១. គោធិកាទិចតុត្ថេរគាថាវណ្ណនា

វស្សតិ ទេវោតិអាទិកា ចតស្សោ – គោធិកោ, សុពាហុ, វល្លិយោ, ឧត្តិយោតិ ឥមេសំ ចតុន្នំ ថេរានំ គាថា. កា ឧប្បត្តិ? ឥមេបិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការា តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តា ឥតោ ចតុនវុតេ កប្បេ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្វា អញ្ញមញ្ញំ សហាយា ហុត្វា វិចរិំសុ. តេសុ ឯកោ សិទ្ធត្ថំ ភគវន្តំ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទិស្វា កដច្ឆុភិក្ខំ អទាសិ. ទុតិយោ បសន្នចិត្តោ ហុត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គណ្ហិ. តតិយោ បសន្នចិត្តោ ឯកេន បុប្ផហត្ថេន ភគវន្តំ បូជេសិ. ចតុត្ថោ សុមនបុប្ផេហិ បូជមកាសិ. ឯវំ តេ សត្ថរិ ចិត្តំ បសាទេត្វា បសុតេន តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា បុន អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា សហាយកា ហុត្វា សាសនេ បព្ពជិត្វា សមណធម្មំ កត្វា អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ បាវាយំ ចតុន្នំ មល្លរាជានំ បុត្តា ហុត្វា និព្ពត្តិំសុ. តេសំ គោធិកោ, សុពាហុ, វល្លិយោ, ឧត្តិយោតិ នាមានិ អកំសុ. អញ្ញមញ្ញំ បិយសហាយា អហេសុំ. តេ កេនចិទេវ ករណីយេន កបិលវត្ថុំ អគមំសុ. តស្មិញ្ច សមយេ សត្ថា កបិលវត្ថុំ គន្ត្វា និគ្រោធារាមេ វសន្តោ យមកបាដិហារិយំ ទស្សេត្វា សុទ្ធោទនប្បមុខេ សក្យរាជានោ ទមេសិ. តទា តេបិ ចត្តារោ មល្លរាជបុត្តា បាដិហារិយំ ទិស្វា លទ្ធប្បសាទា បព្ពជិត្វា វិបស្សនាកម្មំ ករោន្តា នចិរស្សេវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១១.១-២៣) –

‘‘សុវណ្ណវណ្ណំ សម្ពុទ្ធំ, អាហុតីនំ បដិគ្គហំ;

បវរា អភិនិក្ខន្តំ, វនា និព្ពនមាគតំ.

‘‘កដច្ឆុភិក្ខំ បាទាសិំ, សិទ្ធត្ថស្ស មហេសិនោ;

បញ្ញាយ ឧបសន្តស្ស, មហាវីរស្ស តាទិនោ.

‘‘បទេនានុបទាយន្តំ, និព្ពាបេន្តេ មហាជនំ;

ឧឡារា វិត្តិ មេ ជាតា, ពុទ្ធេ អាទិច្ចពន្ធុនេ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, យំ ទានមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ភិក្ខាទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘សត្តាសីតិម្ហិតោ កប្បេ, មហារេណុសនាមកា;

សត្តរតនសម្បន្នា, សត្តេតេ ចក្កវត្តិនោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

គោធិកោ ថេរោ.

‘‘សុវណ្ណវណ្ណំ សម្ពុទ្ធំ, និសភាជានិយំ យថា;

តិធាបភិន្នំ មាតង្គំ, កុញ្ជរំវ មហេសិនំ.

‘‘ឱភាសេន្តំ ទិសា សព្ពា, ឧឡុរាជំវ បូរិតំ;

រថិយំ បដិបជ្ជន្តំ, លោកជេដ្ឋំ អបស្សហំ.

‘‘ញាណេ ចិត្តំ បសាទេត្វា, បគ្គហេត្វាន អញ្ជលិំ;

បសន្នចិត្តោ សុមនោ, សិទ្ធត្ថមភិវាទយិំ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, យំ កម្មមករិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ញាណសញ្ញាយិទំ ផលំ.

‘‘តេសត្តតិម្ហិតោ កប្បេ, សោឡសាសុំ នរុត្តមា;

សត្តរតនសម្បន្នា, ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

សុពាហុត្ថេរោ.

‘‘តិវរាយំ និវាសីហំ, អហោសិំ មាលិកោ តទា;

អទ្ទសំ វិរជំ ពុទ្ធំ, សិទ្ធត្ថំ លោកបូជិតំ.

‘‘បសន្នចិត្តោ សុមនោ, បុប្ផហត្ថមទាសហំ;

យត្ថ យត្ថុបបជ្ជាមិ, តស្ស កម្មស្ស វាហសា.

‘‘អនុភោមិ ផលំ ឥដ្ឋំ, បុព្ពេ សុកតមត្តនោ;

បរិក្ខិត្តោ សុមល្លេហិ, បុប្ផទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិរោបយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, បុប្ផបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ចតុន្នវុតុបាទាយ, ឋបេត្វា វត្តមានកំ;

បញ្ចរាជសតា តត្ថ, នជ្ជសមសនាមកា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

វល្លិយោ ថេរោ.

‘‘សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ, ជាតិបុប្ផមទាសហំ;

បាទេសុ សត្ត បុប្ផានិ, ហាសេនោកិរិតានិ មេ.

‘‘តេន កម្មេនហំ អជ្ជ, អភិភោមិ នរាមរេ;

ធារេមិ អន្តិមំ ទេហំ, សម្មាសម្ពុទ្ធសាសនេ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិរោបយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, បុប្ផបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘សមន្តគន្ធនាមាសុំ, តេរស ចក្កវត្តិនោ;

ឥតោ បញ្ចមកេ កប្បេ, ចាតុរន្តា ជនាធិបា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ. (អប. ថេរ ១.១១.១-២៣);

ឧត្តិយោ ថេរោ.

អរហត្តំ បន បត្វា ឥមេ ចត្តារោបិ ថេរា លោកេ បាកដា បញ្ញាតា រាជរាជមហាមត្តេហិ សក្កតា គរុកតា ហុត្វា អរញ្ញេ សហេវ វិហរន្តិ. អថេកទា រាជា ពិម្ពិសារោ តេ ចត្តារោ ថេរេ រាជគហំ ឧបគតេ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា តេមាសំ វស្សាវាសត្ថាយ និមន្តេត្វា តេសំ បាដិយេក្កំ កុដិកាយោ ការេត្វា សតិសម្មោសេន ន ឆាទេសិ. ថេរា អច្ឆន្នាសុ កុដិកាសុ វិហរន្តិ. វស្សកាលេ ទេវោ ន វស្សតិ. រាជា ‘‘កិំ នុ ខោ ការណំ ទេវោ ន វស្សតី’’តិ ចិន្តេន្តោ, តំ ការណំ ញត្វា, តា កុដិកាយោ ឆាទាបេត្វា, មត្តិកាកម្មំ ចិត្តកម្មញ្ច ការាបេត្វា, កុដិកាមហំ ករោន្តោ មហតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទានំ អទាសិ. ថេរា រញ្ញោ អនុកម្បាយ កុដិកាយោ បវិសិត្វា មេត្តាសមាបត្តិយោ សមាបជ្ជិំសុ. អថុត្តរបាចីនទិសតោ មហាមេឃោ ឧដ្ឋហិត្វា ថេរានំ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋានក្ខណេយេវ វស្សិតុំ អារភិ. តេសុ គោធិកត្ថេរោ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ សហ មេឃគជ្ជិតេន –

៥១. ‘‘វស្សតិ ទេវោ យថា សុគីតំ, ឆន្នា មេ កុដិកា សុខា និវាតា;

ចិត្តំ សុសមាហិតញ្ច មយ្ហំ, អថ ចេ បត្ថយសិ បវស្ស ទេវា’’តិ. –

ឥមំ គាថំ អភាសិ.

តត្ថ វស្សតីតិ សិញ្ចតិ វុដ្ឋិធារំ បវេច្ឆតិ. ទេវោតិ មេឃោ. យថា សុគីតន្តិ សុន្ទរគីតំ វិយ គជ្ជន្តោតិ អធិប្បាយោ. មេឃោ ហិ វស្សនកាលេ សតបដលសហស្សបដលោ ឧដ្ឋហិត្វា ថនយន្តោ វិជ្ជុតា និច្ឆារេន្តោវ សោភតិ, ន កេវលោ. តស្មា សិនិទ្ធមធុរគម្ភីរនិគ្ឃោសោ វស្សតិ ទេវោតិ ទស្សេតិ. តេន សទ្ទតោ អនុបបីឡិតំ អាហ ‘‘ឆន្នា មេ កុដិកា សុខា និវាតា’’តិ. យថា ន ទេវោ វស្សតិ, ឯវំ តិណាទីហិ ឆាទិតា អយំ មេ កុដិកា, តេន វុដ្ឋិវស្សេន អនុបបីឡិតំ អាហ. បរិភោគសុខស្ស ឧតុសប្បាយឧតុសុខស្ស ច សព្ភាវតោ សុខា. ផុសិតគ្គឡបិហិតវាតបានតាហិ វាតបរិស្សយរហិតា. ឧភយេនបិ អាវាសសប្បាយវសេន អនុបបីឡិតំ អាហ. ចិត្តំ សុសមាហិតញ្ច មយ្ហន្តិ ចិត្តញ្ច មម សុដ្ឋុ សមាហិតំ អនុត្តរសមាធិនា និព្ពានារម្មណេ សុដ្ឋុ អប្បិតំ, ឯតេន អព្ភន្តរបរិស្សយាភាវតោ អប្បោស្សុក្កតំ ទស្សេតិ. អថ ចេ បត្ថយសីតិ អថ ឥទានិ បត្ថយសិ ចេ, យទិ ឥច្ឆសិ. បវស្សាតិ សិញ្ច ឧទកំ បគ្ឃរ វុដ្ឋិធារំ បវេច្ឆ. ទេវាតិ មេឃំ អាលបតិ.

គោធិកត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.