៤. សានុត្ថេរគាថាវណ្ណនា

មតំ វា អម្ម រោទន្តីតិ អាយស្មតោ សានុត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោបិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ចតុនវុតេ កប្បេ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ ហត្ថបាទធោវនមុខវិក្ខាលនានំ អត្ថាយ ឧទកំ ឧបនេសិ. សត្ថា ហិ ភោជនកាលេ ហត្ថបាទេ ធោវិតុកាមោ អហោសិ. សោ សត្ថុ អាការំ សល្លក្ខេត្វា ឧទកំ ឧបនេសិ. ភគវា ហត្ថបាទេ ធោវិត្វា ភុញ្ជិត្វា មុខំ វិក្ខាលេតុកាមោ អហោសិ. សោ តម្បិ ញត្វា មុខោទកំ ឧបនេសិ. សត្ថា មុខំ វិក្ខាលេត្វា មុខធោវនកិច្ចំ និដ្ឋាបេសិ. ឯវំ ភគវា អនុកម្បំ ឧបាទាយ តេន ករីយមានំ វេយ្យាវច្ចំ សាទិយិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ អញ្ញតរស្ស ឧបាសកស្ស គេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តស្មិំ គព្ភគតេយេវ បិតា បវាសំ គតោ, ឧបាសិកា ទសមាសច្ចយេន បុត្តំ វិជាយិត្វា សានូតិស្ស នាមំ អកាសិ. តស្មិំ អនុក្កមេន វឌ្ឍន្តេ សត្តវស្សិកំយេវ នំ ភិក្ខូនំ សន្តិកេ បព្ពាជេសិ, ‘‘ឯវមយំ អនន្តរាយោ វឌ្ឍិត្វា អច្ចន្តសុខភាគី ភវិស្សតី’’តិ. ‘‘សោ សានុសាមណេរោ’’តិ បញ្ញាតោ បញ្ញវា វត្តសម្បន្នោ ពហុស្សុតោ ធម្មកថិកោ សត្តេសុ មេត្តជ្ឈាសយោ ហុត្វា ទេវមនុស្សានំ បិយោ អហោសិ មនាបោតិ សព្ពំ សានុសុត្តេ អាគតនយេន វេទិតព្ពំ.

តស្ស អតីតជាតិយំ មាតា យក្ខយោនិយំ និព្ពត្តិ. តំ យក្ខា ‘‘សានុត្ថេរស្ស អយំ មាតា’’តិ គរុចិត្តិការពហុលា ហុត្វា មានេន្តិ. ឯវំ គច្ឆន្តេ កាលេ បុថុជ្ជនភាវស្ស អាទីនវំ វិភាវេន្តំ វិយ ឯកទិវសំ សានុស្ស យោនិសោ មនសិការាភាវា អយោនិសោ ឧម្មុជ្ជន្តស្ស វិព្ភមិតុកាមតាចិត្តំ ឧប្បជ្ជិ. តំ តស្ស យក្ខិនិមាតា ញត្វា មនុស្សមាតុយា អារោចេសិ – ‘‘តវ បុត្តោ, សានុ, ‘វិព្ភមិស្សាមី’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ, តស្មា ត្វំ –

‘‘សានុំ បពុទ្ធំ វជ្ជាសិ, យក្ខានំ វចនំ ឥទំ;

មាកាសិ បាបកំ កម្មំ, អាវិ វា យទិ វា រហោ.

‘‘សចេ ត្វំ បាបកំ កម្មំ, ករិស្សសិ ករោសិ វា;

ន តេ ទុក្ខា បមុត្យត្ថិ, ឧប្បច្ចាបិ បលាយតោ’’តិ. (សំ. និ. ១.២៣៩; ធ. ប. អដ្ឋ. ២.៣២៥ សានុសាមណេរវត្ថុ) –

ឯវំ ភណាហី’’តិ. ឯវញ្ច បន វត្វា យក្ខិនិមាតា តត្ថេវន្តរធាយិ. មនុស្សមាតា បន តំ សុត្វា បរិទេវសោកសមាបន្នា ចេតោទុក្ខសមប្បិតា អហោសិ. អថ សានុសាមណេរោ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ មាតុ សន្តិកំ ឧបគតោ មាតរំ រោទមានំ ទិស្វា ‘‘អម្ម, កិំ និស្សាយ រោទសី’’តិ វត្វា ‘‘តំ និស្សាយា’’តិ ច វុត្តោ មាតុ ‘‘មតំ វា, អម្ម, រោទន្តិ, យោ វា ជីវំ ន ទិស្សតី’’តិ គាថំ អភាសិ.

៤៤. តស្សត្ថោ – ‘‘អម្ម, រោទន្តា នាម ញាតកា មិត្តា វា អត្តនោ ញាតកំ មិត្តំ វា មតំ ឧទ្ទិស្ស រោទន្តិ បរលោកំ គតត្តា, យោ វា ញាតកោ មិត្តោ វា ជីវំ ជីវន្តោ ទេសន្តរំ បក្កន្តតាយ ច ន ទិស្សតិ, តំ វា ឧទ្ទិស្ស រោទន្តិ, ឧភយម្បេតំ មយិ ន វិជ្ជតិ, ឯវំ សន្តេ ជីវន្តំ ធរមានំ មំ បុរតោ ឋិតំ បស្សន្តី; កស្មា, អម្ម, រោទសិ?មំ ឧទ្ទិស្ស តវ រោទនស្ស ការណមេវ នត្ថី’’តិ.

តំ សុត្វា តស្ស មាតា ‘‘មរណញ្ហេតំ, ភិក្ខវេ, យោ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តតី’’តិ (ម. និ. ៣.៦៣) សុត្តបទានុសារេន ឧប្បព្ពជនំ អរិយស្ស វិនយេ មរណន្តិ ទស្សេន្តី –

‘‘មតំ វា បុត្ត រោទន្តិ, យោ វា ជីវំ ន ទិស្សតិ;

យោ ច កាមេ ចជិត្វាន, បុនរាគច្ឆតេ ឥធ.

‘‘តំ វាបិ បុត្ត រោទន្តិ, បុន ជីវំ មតោ ហិ សោ;

កុក្កុឡា ឧព្ភតោ តាត, កុក្កុឡំ បតិតុមិច្ឆសី’’តិ. (សំ. និ. ១.២៣៩; ធ. ប. អដ្ឋ. ២.សានុសាមណេរវត្ថុ) –

គាថាទ្វយំ អភាសិ.

តត្ថ កាមេ ចជិត្វានាតិ នេក្ខម្មជ្ឈាសយេន វត្ថុកាមេ បហាយ, តញ្ច កិលេសកាមស្ស តទង្គប្បហានវសេន វេទិតព្ពំ. បព្ពជ្ជា ហេត្ថ កាមបរិច្ចាគោ អធិប្បេតោ. បុនរាគច្ឆតេ ឥធាតិ ឥធ គេហេ បុនទេវ អាគច្ឆតិ, ហីនាយាវត្តនំ សន្ធាយ វទតិ. តំ វាបីតិ យោ បព្ពជិត្វា វិព្ភមតិ, តំ វាបិ បុគ្គលំ មតំ វិយមាទិសិយោ រោទន្តិ. កស្មាតិ ចេ? បុន ជីវំ មតោ ហិ សោតិ វិព្ភមនតោ បច្ឆា យោ ជីវន្តោ, សោ គុណមរណេន អត្ថតោ មតោយេវ. ឥទានិស្ស សវិសេសសំវេគំ ជនេតុំ ‘‘កុក្កុឡា’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – ‘‘អហោរត្តំ អាទិត្តំ វិយ ហុត្វា ឌហនដ្ឋេន កុក្កុឡនិរយសទិសត្តា កុក្កុឡា គិហិភាវា អនុកម្បន្តិយា មយា ឧព្ភតោ ឧទ្ធតោ, តាត សានុ, កុក្កុឡំ បតិតុំ ឥច្ឆសិ បតិតុកាមោសី’’តិ.

តំ សុត្វា សានុសាមណេរោ សំវេគជាតោ ហុត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.២១.២៥-២៩) –

‘‘ភុញ្ជន្តំ សមណំ ទិស្វា, វិប្បសន្នមនាវិលំ;

ឃដេនោទកមាទាយ, សិទ្ធត្ថស្ស អទាសហំ.

‘‘និម្មលោ ហោមហំ អជ្ជ, វិមលោ ខីណសំសយោ;

ភវេ និព្ពត្តមានស្ស, ផលំ និព្ពត្តតេ សុភំ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, ឧទកំ យមទាសហំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ទកទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘ឯកសដ្ឋិម្ហិតោ កប្បេ, ឯកោវ វិមលោ អហុ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ថេរោ ឥមិស្សា គាថាយ វសេន ‘‘មយ្ហំ វិបស្សនារម្ភោ អរហត្តប្បត្តិ ច ជាតា’’តិ ឧទានវសេន តមេវ គាថំ បច្ចុទាហាសិ.

សានុត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.