៥. អញ្ជនវនិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អាសន្ទិំ កុដិកំ កត្វាតិ អាយស្មតោ អញ្ជនវនិយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ សុទស្សនោ នាម មាលាការោ ហុត្វា សុមនបុប្ផេហិ ភគវន្តំ បូជេត្វា អញ្ញម្បិ តត្ថ តត្ថ ពហុំ បុញ្ញំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ បព្ពជិត្វា សមណធម្មំ អកាសិ. អថ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ វេសាលិយំ វជ្ជិរាជកុលេ និព្ពត្តិត្វា តស្ស វយប្បត្តកាលេ វជ្ជិរដ្ឋេ អវុដ្ឋិភយំ ព្យាធិភយំ អមនុស្សភយន្តិ តីណិ ភយានិ ឧប្បជ្ជិំសុ. តំ សព្ពំ រតនសុត្តវណ្ណនាយំ (ខុ. បា. អដ្ឋ. រតនសុត្តវណ្ណនា; សុ. និ. អដ្ឋ. ១.រតនសុត្តវណ្ណនា) វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. ភគវតិ បន វេសាលិំ បវិដ្ឋេ ភយេសុ ច វូបសន្តេសុ សត្ថុ ធម្មទេសនាយ សម្ពហុលានំ ទេវមនុស្សានំ ធម្មាភិសមយេ ច ជាតេ អយំ រាជកុមារោ ពុទ្ធានុភាវំ ទិស្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិ. យថា ចាយំ ឯវំ អនន្តរំ វុច្ចមានា ចត្តារោបិ ជនា. តេបិ ហិ ឥមស្ស សហាយភូតា លិច្ឆវិរាជកុមារា ឯវំ ឥមិនាវ នីហារេន បព្ពជិំសុ. កស្សបសម្ពុទ្ធកាលេបិ សហាយា ហុត្វា ឥមិនា សហេវ បព្ពជិត្វា សមណធម្មំ អកំសុ, បទុមុត្តរស្សបិ ភគវតោ បាទមូលេ កុសលពីជរោបនាទិំ អកំសូតិ. តត្ថាយំ កតបុព្ពកិច្ចោ សាកេតេ អញ្ជនវនេ សុសានដ្ឋានេ វសន្តោ ឧបកដ្ឋាយ វស្សូបនាយិកាយ មនុស្សេហិ ឆឌ្ឌិតំ ជិណ្ណកំ អាសន្ទិំ លភិត្វា តំ ចតូសុ បាសាណេសុ ឋបេត្វា ឧបរិ តិរិយញ្ច តិណាទីហិ ឆាទេត្វា ទ្វារំ យោជេត្វា វស្សំ ឧបគតោ. បឋមមាសេយេវ ឃដេន្តោ វាយមន្តោ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១១.២៤-២៨) –

‘‘សុទស្សនោតិ នាមេន, មាលាការោ អហំ តទា;

អទ្ទសំ វិរជំ ពុទ្ធំ, លោកជេដ្ឋំ នរាសភំ.

‘‘ជាតិបុប្ផំ គហេត្វាន, បូជយិំ បទុមុត្តរំ;

វិសុទ្ធចក្ខុ សុមនោ, ទិព្ពចក្ខុំ សមជ្ឈគំ.

‘‘ឯតិស្សា បុប្ផបូជាយ, ចិត្តស្ស បណិធីហិ ច;

កប្បានំ សតសហស្សំ, ទុគ្គតិំ នុបបជ្ជហំ.

‘‘សោឡសាសិំសុ រាជានោ, ទេវុត្តរសនាមកា;

ឆត្តិំសម្ហិ ឥតោ កប្បេ, ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា វិមុត្តិសុខំ បដិសំវេទេន្តោ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ យថាលទ្ធំ សម្បត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា បីតិវេគេន ឧទានេន្តោ ‘‘អាសន្ទិំ កុដិកំ កត្វា’’តិ គាថំ អភាសិ.

៥៥. តត្ថ អាសន្ទិំ កុដិកំ កត្វាតិ អាសន្ទី នាម ទីឃបាទកំ ចតុរស្សបីឋំ, អាយតំ ចតុរស្សម្បិ អត្ថិយេវ, យត្ថ និសីទិតុមេវ សក្កា, ន និបជ្ជិតុំ តំ អាសន្ទិំ កុដិកំ កត្វា វាសត្ថាយ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន កុដិកំ កត្វា យថា តត្ថ និសិន្នស្ស ឧតុបរិស្សយាភាវេន សុខេន សមណធម្មំ កាតុំ សក្កា, ឯវំ កុដិកំ កត្វា. ឯតេន បរមុក្កំសគតំ សេនាសនេ អត្តនោ អប្បិច្ឆតំ សន្តុដ្ឋិញ្ច ទស្សេតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ធម្មសេនាបតិនា –

‘‘បល្លង្កេន និសិន្នស្ស, ជណ្ណុកេនាភិវស្សតិ;

អលំ ផាសុវិហារាយ, បហិតត្តស្ស ភិក្ខុនោ’’តិ. (ថេរគា. ៩៨៥; មិ. ប. ៦.១.១);

អបរេ ‘‘អាសន្ទិកុដិក’’ន្តិ បាឋំ វត្វា ‘‘អាសន្ទិប្បមាណំ កុដិកំ កត្វា’’តិ អត្ថំ វទន្តិ. អញ្ញេ បន ‘‘អាសននិសជ្ជាទិគតេ មនុស្សេ ឧទ្ទិស្ស មញ្ចកស្ស ឧបរិ កតកុដិកា អាសន្ទី នាម, តំ អាសន្ទិំ កុដិកំ កត្វា’’តិ អត្ថំ វទន្តិ. ឱគ្គយ្ហាតិ ឱគាហេត្វា អនុបវិសិត្វា. អញ្ជនំ វនន្តិ ឯវំនាមកំ វនំ, អញ្ជនវណ្ណបុប្ផភាវតោ ហិ អញ្ជនា វុច្ចន្តិ វល្លិយោ, តព្ពហុលតាយ តំ វនំ ‘‘អញ្ជនវន’’ន្តិ នាមំ លភិ. អបរេ បន ‘‘អញ្ជនា នាម មហាគច្ឆា’’តិ វទន្តិ, តំ អញ្ជនវនំ ឱគ្គយ្ហ អាសន្ទិកំ កុដិកំ កត្វា តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនន្តិ វិហរតា មយាតិ វចនសេសេនេវ យោជនា. ឥទមេវ ច ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណំ អហោសីតិ.

អញ្ជនវនិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.