៥. បញ្ចមវគ្គោ

១. សិរិវឌ្ឍត្ថេរគាថាវណ្ណនា

វិវរមនុបតន្តិ វិជ្ជុតាតិ អាយស្មតោ សិរិវឌ្ឍត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោបិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ឯកនវុតេ កប្បេ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ វិបស្សិំ ភគវន្តំ បស្សិត្វា កិង្កណិបុប្ផេហិ បូជំ កត្វា តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តោ អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ វិភវសម្បន្នស្ស ព្រាហ្មណស្ស គេហេ និព្ពត្តិ, សិរិវឌ្ឍោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ ពិម្ពិសារសមាគមេ សត្ថរិ សទ្ធម្មេ ច ឧប្បន្នប្បសាទោ ហេតុសម្បន្នតាយ បព្ពជិ. បព្ពជិត្វា ច កតបុព្ពកិច្ចោ វេភារបណ្ឌវបព្ពតានំ អវិទូរេ អញ្ញតរស្មិំ អរញ្ញាយតនេ បព្ពតគុហាយំ កម្មដ្ឋានមនុយុត្តោ វិហរតិ. តស្មិញ្ច សមយេ មហា អកាលមេឃោ ឧដ្ឋហិ. វិជ្ជុល្លតា បព្ពតវិវរំ បវិសន្តិយោ វិយ វិចរន្តិ. ថេរស្ស ឃម្មបរិឡាហាភិភូតស្ស សារគព្ភេហិ មេឃវាតេហិ ឃម្មបរិឡាហោ វូបសមិ. ឧតុសប្បាយលាភេន ចិត្តំ ឯកគ្គំ អហោសិ. សមាហិតចិត្តោ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.២១.១០-១៤) –

‘‘កញ្ចនគ្ឃិយសង្កាសោ, សព្ពញ្ញូ លោកនាយកោ;

ឱទកំ ទហមោគ្គយ្ហ, សិនាយិ អគ្គបុគ្គលោ.

‘‘បគ្គយ្ហ កិង្កណិំ បុប្ផំ, វិបស្សិស្សាភិរោបយិំ;

ឧទគ្គចិត្តោ សុមនោ, ទ្វិបទិន្ទស្ស តាទិនោ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិរោបយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘សត្តវីសតិកប្បម្ហិ, រាជា ភីមរថោ អហុ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អញ្ញាបទេសេន អត្តសន្និស្សយំ ឧទានំ ឧទានេន្តោ ‘‘វិវរមនុបតន្តិ វិជ្ជុតា’’តិ គាថំ អភាសិ.

៤១. តត្ថ វិវរន្តិ អន្តរា វេមជ្ឈំ. អនុបតន្តីតិ អនុលក្ខណេ បតន្តិ បវត្តន្តិ, វិជ្ជោតន្តីតិ អត្ថោ. វិជ្ជោតនមេវ ហិ វិជ្ជុល្លតានំ បវត្តិ នាម. អនុ-សទ្ទយោគេន ចេត្ថ ឧបយោគវចនំ, យថា ‘‘រុក្ខមនុវិជ្ជោតន្តី’’តិ. វិជ្ជុតាតិ សតេរតា. វេភារស្ស ច បណ្ឌវស្ស ចាតិ វេភារបព្ពតស្ស ច បណ្ឌវបព្ពតស្ស ច វិវរមនុបតន្តីតិ យោជនា. នគវិវរគតោតិ នគវិវរំ បព្ពតគុហំ ឧបគតោ. ឈាយតីតិ អារម្មណូបនិជ្ឈានេន លក្ខណូបនិជ្ឈានេន ច ឈាយតិ, សមថវិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេន្តោ ភាវេតិ. បុត្តោ អប្បដិមស្ស តាទិនោតិ សីលក្ខន្ធាទិធម្មកាយសម្បត្តិយា រូបកាយសម្បត្តិយា ច អនុបមស្ស ឧបមារហិតស្ស ឥដ្ឋានិដ្ឋាទីសុ តាទិលក្ខណសម្បត្តិយា តាទិនោ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ឱរសបុត្តោ. បុត្តវចនេនេវ ចេត្ថ ថេរេន សត្ថុ អនុជាតភាវទីបនេន អញ្ញា ព្យាកតាតិ វេទិតព្ពំ.

សិរិវឌ្ឍត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ខទិរវនិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ចាលេ ឧបចាលេតិ អាយស្មតោ ខទិរវនិយរេវតត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បតិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ តិត្ថនាវិកកុលេ និព្ពត្តិត្វា មហាគង្គាយ បយាគតិត្ថេ តិត្ថនាវាកម្មំ ករោន្តោ ឯកទិវសំ សសាវកសង្ឃំ ភគវន្តំ គង្គាតីរំ ឧបគតំ ទិស្វា បសន្នមានសោ នាវាសង្ឃាដំ យោជេត្វា មហន្តេន បូជាសក្ការេន បរតីរំ បាបេត្វា អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ សត្ថារា អារញ្ញកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបិយមានំ ទិស្វា តទត្ថំ បត្ថនំ បដ្ឋបេត្វា ភគវតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច មហាទានំ បវត្តេសិ. ភគវា ច តស្ស បត្ថនាយ អវជ្ឈភាវំ ព្យាកាសិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ តត្ថ តត្ថ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មគធរដ្ឋេ នាលកគាមេ រូបសារិយា ព្រាហ្មណិយា កុច្ឆិស្មិំ និព្ពត្តិ. តំ វយប្បត្តំ មាតាបិតរោ ឃរពន្ធនេន ពន្ធិតុកាមា ជាតា. សោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស បព្ពជិតភាវំ សុត្វា ‘‘មយ្ហំ ជេដ្ឋភាតា អយ្យោ ឧបតិស្សោ ឥមំ វិភវំ ឆឌ្ឌេត្វា បព្ពជិតោ, តេន វន្តំ ខេឡបិណ្ឌំ កថាហំ បច្ឆា គិលិស្សាមី’’តិ ជាតសំវេគោ បាសំ អនុបគច្ឆនកមិគោ វិយ ញាតកេ វញ្ចេត្វា ហេតុសម្បត្តិយា ចោទិយមានោ ភិក្ខូនំ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មសេនាបតិនោ កនិដ្ឋភាវំ និវេទេត្វា អត្តនោ បព្ពជ្ជាយ ឆន្ទំ អារោចេសិ. ភិក្ខូ តំ បព្ពាជេត្វា បរិបុណ្ណវីសតិវស្សំ ឧបសម្បាទេត្វា កម្មដ្ឋានេ និយោជេសុំ. សោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ខទិរវនំ បវិសិត្វា, ‘‘អរហត្តំ បត្វា ភគវន្តំ ធម្មសេនាបតិញ្ច បស្សិស្សាមី’’តិ ឃដេន្តោ វាយមន្តោ ញាណស្ស បរិបាកគតត្តា នចិរស្សេវ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១.៦២៨-៦៤៣) –

‘‘គង្គា ភាគីរថី នាម, ហិមវន្តា បភាវិតា;

កុតិត្ថេ នាវិកោ អាសិំ, ឱរិមេ ច តរិំ អហំ.

‘‘បទុមុត្តរោ នាយកោ, សម្ពុទ្ធោ ទ្វិបទុត្តមោ;

វសីសតសហស្សេហិ, គង្គាតីរមុបាគតោ.

‘‘ពហូ នាវា សមានេត្វា, វឌ្ឍកីហិ សុសង្ខតំ;

នាវាយ ឆទនំ កត្វា, បដិមានិំ នរាសភំ.

‘‘អាគន្ត្វាន ច សម្ពុទ្ធោ, អារូហិ តញ្ច នាវកំ;

វារិមជ្ឈេ ឋិតោ សត្ថា, ឥមា គាថា អភាសថ.

‘‘យោ សោ តារេសិ សម្ពុទ្ធំ, សង្ឃញ្ចាបិ អនាសវំ;

តេន ចិត្តប្បសាទេន, ទេវលោកេ រមិស្សតិ.

‘‘និព្ពត្តិស្សតិ តេ ព្យម្ហំ, សុកតំ នាវសណ្ឋិតំ;

អាកាសេ បុប្ផឆទនំ, ធារយិស្សតិ សព្ពទា.

‘‘អដ្ឋបញ្ញាសកប្បម្ហិ, តារកោ នាម ខត្តិយោ;

ចាតុរន្តោ វិជិតាវី, ចក្កវត្តី ភវិស្សតិ.

‘‘សត្តបញ្ញាសកប្បម្ហិ, ចម្មកោ នាម ខត្តិយោ;

ឧគ្គច្ឆន្តោវ សូរិយោ, ជោតិស្សតិ មហព្ពលោ.

‘‘កប្បសតសហស្សម្ហិ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘តិទសា សោ ចវិត្វាន, មនុស្សត្តំ គមិស្សតិ;

រេវតោ នាម នាមេន, ព្រហ្មពន្ធុ ភវិស្សតិ.

‘‘អគារា និក្ខមិត្វាន, សុក្កមូលេន ចោទិតោ;

គោតមស្ស ភគវតោ, សាសនេ បព្ពជិស្សតិ.

‘‘សោ បច្ឆា បព្ពជិត្វាន, យុត្តយោគោ វិបស្សកោ;

សព្ពាសវេ បរិញ្ញាយ, និព្ពាយិស្សតិនាសវោ.

‘‘វីរិយំ មេ ធុរធោរយ្ហំ, យោគក្ខេមាធិវាហនំ;

ធារេមិ អន្តិមំ ទេហំ, សម្មាសម្ពុទ្ធសាសនេ.

‘‘សតសហស្សេ កតំ កម្មំ, ផលំ ទស្សេសិ មេ ឥធ;

សុមុត្តោ សរវេគោវ, កិលេសេ ឈាបយី មម.

‘‘តតោ មំ វននិរតំ, ទិស្វា លោកន្តគូ មុនិ;

វនវាសិភិក្ខូនគ្គំ, បញ្ញបេសិ មហាមតិ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឆឡភិញ្ញោ បន ហុត្វា ថេរោ សត្ថារំ ធម្មសេនាបតិញ្ច វន្ទិតុំ សេនាសនំ សំសាមេត្វា បត្តចីវរមាទាយ អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ បត្វា ជេតវនំ បវិសិត្វា សត្ថារំ ធម្មសេនាបតិញ្ច វន្ទិត្វា កតិបាហំ ជេតវនេ វិហាសិ. អថ នំ សត្ថា អរិយគណមជ្ឈេ និសិន្នោ អារញ្ញកានំ ភិក្ខូនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ – ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ អារញ្ញកានំ យទិទំ រេវតោ ខទិរវនិយោ’’តិ (អ. និ. ១.១៩៨, ២០៣). សោ អបរភាគេ អត្តនោ ជាតគាមំ គន្ត្វា ‘‘ចាលា, ឧបចាលា, សីសូបចាលា’’តិ តិស្សន្នំ ភគិនីនំ បុត្តេ ‘‘ចាលា, ឧបចាលា, សីសូបចាលា’’តិ តយោ ភាគិនេយ្យេ អានេត្វា បព្ពាជេត្វា កម្មដ្ឋានេ និយោជេសិ. តេ កម្មដ្ឋានំ អនុយុត្តា វិហរន្តិ. តស្មិញ្ច សមយេ ថេរស្ស កោចិទេវ អាពាធោ ឧប្បន្នោ. តំ សុត្វា សារិបុត្តត្ថេរោ រេវតំ ‘‘គិលានបុច្ឆនំ អធិគមបុច្ឆនញ្ច ករិស្សាមី’’តិ ឧបគច្ឆិ. រេវតត្ថេរោ ធម្មសេនាបតិំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា តេសំ សាមណេរានំ សតុប្បាទនវសេន ឱវទន្តោ ‘‘ចាលេ ឧបចាលេ’’តិ គាថំ អភាសិ.

៤២. តត្ថ ចាលេ ឧបចាលេ សីសូបចាលេតិ តេសំ អាលបនំ. ‘‘ចាលា, ឧបចាលា, សីសូបចាលា’’តិ ហិ ឥត្ថិលិង្គវសេន លទ្ធនាមា តេ តយោ ទារកា បព្ពជិតាបិ តថា វោហរីយន្តិ. ‘‘‘ចាលី, ឧបចាលី, សីសូបចាលី’តិ តេសំ នាម’’ន្តិ ច វទន្តិ. យទត្ថំ ‘‘ចាលា’’តិអាទិនា អាមន្តនំ កតំ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘បតិស្សតា នុ ខោ វិហរថា’’តិ វត្វា តត្ថ ការណមាហ ‘‘អាគតោ វោ វាលំ វិយ វេធី’’តិ. បតិស្សតាតិ បតិស្សតិកា. ខោតិ អវធារណេ. អាគតោតិ អាគច្ឆិ. វោតិ តុម្ហាកំ. វាលំ វិយ វេធីតិ វាលវេធី វិយ, អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – តិក្ខជវននិព្ពេធិកបញ្ញតាយ វាលវេធិរូបោ សត្ថុកប្បោ តុម្ហាកំ មាតុលត្ថេរោ អាគតោ, តស្មា សមណសញ្ញំ ឧបដ្ឋបេត្វា សតិសម្បជញ្ញយុត្តា ឯវ ហុត្វា វិហរថ, ‘‘យថាធិគតេ វិហារេ អប្បមត្តា ភវថា’’តិ.

តំ សុត្វា តេ សាមណេរា ធម្មសេនាបតិស្ស បច្ចុគ្គមនាទិវត្តំ កត្វា ឧភិន្នំ មាតុលត្ថេរានំ បដិសន្ថារវេលាយំ នាតិទូរេ សមាធិំ សមាបជ្ជិត្វា និសីទិំសុ. ធម្មសេនាបតិ រេវតត្ថេរេន សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា ឧដ្ឋាយាសនា តេ សាមណេរេ ឧបសង្កមិ, តេ តថាកាលបរិច្ឆេទស្ស កតត្តា ថេរេ ឧបសង្កមន្តេ ឯវ ឧដ្ឋហិត្វា វន្ទិត្វា អដ្ឋំសុ. ថេរោ ‘‘កតរកតរវិហារេន វិហរថា’’តិ បុច្ឆិត្វា តេហិ ‘‘ឥមាយ ឥមាយា’’តិ វុត្តេ ‘‘ទារកេបិ នាម ឯវំ វិនេន្តោ មយ្ហំ ភាតិកោ បច្ចបាទិ វត ធម្មស្ស អនុធម្ម’’ន្តិ ថេរំ បសំសន្តោ បក្កាមិ.

ខទិរវនិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សុមង្គលត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សុមុត្តិកោតិ អាយស្មតោ សុមង្គលត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោបិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តោ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ កាលេ រុក្ខទេវតា ហុត្វា និព្ពត្តិ. សោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ ន្ហាយិត្វា ឯកចីវរំ ឋិតំ ទិស្វា សោមនស្សប្បត្តោ ហុត្វា អប្ផោដេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយា អវិទូរេ អញ្ញតរស្មិំ គាមកេ តាទិសេន កម្មនិស្សន្ទេន ទលិទ្ទកុលេ និព្ពត្តិ. តស្ស សុមង្គលោតិ នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ ខុជ្ជកាសិតនង្គលកុទ្ទាលបរិក្ខារោ ហុត្វា កសិយា ជីវតិ. សោ ឯកទិវសំ រញ្ញា បសេនទិកោសលេន ភគវតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច មហាទានេ បវត្តិយមានេ ទានោបករណានិ គហេត្វា អាគច្ឆន្តេហិ មនុស្សេហិ សទ្ធិំ ទធិឃដំ គហេត្វា អាគតោ ភិក្ខូនំ សក្ការសម្មានំ ទិស្វា ‘‘ឥមេ សមណា សក្យបុត្តិយា សុខុមវត្ថសុនិវត្ថា សុភោជនានិ ភុញ្ជិត្វា និវាតេសុ សេនាសនេសុ វិហរន្តិ, យំនូនាហម្បិ បព្ពជេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា, អញ្ញតរំ មហាថេរំ ឧបសង្កមិត្វា អត្តនោ បព្ពជ្ជាធិប្បាយំ និវេទេសិ. សោ តំ ករុណាយន្តោ បព្ពាជេត្វា កម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិ. សោ អរញ្ញេ វិហរន្តោ ឯកវិហារេ និព្ពិន្នោ ឧក្កណ្ឋិតោ ហុត្វា, វិព្ភមិតុកាមោ ញាតិគាមំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ កច្ឆំ ពន្ធិត្វា ខេត្តំ កសន្តេ កិលិដ្ឋវត្ថនិវត្ថេ សមន្តតោ រជោកិណ្ណសរីរេ វាតាតបេន ផុស្សន្តេ កស្សកេ ទិស្វា, ‘‘មហន្តំ វតិមេ សត្តា ជីវិកនិមិត្តំ ទុក្ខំ បច្ចនុភោន្តី’’តិ សំវេគំ បដិលភិ. ញាណស្ស បរិបាកំ គតត្តា យថាគហិតំ កម្មដ្ឋានំ ឧបដ្ឋាសិ. សោ អញ្ញតរំ រុក្ខមូលំ ឧបគន្ត្វា វិវេកំ លភិត្វា យោនិសោ មនសិករោន្តោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា មគ្គបដិបាដិយា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១២.១១-១៩) –

‘‘អត្ថទស្សី ជិនវរោ, លោកជេដ្ឋោ នរាសភោ;

វិហារា អភិនិក្ខម្ម, តឡាកំ ឧបសង្កមិ.

‘‘ន្ហាត្វា បិត្វា ច សម្ពុទ្ធោ, ឧត្តរិត្វេកចីវរោ;

អដ្ឋាសិ ភគវា តត្ថ, វិលោកេន្តោ ទិសោទិសំ.

‘‘ភវនេ ឧបវិដ្ឋោហំ, អទ្ទសំ លោកនាយកំ;

ហដ្ឋោ ហដ្ឋេន ចិត្តេន, អប្ផោដេសិំ អហំ តទា.

‘‘សតរំសិំវ ជោតន្តំ, បភាសន្តំវ កញ្ចនំ;

នច្ចគីតេ បយុត្តោហំ, បញ្ចង្គតូរិយម្ហិ ច.

‘‘យំ យំ យោនុបបជ្ជាមិ, ទេវត្តំ អថ មានុសំ;

សព្ពេ សត្តេ អភិភោមិ, វិបុលោ ហោតិ មេ យសោ.

‘‘នមោ តេ បុរិសាជញ្ញ, នមោ តេ បុរិសុត្តម;

អត្តានំ តោសយិត្វាន, បរេ តោសេសិ ត្វំ មុនិ.

‘‘បរិគ្គហេ និសីទិត្វា, ហាសំ កត្វាន សុព្ពតេ;

ឧបដ្ឋហិត្វា សម្ពុទ្ធំ, តុសិតំ ឧបបជ្ជហំ.

‘‘សោឡសេតោ កប្បសតេ, ទ្វិនវឯកចិន្តិតា;

សត្តរតនសម្បន្នា, ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា សម្បត្តិំ អត្តនោ ទុក្ខវិមុត្តិញ្ច កិត្តនវសេន ឧទានំ ឧទានេន្តោ ‘‘សុមុត្តិកោ’’តិអាទិមាហ.

៤៣. តត្ថ សុមុត្តិកោតិ សុន្ទរា អច្ចន្តិកតាយ អបុនព្ភវិកា មុត្តិ ឯតស្សាតិ សុមុត្តិកោ. តស្ស បន វិមុត្តិយា បាសំសិយតាយ អច្ឆរិយតាយ ច អប្ផោដេន្តោ អាហ ‘‘សុមុត្តិកោ’’តិ. បុន តត្ថ វិមុត្តិយំ អត្តនោ បសាទស្ស ទឡ្ហភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘សាហុ សុមុត្តិកោម្ហី’’តិ អាហ. ‘‘សាធុ សុដ្ឋុ មុត្តិកោ វតម្ហី’’តិ អត្ថោ. ‘‘កុតោ បនាយំ សុមុត្តិកតា’’តិ? កាមញ្ចាយំ ថេរោ សព្ពស្មាបិ វដ្ដទុក្ខតោ សុវិមុត្តោ, អត្តនោ បន តាវ ឧបដ្ឋិតំ អតិវិយ អនិដ្ឋភូតំ ទុក្ខំ ទស្សេន្តោ ‘‘តីហិ ខុជ្ជកេហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ខុជ្ជកេហីតិ ខុជ្ជសភាវេហិ, ខុជ្ជាការេហិ វា. និស្សក្កវចនញ្ចេតំ មុត្តសទ្ទាបេក្ខាយ. កស្សកោ ហិ អខុជ្ជោបិ សមានោ តីសុ ឋានេសុ អត្តានំ ខុជ្ជំ កត្វា ទស្សេតិ លាយនេ កសនេ កុទ្ទាលកម្មេ ច. យោ ហិ បន កស្សកោ លាយនាទីនិ ករោតិ, តានិបិ អសិតាទីនិ កុដិលាការតោ ខុជ្ជកានីតិ វុត្តំ ‘‘តីហិ ខុជ្ជកេហី’’តិ.

ឥទានិ តានិ សរូបតោ ទស្សេន្តោ ‘‘អសិតាសុ មយា, នង្គលាសុ មយា, ខុទ្ទកុទ្ទាលាសុ មយា’’តិ អាហ. តត្ថ អសិតាសុ មយាតិ លវិត្តេហិ មយា មុត្តន្តិ អត្ថោ. និស្សក្កេ ចេតំ ភុម្មវចនំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. អបរេ បន ‘‘អសិតាសុ មយាតិ លវិត្តេហិ ករណភូតេហិ មយា ខុជ្ជិត’’ន្តិ វទន្តិ. តេសំ មតេន ករណត្ថេ ហេតុម្ហិ វា ភុម្មវចនំ. ‘‘នង្គលាសូ’’តិ លិង្គវិបល្លាសំ កត្វា វុត្តំ, នង្គលេហិ កសិរេហីតិ អត្ថោ. អត្តនា វឡញ្ជិតកុទ្ទាលស្ស សភាវតោ វឡញ្ជនេន វា អប្បកតាយ វុត្តំ ‘‘ខុទ្ទកុទ្ទាលាសូ’’តិ ‘‘កុណ្ឋកុទ្ទាលាសូ’’តិបិ បាឡិ. វឡញ្ជនេនេវ អតិខិណខណិត្តេសូតិ អត្ថោ. ឥធមេវាតិ ម-ការោ បទសន្ធិករោ. អថ វាបីតិ វា-សទ្ទោ និបាតមត្តំ. គាមកេ ឋិតត្តា តានិ អសិតាទីនិ កិញ្ចាបិ ឥធេវ មម សមីបេយេវ, តថាបិ អលមេវ ហោតីតិ អត្ថោ. តុរិតវសេន ចេតំ អាមេឌិតវចនំ. ឈាយាតិ ផលសមាបត្តិជ្ឈានវសេន ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារត្ថំ ទិព្ពវិហារាទិវសេន ច ឈាយ. សុមង្គលាតិ អត្តានំ អាលបតិ. ឈានេ បន អាទរទស្សនត្ថំ អាមេឌិតំ កតំ. អប្បមត្តោ វិហរាតិ សតិបញ្ញាវេបុល្លប្បត្តិយា សព្ពត្ថកមេវ អប្បមត្តោសិ ត្វំ, តស្មា ឥទានិ សុខំ វិហរ, សុមង្គល. កេចិ បន ‘‘អរហត្តំ អប្បត្វា ឯវ វិបស្សនាយ វីថិបដិបន្នាយ សាសនេ សញ្ជាតាភិរតិយា យថានុភូតំ ឃរាវាសទុក្ខំ ជិគុច្ឆន្តោ ថេរោ ឥមំ គាថំ វត្វា បច្ឆា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណី’’តិ វទន្តិ. តេសំ មតេន ‘‘ឈាយ អប្បមត្តោ វិហរា’’តិ បទានំ អត្ថោ វិបស្សនាមគ្គវសេនបិ យុជ្ជតិ ឯវ.

សុមង្គលត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. សានុត្ថេរគាថាវណ្ណនា

មតំ វា អម្ម រោទន្តីតិ អាយស្មតោ សានុត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោបិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ចតុនវុតេ កប្បេ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ ហត្ថបាទធោវនមុខវិក្ខាលនានំ អត្ថាយ ឧទកំ ឧបនេសិ. សត្ថា ហិ ភោជនកាលេ ហត្ថបាទេ ធោវិតុកាមោ អហោសិ. សោ សត្ថុ អាការំ សល្លក្ខេត្វា ឧទកំ ឧបនេសិ. ភគវា ហត្ថបាទេ ធោវិត្វា ភុញ្ជិត្វា មុខំ វិក្ខាលេតុកាមោ អហោសិ. សោ តម្បិ ញត្វា មុខោទកំ ឧបនេសិ. សត្ថា មុខំ វិក្ខាលេត្វា មុខធោវនកិច្ចំ និដ្ឋាបេសិ. ឯវំ ភគវា អនុកម្បំ ឧបាទាយ តេន ករីយមានំ វេយ្យាវច្ចំ សាទិយិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ អញ្ញតរស្ស ឧបាសកស្ស គេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តស្មិំ គព្ភគតេយេវ បិតា បវាសំ គតោ, ឧបាសិកា ទសមាសច្ចយេន បុត្តំ វិជាយិត្វា សានូតិស្ស នាមំ អកាសិ. តស្មិំ អនុក្កមេន វឌ្ឍន្តេ សត្តវស្សិកំយេវ នំ ភិក្ខូនំ សន្តិកេ បព្ពាជេសិ, ‘‘ឯវមយំ អនន្តរាយោ វឌ្ឍិត្វា អច្ចន្តសុខភាគី ភវិស្សតី’’តិ. ‘‘សោ សានុសាមណេរោ’’តិ បញ្ញាតោ បញ្ញវា វត្តសម្បន្នោ ពហុស្សុតោ ធម្មកថិកោ សត្តេសុ មេត្តជ្ឈាសយោ ហុត្វា ទេវមនុស្សានំ បិយោ អហោសិ មនាបោតិ សព្ពំ សានុសុត្តេ អាគតនយេន វេទិតព្ពំ.

តស្ស អតីតជាតិយំ មាតា យក្ខយោនិយំ និព្ពត្តិ. តំ យក្ខា ‘‘សានុត្ថេរស្ស អយំ មាតា’’តិ គរុចិត្តិការពហុលា ហុត្វា មានេន្តិ. ឯវំ គច្ឆន្តេ កាលេ បុថុជ្ជនភាវស្ស អាទីនវំ វិភាវេន្តំ វិយ ឯកទិវសំ សានុស្ស យោនិសោ មនសិការាភាវា អយោនិសោ ឧម្មុជ្ជន្តស្ស វិព្ភមិតុកាមតាចិត្តំ ឧប្បជ្ជិ. តំ តស្ស យក្ខិនិមាតា ញត្វា មនុស្សមាតុយា អារោចេសិ – ‘‘តវ បុត្តោ, សានុ, ‘វិព្ភមិស្សាមី’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ, តស្មា ត្វំ –

‘‘សានុំ បពុទ្ធំ វជ្ជាសិ, យក្ខានំ វចនំ ឥទំ;

មាកាសិ បាបកំ កម្មំ, អាវិ វា យទិ វា រហោ.

‘‘សចេ ត្វំ បាបកំ កម្មំ, ករិស្សសិ ករោសិ វា;

ន តេ ទុក្ខា បមុត្យត្ថិ, ឧប្បច្ចាបិ បលាយតោ’’តិ. (សំ. និ. ១.២៣៩; ធ. ប. អដ្ឋ. ២.៣២៥ សានុសាមណេរវត្ថុ) –

ឯវំ ភណាហី’’តិ. ឯវញ្ច បន វត្វា យក្ខិនិមាតា តត្ថេវន្តរធាយិ. មនុស្សមាតា បន តំ សុត្វា បរិទេវសោកសមាបន្នា ចេតោទុក្ខសមប្បិតា អហោសិ. អថ សានុសាមណេរោ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ មាតុ សន្តិកំ ឧបគតោ មាតរំ រោទមានំ ទិស្វា ‘‘អម្ម, កិំ និស្សាយ រោទសី’’តិ វត្វា ‘‘តំ និស្សាយា’’តិ ច វុត្តោ មាតុ ‘‘មតំ វា, អម្ម, រោទន្តិ, យោ វា ជីវំ ន ទិស្សតី’’តិ គាថំ អភាសិ.

៤៤. តស្សត្ថោ – ‘‘អម្ម, រោទន្តា នាម ញាតកា មិត្តា វា អត្តនោ ញាតកំ មិត្តំ វា មតំ ឧទ្ទិស្ស រោទន្តិ បរលោកំ គតត្តា, យោ វា ញាតកោ មិត្តោ វា ជីវំ ជីវន្តោ ទេសន្តរំ បក្កន្តតាយ ច ន ទិស្សតិ, តំ វា ឧទ្ទិស្ស រោទន្តិ, ឧភយម្បេតំ មយិ ន វិជ្ជតិ, ឯវំ សន្តេ ជីវន្តំ ធរមានំ មំ បុរតោ ឋិតំ បស្សន្តី; កស្មា, អម្ម, រោទសិ?មំ ឧទ្ទិស្ស តវ រោទនស្ស ការណមេវ នត្ថី’’តិ.

តំ សុត្វា តស្ស មាតា ‘‘មរណញ្ហេតំ, ភិក្ខវេ, យោ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តតី’’តិ (ម. និ. ៣.៦៣) សុត្តបទានុសារេន ឧប្បព្ពជនំ អរិយស្ស វិនយេ មរណន្តិ ទស្សេន្តី –

‘‘មតំ វា បុត្ត រោទន្តិ, យោ វា ជីវំ ន ទិស្សតិ;

យោ ច កាមេ ចជិត្វាន, បុនរាគច្ឆតេ ឥធ.

‘‘តំ វាបិ បុត្ត រោទន្តិ, បុន ជីវំ មតោ ហិ សោ;

កុក្កុឡា ឧព្ភតោ តាត, កុក្កុឡំ បតិតុមិច្ឆសី’’តិ. (សំ. និ. ១.២៣៩; ធ. ប. អដ្ឋ. ២.សានុសាមណេរវត្ថុ) –

គាថាទ្វយំ អភាសិ.

តត្ថ កាមេ ចជិត្វានាតិ នេក្ខម្មជ្ឈាសយេន វត្ថុកាមេ បហាយ, តញ្ច កិលេសកាមស្ស តទង្គប្បហានវសេន វេទិតព្ពំ. បព្ពជ្ជា ហេត្ថ កាមបរិច្ចាគោ អធិប្បេតោ. បុនរាគច្ឆតេ ឥធាតិ ឥធ គេហេ បុនទេវ អាគច្ឆតិ, ហីនាយាវត្តនំ សន្ធាយ វទតិ. តំ វាបីតិ យោ បព្ពជិត្វា វិព្ភមតិ, តំ វាបិ បុគ្គលំ មតំ វិយមាទិសិយោ រោទន្តិ. កស្មាតិ ចេ? បុន ជីវំ មតោ ហិ សោតិ វិព្ភមនតោ បច្ឆា យោ ជីវន្តោ, សោ គុណមរណេន អត្ថតោ មតោយេវ. ឥទានិស្ស សវិសេសសំវេគំ ជនេតុំ ‘‘កុក្កុឡា’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – ‘‘អហោរត្តំ អាទិត្តំ វិយ ហុត្វា ឌហនដ្ឋេន កុក្កុឡនិរយសទិសត្តា កុក្កុឡា គិហិភាវា អនុកម្បន្តិយា មយា ឧព្ភតោ ឧទ្ធតោ, តាត សានុ, កុក្កុឡំ បតិតុំ ឥច្ឆសិ បតិតុកាមោសី’’តិ.

តំ សុត្វា សានុសាមណេរោ សំវេគជាតោ ហុត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.២១.២៥-២៩) –

‘‘ភុញ្ជន្តំ សមណំ ទិស្វា, វិប្បសន្នមនាវិលំ;

ឃដេនោទកមាទាយ, សិទ្ធត្ថស្ស អទាសហំ.

‘‘និម្មលោ ហោមហំ អជ្ជ, វិមលោ ខីណសំសយោ;

ភវេ និព្ពត្តមានស្ស, ផលំ និព្ពត្តតេ សុភំ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, ឧទកំ យមទាសហំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ទកទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘ឯកសដ្ឋិម្ហិតោ កប្បេ, ឯកោវ វិមលោ អហុ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ថេរោ ឥមិស្សា គាថាយ វសេន ‘‘មយ្ហំ វិបស្សនារម្ភោ អរហត្តប្បត្តិ ច ជាតា’’តិ ឧទានវសេន តមេវ គាថំ បច្ចុទាហាសិ.

សានុត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. រមណីយវិហារិត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យថាបិ ភទ្ទោ អាជញ្ញោតិ អាយស្មតោ រមណីយវិហារិត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោបិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ឯកនវុតេ កប្បេ វិបស្សិំ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា កោរណ្ឌបុប្ផេហិ បូជំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវេសុ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ អញ្ញតរស្ស សេដ្ឋិស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តោ យោព្ពនមទេន កាមេសុ មុច្ឆំ អាបន្នោ វិហរតិ. សោ ឯកទិវសំ អញ្ញតរំ បារទារិកំ រាជបុរិសេហិ វិវិធា កម្មការណា ករីយមានំ ទិស្វា សំវេគជាតោ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បព្ពជិ. បព្ពជិតោ ច រាគចរិតតាយ និច្ចកាលំ សុសម្មដ្ឋំ បរិវេណំ សូបដ្ឋិតំ បានីយបរិភោជនីយំ សុបញ្ញតំ មញ្ចបីឋំ កត្វា វិហរតិ. តេន សោ រមណីយវិហារីត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ.

សោ រាគុស្សន្នតាយ អយោនិសោ មនសិ ករិត្វា សញ្ចេតនិកំ សុក្កវិស្សដ្ឋិអាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា, ‘‘ធិរត្ថុ, មំ ឯវំភូតោ សទ្ធាទេយ្យំ ភុញ្ជេយ្យ’’ន្តិ វិប្បដិសារី ហុត្វា ‘‘វិព្ភមិស្សាមី’’តិ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ រុក្ខមូលេ និសីទិ, តេន ច មគ្គេន សកដេសុ គច្ឆន្តេសុ ឯកោ សកដយុត្តោ គោណោ បរិស្សមន្តោ វិសមដ្ឋានេ ខលិត្វា បតិ, តំ សាកដិកា យុគតោ មុញ្ចិត្វា តិណោទកំ ទត្វា បរិស្សមំ វិនោទេត្វា បុនបិ ធុរេ យោជេត្វា អគមំសុ. ថេរោ តំ ទិស្វា – ‘‘យថាយំ គោណោ សកិំ ខលិត្វាបិ ឧដ្ឋាយ សកិំ ធុរំ វហតិ, ឯវំ មយាបិ កិលេសវសេន សកិំ ខលិតេនាបិ វុដ្ឋាយ សមណធម្មំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ យោនិសោ ឧម្មុជ្ជន្តោ និវត្តិត្វា ឧបាលិត្ថេរស្ស អត្តនោ បវត្តិំ អាចិក្ខិត្វា តេន វុត្តវិធិនា អាបត្តិតោ វុដ្ឋហិត្វា សីលំ បាកតិកំ កត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.២១.៣៥-៣៩) –

‘‘អក្កន្តញ្ច បទំ ទិស្វា, ចក្កាលង្ការភូសិតំ;

បទេនានុបទំ យន្តោ, វិបស្សិស្ស មហេសិនោ.

‘‘កោរណ្ឌំ បុប្ផិតំ ទិស្វា, សមូលំ បូជិតំ មយា;

ហដ្ឋោ ហដ្ឋេន ចិត្តេន, អវន្ទិំ បទមុត្តមំ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិបូជយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘សត្តបញ្ញាសកប្បម្ហិ, ឯកោ វីតមលោ អហុំ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា វិមុត្តិសុខំ អនុភវន្តោ អត្តនោ បុព្ពភាគបដិបត្តិយា សទ្ធិំ អរិយធម្មាធិគមនទីបនិំ ‘‘យថាបិ ភទ្ទោ អាជញ្ញោ, ខលិត្វា បតិតិដ្ឋតី’’តិ គាថំ អភាសិ.

៤៥. តត្ថ ខលិត្វាតិ បក្ខលិត្វា. បតិតិដ្ឋតីតិ បតិដ្ឋហតិ, បុនទេវ យថាឋានេ តិដ្ឋតិ. ឯវន្តិ យថា ភទ្ទោ ឧសភាជានីយោ ភារំ វហន្តោ បរិស្សមប្បត្តោ វិសមដ្ឋានំ អាគម្ម ឯកវារំ បក្ខលិត្វា បតិតោ ន តត្តកេន ធុរំ ឆឌ្ឌេតិ, ថាមជវបរក្កមសម្បន្នតាយ បន ខលិត្វាបិ បតិតិដ្ឋតិ, អត្តនោ សភាវេនេវ ឋត្វា ភារំ វហតិ, ឯវំ កិលេសបរិស្សមប្បត្តោ កិរិយាបរាធេន ខលិត្វា តំ ខលិតំ ថាមវីរិយសម្បត្តិតាយ បដិបាកតិកំ កត្វា មគ្គសម្មាទិដ្ឋិយា ទស្សនសម្បន្នំ, តតោ ឯវ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សវនន្តេ អរិយាយ ជាតិយា ជាតតាយ សាវកំ, តស្ស ឧរេ វាយាមជនិតាភិជាតិតាយ ឱរសំ បុត្តំ ភទ្ទាជានីយសទិសកិច្ចតាយ អាជានីយន្តិ ច មំ ធារេថ ឧបធារេថាតិ អត្ថោ.

រមណីយវិហារិត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សមិទ្ធិត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សទ្ធាយាហំ បព្ពជិតោតិ អាយស្មតោ សមិទ្ធិត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កត្តាធិការោ តត្ថ តត្ថ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ចតុនវុតេ កប្បេ សិទ្ធត្ថំ ភគវន្តំ បស្សិត្វា បសន្នមានសោ សវណ្ដានិ បុប្ផានិ កណ្ណិកពទ្ធានិ គហេត្វា បូជេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា សុគតីសុយេវ បរិវត្តេន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ កុលគេហេ និព្ពត្តិ. តស្ស ជាតកាលតោ បដ្ឋាយ តំ កុលំ ធនធញ្ញាទីហិ វឌ្ឍិ, អត្តភាវោ ចស្ស អភិរូបោ ទស្សនីយោ គុណវា ឥតិ វិភវសមិទ្ធិយា ច គុណសមិទ្ធិយា ច សមិទ្ធីត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ. សោ ពិម្ពិសារសមាគមេ ពុទ្ធានុភាវំ ទិស្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា ភាវនាយ យុត្តប្បយុត្តោ វិហរន្តោ ភគវតិ តបោទារាមេ វិហរន្តេ ឯកទិវសំ ឯវំ ចិន្តេសិ – ‘‘លាភា វត មេ សត្ថា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ, ស្វាក្ខាតេ ចាហំ ធម្មវិនយេ បព្ពជិតោ, សព្រហ្មចារី ច មេ សីលវន្តោ កល្យាណធម្មា’’តិ. តស្សេវំ ចិន្តេន្តស្ស ឧឡារំ បីតិសោមនស្សំ ឧទបាទិ. តំ អសហន្តោ មារោ បាបិមា ថេរស្ស អវិទូរេ មហន្តំ ភេរវសទ្ទមកាសិ, បថវិយា ឧន្ទ្រិយនកាលោ វិយ អហោសិ. ថេរោ ភគវតោ តមត្ថំ អារោចេសិ. ភគវា ‘‘មារោ តុយ្ហំ វិចក្ខុកម្មាយ ចេតេតិ, គច្ឆ, ភិក្ខុ តត្ថ អចិន្តេត្វា វិហរាហី’’តិ អាហ. ថេរោ តត្ថ គន្ត្វា វិហរន្តោ នចិរស្សេវ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.២១.៣០-៣៤) –

‘‘កណិការំវ ជោតន្តំ, និសិន្នំ បព្ពតន្តរេ;

ឱភាសេន្តំ ទិសា សព្ពា, សិទ្ធត្ថំ នរសារថិំ.

‘‘ធនុំ អទ្វេជ្ឈំ កត្វាន, ឧសុំ សន្នយ្ហហំ តទា;

បុប្ផំ សវណ្ដំ ឆេត្វាន, ពុទ្ធស្ស អភិរោបយិំ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិរោបយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ឯកបញ្ញាសិតោ កប្បេ, ឯកោ អាសិំ ជុតិន្ធរោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា តត្ថេវ វិហរន្តស្ស ថេរស្ស ខីណាសវភាវំ អជានន្តោ បុរិមនយេនេវ មារោ មហន្តំ ភេរវសទ្ទំ អកាសិ. តំ សុត្វា ថេរោ អភីតោ អច្ឆម្ភី ‘‘តាទិសានំ មារានំ សតម្បិ សហស្សម្បិ មយ្ហំ លោមម្បិ ន កម្បេតី’’តិ អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ ‘‘សទ្ធាយាហំ បព្ពជិតោ’’តិ គាថំ អភាសិ.

៤៦. តត្ថ សទ្ធាយាតិ ធម្មច្ឆន្ទសមុដ្ឋានាយ កម្មផលសទ្ធាយ ចេវ រតនត្តយសទ្ធាយ ច. អហន្តិ អត្តានំ និទ្ទិសតិ. បព្ពជិតោតិ ឧបគតោ. អគារស្មាតិ គេហតោ ឃរាវាសតោ វា. អនគារិយន្តិ បព្ពជ្ជំ, សា ហិ យំកិញ្ចិ កសិវាណិជ្ជាទិកម្មំ ‘អគារស្ស ហិត’ន្តិ អគារិយំ នាម, តទភាវតោ ‘‘អនគារិយា’’តិ វុច្ចតិ. សតិ បញ្ញា ច មេ វុឌ្ឍាតិ សរណលក្ខណា សតិ, បជាននលក្ខណា បញ្ញាតិ ឥមេ ធម្មា វិបស្សនាក្ខណតោ បដ្ឋាយ មគ្គបដិបាដិយា យាវ អរហត្តា មេ វុឌ្ឍា វឌ្ឍិតា, ន ទានិ វឌ្ឍេតព្ពា អត្ថិ សតិបញ្ញា វេបុល្លប្បត្តាតិ ទស្សេតិ. ចិត្តញ្ច សុសមាហិតន្តិ អដ្ឋសមាបត្តិវសេន ចេវ លោកុត្តរសមាធិវសេន ច ចិត្តំ មេ សុដ្ឋុ សមាហិតំ, ន ទានិ តស្ស សមាធាតព្ពំ អត្ថិ, សមាធិ វេបុល្លប្បត្តោតិ ទស្សេតិ. តស្មា កាមំ ករស្សុ រូបានីតិ បាបិម មំ ឧទ្ទិស្ស យានិ កានិចិ វិប្បការានិ យថារុចិំ ករោហិ, តេហិ បន នេវ មំ ព្យាធយិស្សសិ មម សរីរកម្បនមត្តម្បិ កាតុំ ន សក្ខិស្សសិ, កុតោ ចិត្តញ្ញថត្តំ? តស្មា តវ កិរិយា អប្បដិច្ឆិតបហេនកំ វិយ ន កិញ្ចិ អត្ថំ សោធេតិ, កេវលំ តវ ចិត្តវិឃាតមត្តផលាតិ ថេរោ មារំ តជ្ជេសិ. តំ សុត្វា មារោ ‘‘ជានាតិ មំ សមណោ’’តិ តត្ថេវន្តរធាយិ.

សមិទ្ធិត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ឧជ្ជយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

នមោ តេ ពុទ្ធ វីរត្ថូតិ អាយស្មតោ ឧជ្ជយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ករោន្តោ ឥតោ ទ្វានវុតេ កប្បេ តិស្សំ ភគវន្តំ បស្សិត្វា បសន្នមានសោ កណិការបុប្ផេហិ បូជំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ អញ្ញតរស្ស សោត្តិយព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, ឧជ្ជយោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ ហុត្វា តត្ថ សារំ អបស្សន្តោ ឧបនិស្សយសម្បត្តិយា ចោទិយមានោ វេឡុវនំ គន្ត្វា សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា ចរិយានុកូលំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អរញ្ញេ វិហរន្តោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.២១.១-៤) –

‘‘កណិការំ បុប្ផិតំ ទិស្វា, ឱចិនិត្វានហំ តទា;

តិស្សស្ស អភិរោបេសិំ, ឱឃតិណ្ណស្ស តាទិនោ.

‘‘ទ្វេនវុតេ ឥតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិរោបយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘បញ្ចតិំសេ ឥតោ កប្បេ, អរុណបាណីតិ វិស្សុតោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិត្វា ភគវតោ ថោមនាការេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ ‘‘នមោ តេ ពុទ្ធ វីរត្ថូ’’តិ គាថំ អភាសិ.

៤៧. តត្ថ នមោតិ បណាមកិត្តនំ. តេតិ បណាមកិរិយាយ សម្បទានកិត្តនំ, តុយ្ហន្តិ អត្ថោ. ពុទ្ធ វីរាតិ ច ភគវតោ អាលបនំ. ភគវា ហិ យថា អភិញ្ញេយ្យាទិភេទស្ស អត្ថស្ស អភិញ្ញេយ្យាទិភេទេន សយម្ភូញាណេន អនវសេសតោ ពុទ្ធត្តា ‘‘ពុទ្ធោ’’តិ វុច្ចតិ. ឯវំ បញ្ចន្នម្បិ មារានំ អភិប្បមទ្ទនវសេន បទហន្តេន មហតា វីរិយេន សមន្នាគតត្តា ‘‘វីរោ’’តិ វុច្ចតិ. អត្ថូតិ ហោតុ, តស្ស ‘‘នមោ’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. វិប្បមុត្តោសិ សព្ពធីតិ សព្ពេហិ កិលេសេហិ សព្ពស្មិញ្ច សង្ខារគតេ វិប្បមុត្តោ វិសំយុត្តោ អសិ ភវសិ, ន តយា កិញ្ចិ អវិប្បមុត្តំ នាម អត្ថិ, យតោហំ តុយ្ហាបទានេ វិហរំ, វិហរាមិ អនាសវោតិ តុយ្ហំ តវ អបទានេ ឱវាទេ គតមគ្គេ បដិបត្តិចរិយាយ វិហរំ យថាសត្តិ យថាពលំ បដិបជ្ជន្តោ កាមាសវាទីនំ ចតុន្នម្បិ អាសវានំ សុប្បហីនត្តា អនាសវោ វិហរាមិ, តាទិសស្ស នមោ តេ ពុទ្ធ-វីរត្ថូតិ.

ឧជ្ជយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. សញ្ជយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យតោ អហន្តិ អាយស្មតោ សញ្ជយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោបិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ មហតិ បូគេ សំកិត្តិវសេន វត្ថុំ សង្ឃរិត្វា រតនត្តយំ ឧទ្ទិស្ស បុញ្ញំ ករោន្តោ សយំ ទលិទ្ទោ ហុត្វា នេសំ គណាទីនំ បុញ្ញកិរិយាយ ព្យាវដោ អហោសិ. កាលេន កាលំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា បសន្នមានសោ ភិក្ខូនញ្ច តំ តំ វេយ្យាវច្ចំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តោ អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ វិភវសម្បន្នស្ស ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ សញ្ជយោ នាម នាមេន, សោ វយប្បត្តោ ព្រហ្មាយុបោក្ខរសាតិអាទិកេ អភិញ្ញាតេ ព្រាហ្មណេ សាសនេ អភិប្បសន្នេ ទិស្វា សញ្ជាតប្បសាទោ សត្ថារំ ឧបសង្កមិ. តស្ស សត្ថា ធម្មំ ទេសេសិ. សោ ធម្មំ សុត្វា សោតាបន្នោ អហោសិ. អបរភាគេ បព្ពជិ. បព្ពជន្តោ ច ខុរគ្គេយេវ ឆឡភិញ្ញោ អហោសី. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១០.៥១-៥៥) –

‘‘វិបស្សិស្ស ភគវតោ, មហាបូគគណោ អហុ;

វេយ្យាវច្ចករោ អាសិំ, សព្ពកិច្ចេសុ វាវដោ.

‘‘ទេយ្យធម្មោ ច មេ នត្ថិ, សុគតស្ស មហេសិនោ;

អវន្ទិំ សត្ថុនោ បាទេ, វិប្បសន្នេន ចេតសា.