៦. កុដិវិហារិត្ថេរគាថាវណ្ណនា

កោ កុដិកាយន្តិ អាយស្មតោ កុដិវិហារិត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ អាកាសេន គច្ឆន្តស្ស ‘‘ឧទកទានំ ទស្សាមី’’តិ សីតលំ ឧទកំ គហេត្វា បីតិសោមនស្សជាតោ ឧទ្ធម្មុខោ ហុត្វា ឧក្ខិបិ. សត្ថា តស្ស អជ្ឈាសយំ ញត្វា បសាទសំវឌ្ឍនត្ថំ អាកាសេ ឋិតោវ សម្បដិច្ឆិ. សោ តេន អនប្បកំ បីតិសោមនស្សំ បដិសំវេទេសិ. សេសំ អញ្ជនវនិយត្ថេរស្ស វត្ថុម្ហិ វុត្តសទិសមេវ. អយំ បន វិសេសោ – អយំ កិរ វុត្តនយេន បព្ពជិត្វា កតបុព្ពកិច្ចោ វិបស្សនំ អនុយុញ្ជន្តោ សាយំ ខេត្តសមីបេន គច្ឆន្តោ ទេវេ ផុសាយន្តេ ខេត្តបាលកស្ស បុញ្ញំ តិណកុដិំ ទិស្វា បវិសិត្វា តត្ថ តិណសន្ថារកេ និសីទិ. និសិន្នមត្តោវ ឧតុសប្បាយំ លភិត្វា វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១១.២៩-៣៥) –

‘‘សុវណ្ណវណ្ណំ សម្ពុទ្ធំ, គច្ឆន្តំ អនិលញ្ជសេ;

ឃតាសនំវ ជលិតំ, អាទិត្តំវ ហុតាសនំ.

‘‘បាណិនា ឧទកំ គយ្ហ, អាកាសេ ឧក្ខិបិំ អហំ;

សម្បដិច្ឆិ មហាវីរោ, ពុទ្ធោ ការុណិកោ ឥសិ.

‘‘អន្តលិក្ខេ ឋិតោ សត្ថា, បទុមុត្តរនាមកោ;

មម សង្កប្បមញ្ញាយ, ឥមា គាថា អភាសថ.

‘‘ឥមិនា ទកទានេន, បីតិឧប្បាទនេន ច;

កប្បសតសហស្សម្បិ, ទុគ្គតិំ នុបបជ្ជតិ.

‘‘តេន កម្មេន ទ្វិបទិន្ទ, លោកជេដ្ឋ នរាសភ;

បត្តោម្ហិ អចលំ ឋានំ, ហិត្វា ជយបរាជយំ.

‘‘សហស្សរាជនាមេន, តយោ តេ ចក្កវត្តិនោ;

បញ្ចសដ្ឋិកប្បសតេ, ចាតុរន្តា ជនាធិបា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ថេរេ តត្ថ និសិន្នេ ខេត្តបាលកោ អាគន្ត្វា ‘‘កោ កុដិកាយ’’ន្តិ អាហ. តំ សុត្វា ថេរោ ‘‘ភិក្ខុ កុដិកាយ’’ន្តិអាទិមាហ. តយិទំ ខេត្តបាលស្ស ថេរស្ស ច វចនំ ឯកជ្ឈំ កត្វា –

៥៦. ‘‘កោ កុដិកាយំ ភិក្ខុ កុដិកាយំ, វីតរាគោ សុសមាហិតចិត្តោ;

ឯវំ ជានាហិ អាវុសោ, អមោឃា តេ កុដិកា កតា’’តិ. –

តថារូបេន សង្គីតិំ អារោបិតំ.

តត្ថ កោ កុដិកាយន្តិ, ‘‘ឥមិស្សំ កុដិកាយំ កោ និសិន្នោ’’តិ ខេត្តបាលស្ស បុច្ឆាវចនំ. តស្ស ភិក្ខុ កុដិកាយន្តិ ថេរស្ស បដិវចនទានំ. អថ នំ អត្តនោ អនុត្តរទក្ខិណេយ្យភាវតោ តំ កុដិបរិភោគំ អនុមោទាបេត្វា ឧឡារំ តមេវ បុញ្ញំ បតិដ្ឋាបេតុំ ‘‘វីតរាគោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – ឯកោ ភិន្នកិលេសោ ភិក្ខុ តេ កុដិកាយំ និសិន្នោ, តតោ ឯវ សោ អគ្គមគ្គេន សព្ពសោ សមុច្ឆិន្នរាគតាយ វីតរាគោ អនុត្តរសមាធិនា និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា សុដ្ឋុ សមាហិតចិត្តតាយ សុសមាហិតចិត្តោ, ឥមញ្ច អត្ថំ, អាវុសោ ខេត្តបាល, យថាហំ វទាមិ, ឯវំ ជានាហិ សទ្ទហ អធិមុច្ចស្សុ. អមោឃា តេ កុដិកា កតា តយា កតា កុដិកា អមោឃា អវញ្ឈា សផលា សឧទ្រយា, យស្មា អរហតា ខីណាសវេន បរិភុត្តា. សចេ ត្វំ អនុមោទសិ, តំ តេ ភវិស្សតិ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយាតិ.

តំ សុត្វា ខេត្តបាលោ ‘‘លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ, យស្ស មេ កុដិកាយំ ឯទិសោ អយ្យោ បវិសិត្វា និសីទតី’’តិ បសន្នចិត្តោ អនុមោទន្តោ អដ្ឋាសិ. ឥមំ បន តេសំ កថាសល្លាបំ ភគវា ទិព្ពាយ សោតធាតុយា សុត្វា អនុមោទនញ្ចស្ស ញត្វា តម្ភាវិនិំ សម្បត្តិំ វិភាវេន្តោ ខេត្តបាលំ ឥមាហិ គាថាហិ អជ្ឈភាសិ –

‘‘វិហាសិ កុដិយំ ភិក្ខុ, សន្តចិត្តោ អនាសវោ;

តេន កម្មវិបាកេន, ទេវិន្ទោ ត្វំ ភវិស្សសិ.

‘‘ឆត្តិំសក្ខត្តុំ ទេវិន្ទោ, ទេវរជ្ជំ ករិស្សសិ;

ចតុត្តិំសក្ខត្តុំ ចក្កវត្តី, រាជា រដ្ឋេ ភវិស្សសិ;

រតនកុដិ នាម បច្ចេកពុទ្ធោ, វីតរាគោ ភវិស្សសី’’តិ.

កុដិកាយំ លទ្ធវិសេសត្តា បន ថេរស្ស តតោ បភុតិ កុដិវិហារីត្វេវ សមញ្ញា ឧទបាទិ. អយមេវ ច ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណគាថាបិ អហោសីតិ.

កុដិវិហារិត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.