៥. រមណីយវិហារិត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យថាបិ ភទ្ទោ អាជញ្ញោតិ អាយស្មតោ រមណីយវិហារិត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោបិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ឯកនវុតេ កប្បេ វិបស្សិំ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា កោរណ្ឌបុប្ផេហិ បូជំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវេសុ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ អញ្ញតរស្ស សេដ្ឋិស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តោ យោព្ពនមទេន កាមេសុ មុច្ឆំ អាបន្នោ វិហរតិ. សោ ឯកទិវសំ អញ្ញតរំ បារទារិកំ រាជបុរិសេហិ វិវិធា កម្មការណា ករីយមានំ ទិស្វា សំវេគជាតោ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បព្ពជិ. បព្ពជិតោ ច រាគចរិតតាយ និច្ចកាលំ សុសម្មដ្ឋំ បរិវេណំ សូបដ្ឋិតំ បានីយបរិភោជនីយំ សុបញ្ញតំ មញ្ចបីឋំ កត្វា វិហរតិ. តេន សោ រមណីយវិហារីត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ.

សោ រាគុស្សន្នតាយ អយោនិសោ មនសិ ករិត្វា សញ្ចេតនិកំ សុក្កវិស្សដ្ឋិអាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា, ‘‘ធិរត្ថុ, មំ ឯវំភូតោ សទ្ធាទេយ្យំ ភុញ្ជេយ្យ’’ន្តិ វិប្បដិសារី ហុត្វា ‘‘វិព្ភមិស្សាមី’’តិ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ រុក្ខមូលេ និសីទិ, តេន ច មគ្គេន សកដេសុ គច្ឆន្តេសុ ឯកោ សកដយុត្តោ គោណោ បរិស្សមន្តោ វិសមដ្ឋានេ ខលិត្វា បតិ, តំ សាកដិកា យុគតោ មុញ្ចិត្វា តិណោទកំ ទត្វា បរិស្សមំ វិនោទេត្វា បុនបិ ធុរេ យោជេត្វា អគមំសុ. ថេរោ តំ ទិស្វា – ‘‘យថាយំ គោណោ សកិំ ខលិត្វាបិ ឧដ្ឋាយ សកិំ ធុរំ វហតិ, ឯវំ មយាបិ កិលេសវសេន សកិំ ខលិតេនាបិ វុដ្ឋាយ សមណធម្មំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ យោនិសោ ឧម្មុជ្ជន្តោ និវត្តិត្វា ឧបាលិត្ថេរស្ស អត្តនោ បវត្តិំ អាចិក្ខិត្វា តេន វុត្តវិធិនា អាបត្តិតោ វុដ្ឋហិត្វា សីលំ បាកតិកំ កត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.២១.៣៥-៣៩) –

‘‘អក្កន្តញ្ច បទំ ទិស្វា, ចក្កាលង្ការភូសិតំ;

បទេនានុបទំ យន្តោ, វិបស្សិស្ស មហេសិនោ.

‘‘កោរណ្ឌំ បុប្ផិតំ ទិស្វា, សមូលំ បូជិតំ មយា;

ហដ្ឋោ ហដ្ឋេន ចិត្តេន, អវន្ទិំ បទមុត្តមំ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិបូជយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘សត្តបញ្ញាសកប្បម្ហិ, ឯកោ វីតមលោ អហុំ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា វិមុត្តិសុខំ អនុភវន្តោ អត្តនោ បុព្ពភាគបដិបត្តិយា សទ្ធិំ អរិយធម្មាធិគមនទីបនិំ ‘‘យថាបិ ភទ្ទោ អាជញ្ញោ, ខលិត្វា បតិតិដ្ឋតី’’តិ គាថំ អភាសិ.

៤៥. តត្ថ ខលិត្វាតិ បក្ខលិត្វា. បតិតិដ្ឋតីតិ បតិដ្ឋហតិ, បុនទេវ យថាឋានេ តិដ្ឋតិ. ឯវន្តិ យថា ភទ្ទោ ឧសភាជានីយោ ភារំ វហន្តោ បរិស្សមប្បត្តោ វិសមដ្ឋានំ អាគម្ម ឯកវារំ បក្ខលិត្វា បតិតោ ន តត្តកេន ធុរំ ឆឌ្ឌេតិ, ថាមជវបរក្កមសម្បន្នតាយ បន ខលិត្វាបិ បតិតិដ្ឋតិ, អត្តនោ សភាវេនេវ ឋត្វា ភារំ វហតិ, ឯវំ កិលេសបរិស្សមប្បត្តោ កិរិយាបរាធេន ខលិត្វា តំ ខលិតំ ថាមវីរិយសម្បត្តិតាយ បដិបាកតិកំ កត្វា មគ្គសម្មាទិដ្ឋិយា ទស្សនសម្បន្នំ, តតោ ឯវ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សវនន្តេ អរិយាយ ជាតិយា ជាតតាយ សាវកំ, តស្ស ឧរេ វាយាមជនិតាភិជាតិតាយ ឱរសំ បុត្តំ ភទ្ទាជានីយសទិសកិច្ចតាយ អាជានីយន្តិ ច មំ ធារេថ ឧបធារេថាតិ អត្ថោ.

រមណីយវិហារិត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.