;

ធារេមិ អន្តិមំ ទេហំ, សម្មាសម្ពុទ្ធសាសនេ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិរោបយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, បុប្ផបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘សមន្តគន្ធនាមាសុំ, តេរស ចក្កវត្តិនោ;

ឥតោ បញ្ចមកេ កប្បេ, ចាតុរន្តា ជនាធិបា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ. (អប. ថេរ ១.១១.១-២៣);

ឧត្តិយោ ថេរោ.

អរហត្តំ បន បត្វា ឥមេ ចត្តារោបិ ថេរា លោកេ បាកដា បញ្ញាតា រាជរាជមហាមត្តេហិ សក្កតា គរុកតា ហុត្វា អរញ្ញេ សហេវ វិហរន្តិ. អថេកទា រាជា ពិម្ពិសារោ តេ ចត្តារោ ថេរេ រាជគហំ ឧបគតេ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា តេមាសំ វស្សាវាសត្ថាយ និមន្តេត្វា តេសំ បាដិយេក្កំ កុដិកាយោ ការេត្វា សតិសម្មោសេន ន ឆាទេសិ. ថេរា អច្ឆន្នាសុ កុដិកាសុ វិហរន្តិ. វស្សកាលេ ទេវោ ន វស្សតិ. រាជា ‘‘កិំ នុ ខោ ការណំ ទេវោ ន វស្សតី’’តិ ចិន្តេន្តោ, តំ ការណំ ញត្វា, តា កុដិកាយោ ឆាទាបេត្វា, មត្តិកាកម្មំ ចិត្តកម្មញ្ច ការាបេត្វា, កុដិកាមហំ ករោន្តោ មហតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទានំ អទាសិ. ថេរា រញ្ញោ អនុកម្បាយ កុដិកាយោ បវិសិត្វា មេត្តាសមាបត្តិយោ សមាបជ្ជិំសុ. អថុត្តរបាចីនទិសតោ មហាមេឃោ ឧដ្ឋហិត្វា ថេរានំ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋានក្ខណេយេវ វស្សិតុំ អារភិ. តេសុ គោធិកត្ថេរោ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ សហ មេឃគជ្ជិតេន –

៥១. ‘‘វស្សតិ ទេវោ យថា សុគីតំ, ឆន្នា មេ កុដិកា សុខា និវាតា;

ចិត្តំ សុសមាហិតញ្ច មយ្ហំ, អថ ចេ បត្ថយសិ បវស្ស ទេវា’’តិ. –

ឥមំ គាថំ អភាសិ.

តត្ថ វស្សតីតិ សិញ្ចតិ វុដ្ឋិធារំ បវេច្ឆតិ. ទេវោតិ មេឃោ. យថា សុគីតន្តិ សុន្ទរគីតំ វិយ គជ្ជន្តោតិ អធិប្បាយោ. មេឃោ ហិ វស្សនកាលេ សតបដលសហស្សបដលោ ឧដ្ឋហិត្វា ថនយន្តោ វិជ្ជុតា និច្ឆារេន្តោវ សោភតិ, ន កេវលោ. តស្មា សិនិទ្ធមធុរគម្ភីរនិគ្ឃោសោ វស្សតិ ទេវោតិ ទស្សេតិ. តេន សទ្ទតោ អនុបបីឡិតំ អាហ ‘‘ឆន្នា មេ កុដិកា សុខា និវាតា’’តិ. យថា ន ទេវោ វស្សតិ, ឯវំ តិណាទីហិ ឆាទិតា អយំ មេ កុដិកា, តេន វុដ្ឋិវស្សេន អនុបបីឡិតំ អាហ. បរិភោគសុខស្ស ឧតុសប្បាយឧតុសុខស្ស ច សព្ភាវតោ សុខា. ផុសិតគ្គឡបិហិតវាតបានតាហិ វាតបរិស្សយរហិតា. ឧភយេនបិ អាវាសសប្បាយវសេន អនុបបីឡិតំ អាហ. ចិត្តំ សុសមាហិតញ្ច មយ្ហន្តិ ចិត្តញ្ច មម សុដ្ឋុ សមាហិតំ អនុត្តរសមាធិនា និព្ពានារម្មណេ សុដ្ឋុ អប្បិតំ, ឯតេន អព្ភន្តរបរិស្សយាភាវតោ អប្បោស្សុក្កតំ ទស្សេតិ. អថ ចេ បត្ថយសីតិ អថ ឥទានិ បត្ថយសិ ចេ, យទិ ឥច្ឆសិ. បវស្សាតិ សិញ្ច ឧទកំ បគ្ឃរ វុដ្ឋិធារំ បវេច្ឆ. ទេវាតិ មេឃំ អាលបតិ.

គោធិកត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សុពាហុត្ថេរគាថាវណ្ណនា

៥២. ឥតរេហិ វុត្តគាថាសុ តតិយបទេ ឯវ វិសេសោ. តត្ថ សុពាហុនា វុត្តគាថាយំ ចិត្តំ សុសមាហិតញ្ច កាយេតិ មម ចិត្តំ ករជកាយេ កាយគតាសតិភាវនាវសេន សុដ្ឋុ សមាហិតំ សម្មទេវ អប្បិតំ. អយញ្ហិ ថេរោ កាយគតាសតិភាវនាវសេន បដិលទ្ធឈានំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តំ សន្ធាយាហ ‘‘ចិត្តំ សុសមាហិតញ្ច កាយេ’’តិ.

សុពាហុត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. វល្លិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

៥៣. វល្លិយត្ថេរគាថាយំ តស្សំ វិហរាមិ អប្បមត្តោតិ តស្សំ កុដិកាយំ អប្បមាទបដិបត្តិយា មត្ថកំ បាបិតត្តា អប្បមត្តោ អរិយវិហារូបសំហិតេន ទិព្ពវិហារាទិសំហិតេន ច ឥរិយាបថវិហារេន វិហរាមិ, អត្តភាវំ បវត្តេមីតិ វុត្តំ ហោតិ.

វល្លិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា

៤. ឧត្តិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

៥៤. ឧត្តិយត្ថេរេន វុត្តគាថាយំ អទុតិយោតិ អសហាយោ, កិលេសសង្គណិកាយ គណសង្គណិកាយ ច វិរហិតោតិ អត្ថោ.

ឧត្តិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចតុន្នំ ថេរានំ គាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. អញ្ជនវនិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អាសន្ទិំ កុដិកំ កត្វាតិ អាយស្មតោ អញ្ជនវនិយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ សុទស្សនោ នាម មាលាការោ ហុត្វា សុមនបុប្ផេហិ ភគវន្តំ បូជេត្វា អញ្ញម្បិ តត្ថ តត្ថ ពហុំ បុញ្ញំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ បព្ពជិត្វា សមណធម្មំ អកាសិ. អថ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ វេសាលិយំ វជ្ជិរាជកុលេ និព្ពត្តិត្វា តស្ស វយប្បត្តកាលេ វជ្ជិរដ្ឋេ អវុដ្ឋិភយំ ព្យាធិភយំ អមនុស្សភយន្តិ តីណិ ភយានិ ឧប្បជ្ជិំសុ. តំ សព្ពំ រតនសុត្តវណ្ណនាយំ (ខុ. បា. អដ្ឋ. រតនសុត្តវណ្ណនា; សុ. និ. អដ្ឋ. ១.រតនសុត្តវណ្ណនា) វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. ភគវតិ បន វេសាលិំ បវិដ្ឋេ ភយេសុ ច វូបសន្តេសុ សត្ថុ ធម្មទេសនាយ សម្ពហុលានំ ទេវមនុស្សានំ ធម្មាភិសមយេ ច ជាតេ អយំ រាជកុមារោ ពុទ្ធានុភាវំ ទិស្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិ. យថា ចាយំ ឯវំ អនន្តរំ វុច្ចមានា ចត្តារោបិ ជនា. តេបិ ហិ ឥមស្ស សហាយភូតា លិច្ឆវិរាជកុមារា ឯវំ ឥមិនាវ នីហារេន បព្ពជិំសុ. កស្សបសម្ពុទ្ធកាលេបិ សហាយា ហុត្វា ឥមិនា សហេវ បព្ពជិត្វា សមណធម្មំ អកំសុ, បទុមុត្តរស្សបិ ភគវតោ បាទមូលេ កុសលពីជរោបនាទិំ អកំសូតិ. តត្ថាយំ កតបុព្ពកិច្ចោ សាកេតេ អញ្ជនវនេ សុសានដ្ឋានេ វសន្តោ ឧបកដ្ឋាយ វស្សូបនាយិកាយ មនុស្សេហិ ឆឌ្ឌិតំ ជិណ្ណកំ អាសន្ទិំ លភិត្វា តំ ចតូសុ បាសាណេសុ ឋបេត្វា ឧបរិ តិរិយញ្ច តិណាទីហិ ឆាទេត្វា ទ្វារំ យោជេត្វា វស្សំ ឧបគតោ. បឋមមាសេយេវ ឃដេន្តោ វាយមន្តោ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១១.២៤-២៨) –

‘‘សុទស្សនោតិ នាមេន, មាលាការោ អហំ តទា;

អទ្ទសំ វិរជំ ពុទ្ធំ, លោកជេដ្ឋំ នរាសភំ.

‘‘ជាតិបុប្ផំ គហេត្វាន, បូជយិំ បទុមុត្តរំ;

វិសុទ្ធចក្ខុ សុមនោ, ទិព្ពចក្ខុំ សមជ្ឈគំ.

‘‘ឯតិស្សា បុប្ផបូជាយ, ចិត្តស្ស បណិធីហិ ច;

កប្បានំ សតសហស្សំ, ទុគ្គតិំ នុបបជ្ជហំ.

‘‘សោឡសាសិំសុ រាជានោ, ទេវុត្តរសនាមកា;

ឆត្តិំសម្ហិ ឥតោ កប្បេ, ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា វិមុត្តិសុខំ បដិសំវេទេន្តោ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ យថាលទ្ធំ សម្បត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា បីតិវេគេន ឧទានេន្តោ ‘‘អាសន្ទិំ កុដិកំ កត្វា’’តិ គាថំ អភាសិ.

៥៥. តត្ថ អាសន្ទិំ កុដិកំ កត្វាតិ អាសន្ទី នាម ទីឃបាទកំ ចតុរស្សបីឋំ, អាយតំ ចតុរស្សម្បិ អត្ថិយេវ, យត្ថ និសីទិតុមេវ សក្កា, ន និបជ្ជិតុំ តំ អាសន្ទិំ កុដិកំ កត្វា វាសត្ថាយ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន កុដិកំ កត្វា យថា តត្ថ និសិន្នស្ស ឧតុបរិស្សយាភាវេន សុខេន សមណធម្មំ កាតុំ សក្កា, ឯវំ កុដិកំ កត្វា. ឯតេន បរមុក្កំសគតំ សេនាសនេ អត្តនោ អប្បិច្ឆតំ សន្តុដ្ឋិញ្ច ទស្សេតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ធម្មសេនាបតិនា –

‘‘បល្លង្កេន និសិន្នស្ស, ជណ្ណុកេនាភិវស្សតិ;

អលំ ផាសុវិហារាយ, បហិតត្តស្ស ភិក្ខុនោ’’តិ. (ថេរគា. ៩៨៥; មិ. ប. ៦.១.១);

អបរេ ‘‘អាសន្ទិកុដិក’’ន្តិ បាឋំ វត្វា ‘‘អាសន្ទិប្បមាណំ កុដិកំ កត្វា’’តិ អត្ថំ វទន្តិ. អញ្ញេ បន ‘‘អាសននិសជ្ជាទិគតេ មនុស្សេ ឧទ្ទិស្ស មញ្ចកស្ស ឧបរិ កតកុដិកា អាសន្ទី នាម, តំ អាសន្ទិំ កុដិកំ កត្វា’’តិ អត្ថំ វទន្តិ. ឱគ្គយ្ហាតិ ឱគាហេត្វា អនុបវិសិត្វា. អញ្ជនំ វនន្តិ ឯវំនាមកំ វនំ, អញ្ជនវណ្ណបុប្ផភាវតោ ហិ អញ្ជនា វុច្ចន្តិ វល្លិយោ, តព្ពហុលតាយ តំ វនំ ‘‘អញ្ជនវន’’ន្តិ នាមំ លភិ. អបរេ បន ‘‘អញ្ជនា នាម មហាគច្ឆា’’តិ វទន្តិ, តំ អញ្ជនវនំ ឱគ្គយ្ហ អាសន្ទិកំ កុដិកំ កត្វា តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនន្តិ វិហរតា មយាតិ វចនសេសេនេវ យោជនា. ឥទមេវ ច ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណំ អហោសីតិ.

អញ្ជនវនិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. កុដិវិហារិត្ថេរគាថាវណ្ណនា

កោ កុដិកាយន្តិ អាយស្មតោ កុដិវិហារិត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ អាកាសេន គច្ឆន្តស្ស ‘‘ឧទកទានំ ទស្សាមី’’តិ សីតលំ ឧទកំ គហេត្វា បីតិសោមនស្សជាតោ ឧទ្ធម្មុខោ ហុត្វា ឧក្ខិបិ. សត្ថា តស្ស អជ្ឈាសយំ ញត្វា បសាទសំវឌ្ឍនត្ថំ អាកាសេ ឋិតោវ សម្បដិច្ឆិ. សោ តេន អនប្បកំ បីតិសោមនស្សំ បដិសំវេទេសិ. សេសំ អញ្ជនវនិយត្ថេរស្ស វត្ថុម្ហិ វុត្តសទិសមេវ. អយំ បន វិសេសោ – អយំ កិរ វុត្តនយេន បព្ពជិត្វា កតបុព្ពកិច្ចោ វិបស្សនំ អនុយុញ្ជន្តោ សាយំ ខេត្តសមីបេន គច្ឆន្តោ ទេវេ ផុសាយន្តេ ខេត្តបាលកស្ស បុញ្ញំ តិណកុដិំ ទិស្វា បវិសិត្វា តត្ថ តិណសន្ថារកេ និសីទិ. និសិន្នមត្តោវ ឧតុសប្បាយំ លភិត្វា វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១១.២៩-៣៥) –

‘‘សុវណ្ណវណ្ណំ សម្ពុទ្ធំ, គច្ឆន្តំ អនិលញ្ជសេ;

ឃតាសនំវ ជលិតំ, អាទិត្តំវ ហុតាសនំ.

‘‘បាណិនា ឧទកំ គយ្ហ, អាកាសេ ឧក្ខិបិំ អហំ;

សម្បដិច្ឆិ មហាវីរោ, ពុទ្ធោ ការុណិកោ ឥសិ.

‘‘អន្តលិក្ខេ ឋិតោ សត្ថា, បទុមុត្តរនាមកោ;

មម សង្កប្បមញ្ញាយ, ឥមា គាថា អភាសថ.

‘‘ឥមិនា ទកទានេន, បីតិឧប្បាទនេន ច;

កប្បសតសហស្សម្បិ, ទុគ្គតិំ នុបបជ្ជតិ.

‘‘តេន កម្មេន ទ្វិបទិន្ទ, លោកជេដ្ឋ នរាសភ;

បត្តោម្ហិ អចលំ ឋានំ, ហិត្វា ជយបរាជយំ.

‘‘សហស្សរាជនាមេន, តយោ តេ ចក្កវត្តិនោ;

បញ្ចសដ្ឋិកប្បសតេ, ចាតុរន្តា ជនាធិបា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ថេរេ តត្ថ និសិន្នេ ខេត្តបាលកោ អាគន្ត្វា ‘‘កោ កុដិកាយ’’ន្តិ អាហ. តំ សុត្វា ថេរោ ‘‘ភិក្ខុ កុដិកាយ’’ន្តិអាទិមាហ. តយិទំ ខេត្តបាលស្ស ថេរស្ស ច វចនំ ឯកជ្ឈំ កត្វា –

៥៦. ‘‘កោ កុដិកាយំ ភិក្ខុ កុដិកាយំ, វីតរាគោ សុសមាហិតចិត្តោ;

ឯវំ ជានាហិ អាវុសោ, អមោឃា តេ កុដិកា កតា’’តិ. –

តថារូបេន សង្គីតិំ អារោបិតំ.

តត្ថ កោ កុដិកាយន្តិ, ‘‘ឥមិស្សំ កុដិកាយំ កោ និសិន្នោ’’តិ ខេត្តបាលស្ស បុច្ឆាវចនំ. តស្ស ភិក្ខុ កុដិកាយន្តិ ថេរស្ស បដិវចនទានំ. អថ នំ អត្តនោ អនុត្តរទក្ខិណេយ្យភាវតោ តំ កុដិបរិភោគំ អនុមោទាបេត្វា ឧឡារំ តមេវ បុញ្ញំ បតិដ្ឋាបេតុំ ‘‘វីតរាគោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – ឯកោ ភិន្នកិលេសោ ភិក្ខុ តេ កុដិកាយំ និសិន្នោ, តតោ ឯវ សោ អគ្គមគ្គេន សព្ពសោ សមុច្ឆិន្នរាគតាយ វីតរាគោ អនុត្តរសមាធិនា និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា សុដ្ឋុ សមាហិតចិត្តតាយ សុសមាហិតចិត្តោ, ឥមញ្ច អត្ថំ, អាវុសោ ខេត្តបាល, យថាហំ វទាមិ, ឯវំ ជានាហិ សទ្ទហ អធិមុច្ចស្សុ. អមោឃា តេ កុដិកា កតា តយា កតា កុដិកា អមោឃា អវញ្ឈា សផលា សឧទ្រយា, យស្មា អរហតា ខីណាសវេន បរិភុត្តា. សចេ ត្វំ អនុមោទសិ, តំ តេ ភវិស្សតិ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយាតិ.

តំ សុត្វា ខេត្តបាលោ ‘‘លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ, យស្ស មេ កុដិកាយំ ឯទិសោ អយ្យោ បវិសិត្វា និសីទតី’’តិ បសន្នចិត្តោ អនុមោទន្តោ អដ្ឋាសិ. ឥមំ បន តេសំ កថាសល្លាបំ ភគវា ទិព្ពាយ សោតធាតុយា សុត្វា អនុមោទនញ្ចស្ស ញត្វា តម្ភាវិនិំ សម្បត្តិំ វិភាវេន្តោ ខេត្តបាលំ ឥមាហិ គាថាហិ អជ្ឈភាសិ –

‘‘វិហាសិ កុដិយំ ភិក្ខុ, សន្តចិត្តោ អនាសវោ;

តេន កម្មវិបាកេន, ទេវិន្ទោ ត្វំ ភវិស្សសិ.

‘‘ឆត្តិំសក្ខត្តុំ ទេវិន្ទោ, ទេវរជ្ជំ ករិស្សសិ;

ចតុត្តិំសក្ខត្តុំ ចក្កវត្តី, រាជា រដ្ឋេ ភវិស្សសិ;

រតនកុដិ នាម បច្ចេកពុទ្ធោ, វីតរាគោ ភវិស្សសី’’តិ.

កុដិកាយំ លទ្ធវិសេសត្តា បន ថេរស្ស តតោ បភុតិ កុដិវិហារីត្វេវ សមញ្ញា ឧទបាទិ. អយមេវ ច ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណគាថាបិ អហោសីតិ.

កុដិវិហារិត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ទុតិយកុដិវិហារិត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អយមាហុ បុរាណិយាតិ អាយស្មតោ កុដិវិហារិត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ បសន្នមានសោ បរិឡាហកាលេ នឡវិលីវេហិ វិរចិតំ ពីជនិំ អទាសិ. តំ សត្ថា អនុមោទនគាថាយ សម្បហំសេសិ. សេសំ យទេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ អញ្ជនវនិយត្ថេរវត្ថុម្ហិ វុត្តសទិសមេវ. អយំ បន វិសេសោ – អយំ កិរ វុត្តនយេន បព្ពជិត្វា អញ្ញតរាយ បុរាណកុដិកាយ វិហរន្តោ សមណធម្មំ អចិន្តេត្វា, ‘‘អយំ កុដិកា ជិណ្ណា, អញ្ញំ កុដិកំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ នវកម្មវសេន ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ. តស្ស អត្ថកាមា ទេវតា សំវេគជននត្ថំ ឥមំ ឧត្តានោភាសំ គម្ភីរត្ថំ ‘‘អយមាហុ’’តិ គាថមាហ.

៥៧. តត្ថ អយន្តិ អាសន្នបច្ចក្ខវចនំ. អាហូតិ អហោសីតិ អត្ថោ. គាថាសុខត្ថញ្ហិ ទីឃំ កត្វា វុត្តំ. បុរាណិយាតិ បុរាតនី អទ្ធគតា. អញ្ញំ បត្ថយសេ នវំ កុដិន្តិ ឥមិស្សា កុដិយា បុរាណភាវេន ជិណ្ណតាយ ឥតោ អញ្ញំ ឥទានិ និព្ពត្តនីយតាយ នវំ កុដិំ បត្ថយសេ បត្ថេសិ អាសីសសិ. សព្ពេន សព្ពំ បន អាសំ កុដិយា វិរាជយ បុរាណិយំ វិយ នវាយម្បិ កុដិយំ អាសំ តណ្ហំ អបេក្ខំ វិរាជេហិ, សព្ពសោ តត្ថ វិរត្តចិត្តោ ហោហិ. កស្មា? យស្មា ទុក្ខា ភិក្ខុ បុន នវា នាម កុដិ ភិក្ខុ បុន ឥទានិ និព្ពត្តិយមានា ទុក្ខាវហត្តា ទុក្ខា, តស្មា អញ្ញំ នវំ ទុក្ខំ អនុប្បាទេន្តោ យថានិព្ពត្តាយំ បុរាណិយំយេវ កុដិយំ ឋត្វា អត្តនា កតព្ពំ ករោហីតិ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – ត្វំ, ភិក្ខុ, ‘‘អយំ បុរាណី តិណកុដិកា ជិណ្ណា’’តិ អញ្ញំ នវំ តិណកុដិកំ កាតុំ ឥច្ឆសិ, ន សមណធម្មំ, ឯវំ ឥច្ឆន្តោ បន ភាវនាយ អននុយុញ្ជនេន បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិយា អនតិវត្តនតោ អាយតិំ អត្តភាវកុដិម្បិ បត្ថេន្តោ កាតុំ ឥច្ឆន្តោយេវ នាម ហោតិ. សា បន នវា តិណកុដិ វិយ ករណទុក្ខេន តតោ ភិយ្យោបិ ជរាមរណសោកបរិទេវាទិទុក្ខសំសដ្ឋតាយ ទុក្ខា, តស្មា តិណកុដិយំ វិយ អត្តភាវកុដិយំ អាសំ អបេក្ខំ វិរាជយ សព្ពសោ តត្ថ វិរត្តចិត្តោ ហោហិ, ឯវំ តេ វដ្ដទុក្ខំ ន ភវិស្សតីតិ. ទេវតាយ ច វចនំ សុត្វា ថេរោ សំវេគជាតោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា ឃដេន្តោ វាយមន្តោ នចិរស្សេវ អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១១.៣៦-៤៦) –

‘‘បទុមុត្តរពុទ្ធស្ស, លោកជេដ្ឋស្ស តាទិនោ;

តិណត្ថរេ និសិន្នស្ស, ឧបសន្តស្ស តាទិនោ.

‘‘នឡមាលំ គហេត្វាន, ពន្ធិត្វា ពីជនិំ អហំ;

ពុទ្ធស្ស ឧបនាមេសិំ, ទ្វិបទិន្ទស្ស តាទិនោ.

‘‘បដិគ្គហេត្វា សព្ពញ្ញូ, ពីជនិំ លោកនាយកោ;

មម សង្កប្បមញ្ញាយ, ឥមំ គាថំ អភាសថ.

‘‘យថា មេ កាយោ និព្ពាតិ, បរិឡាហោ ន វិជ្ជតិ;

តថេវ តិវិធគ្គីហិ, ចិត្តំ តវ វិមុច្ចតុ.

‘‘សព្ពេ ទេវា សមាគច្ឆុំ, យេ កេចិ វននិស្សិតា;

សោស្សាម ពុទ្ធវចនំ, ហាសយន្តញ្ច ទាយកំ.

‘‘និសិន្នោ ភគវា តត្ថ, ទេវសង្ឃបុរក្ខតោ;

ទាយកំ សម្បហំសេន្តោ, ឥមា គាថា អភាសថ.

‘‘ឥមិនា ពីជនិទានេន, ចិត្តស្ស បណិធីហិ ច;

សុព្ពតោ នាម នាមេន, ចក្កវត្តី ភវិស្សតិ.

‘‘តេន កម្មាវសេសេន, សុក្កមូលេន ចោទិតោ;

មាលុតោ នាម នាមេន, ចក្កវត្តី ភវិស្សតិ.

‘‘ឥមិនា ពីជនិទានេន, សម្មានវិបុលេន ច;

កប្បសតសហស្សម្បិ, ទុគ្គតិំ នុបបជ្ជតិ.

‘‘តិំសកប្បសហស្សម្ហិ, សុព្ពតា អដ្ឋតិំស តេ;

ឯកូនតិំសសហស្សេ, អដ្ឋ មាលុតនាមកា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តេ បន បតិដ្ឋិតោ ‘‘អយំ មេ អរហត្តប្បត្តិយា អង្កុសភូតា’’តិ តមេវ គាថំ បច្ចុទាហាសិ. សាយេវ ច ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណគាថា អហោសិ. កុដិឱវាទេន លទ្ធវិសេសត្តា ចស្ស កុដិវិហារីត្វេវ សមញ្ញា អហោសីតិ.

ទុតិយកុដិវិហារិត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. រមណីយកុដិកត្ថេរគាថាវណ្ណនា

រមណីយា មេ កុដិកាតិ អាយស្មតោ រមណីយកុដិកត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោបិ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ កុសលពីជរោបនំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥតោ អដ្ឋារសកប្បសតមត្ថកេ អត្ថទស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ពុទ្ធារហំ អាសនំ ភគវតោ អទាសិ. បុប្ផេហិ ច ភគវន្តំ បូជេត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. សេសំ អញ្ជនវនិយត្ថេរស្ស វត្ថុម្ហិ វុត្តសទិសមេវ. អយំ បន វិសេសោ – អយំ កិរ វុត្តនយេន បព្ពជិត្វា កតបុព្ពកិច្ចោ វជ្ជិរដ្ឋេ អញ្ញតរស្មិំ គាមកាវាសេ កុដិកាយំ វិហរតិ, សា ហោតិ កុដិកា អភិរូបា ទស្សនីយា បាសាទិកា សុបរិកម្មកតភិត្តិភូមិកា អារាមបោក្ខរណិរាមណេយ្យាទិសម្បន្នា មុត្តាជាលសទិសវាលិកាកិណ្ណភូមិភាគា ថេរស្ស ច វត្តសម្បន្នតាយ សុសម្មដ្ឋង្គណតាទិនា ភិយ្យោសោមត្តាយ រមណីយតរា ហុត្វា តិដ្ឋតិ. សោ តត្ថ វិហរន្តោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១១.៤៧-៥២) –

‘‘កាននំ វនមោគ្គយ្ហ, អប្បសទ្ទំ និរាកុលំ;

សីហាសនំ មយា ទិន្នំ, អត្ថទស្សិស្ស តាទិនោ.

‘‘មាលាហត្ថំ គហេត្វាន, កត្វា ច នំ បទក្ខិណំ;

សត្ថារំ បយិរុបាសិត្វា, បក្កាមិំ ឧត្តរាមុខោ.

‘‘តេន កម្មេន ទ្វិបទិន្ទ, លោកជេដ្ឋ នរាសភ;

សន្និព្ពាបេមិ អត្តានំ, ភវា សព្ពេ សមូហតា.

‘‘អដ្ឋារសកប្បសតេ, យំ ទានមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, សីហាសនស្សិទំ ផលំ.

‘‘ឥតោ សត្តកប្បសតេ, សន្និព្ពាបកខត្តិយោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ថេរេ តត្ថ វិហរន្តេ កុដិកាយ រមណីយភាវតោ វិហារបេក្ខកា មនុស្សា តតោ តតោ អាគន្ត្វា កុដិំ បស្សន្តិ. អថេកទិវសំ កតិបយា ធុត្តជាតិកា ឥត្ថិយោ តត្ថ គតា កុដិកាយ រមណីយភាវំ ទិស្វា, ‘‘ឯត្ថ វសន្តោ អយំ សមណោ សិយា អម្ហេហិ អាកឌ្ឍនីយហទយោ’’តិ អធិប្បាយេន – ‘‘រមណីយំ វោ, ភន្តេ, វសនដ្ឋានំ. មយម្បិ រមណីយរូបា បឋមយោព្ពនេ ឋិតា’’តិ វត្វា ឥត្ថិកុត្តាទីនិ ទស្សេតុំ អារភិំសុ. ថេរោ អត្តនោ វីតរាគភាវំ បកាសេន្តោ ‘‘រមណីយា មេ កុដិកា, សទ្ធាទេយ្យា មនោរមា’’តិ គាថំ អភាសិ.