៣. សុមង្គលត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សុមុត្តិកោតិ អាយស្មតោ សុមង្គលត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោបិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តោ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ កាលេ រុក្ខទេវតា ហុត្វា និព្ពត្តិ. សោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ ន្ហាយិត្វា ឯកចីវរំ ឋិតំ ទិស្វា សោមនស្សប្បត្តោ ហុត្វា អប្ផោដេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយា អវិទូរេ អញ្ញតរស្មិំ គាមកេ តាទិសេន កម្មនិស្សន្ទេន ទលិទ្ទកុលេ និព្ពត្តិ. តស្ស សុមង្គលោតិ នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ ខុជ្ជកាសិតនង្គលកុទ្ទាលបរិក្ខារោ ហុត្វា កសិយា ជីវតិ. សោ ឯកទិវសំ រញ្ញា បសេនទិកោសលេន ភគវតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច មហាទានេ បវត្តិយមានេ ទានោបករណានិ គហេត្វា អាគច្ឆន្តេហិ មនុស្សេហិ សទ្ធិំ ទធិឃដំ គហេត្វា អាគតោ ភិក្ខូនំ សក្ការសម្មានំ ទិស្វា ‘‘ឥមេ សមណា សក្យបុត្តិយា សុខុមវត្ថសុនិវត្ថា សុភោជនានិ ភុញ្ជិត្វា និវាតេសុ សេនាសនេសុ វិហរន្តិ, យំនូនាហម្បិ បព្ពជេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា, អញ្ញតរំ មហាថេរំ ឧបសង្កមិត្វា អត្តនោ បព្ពជ្ជាធិប្បាយំ និវេទេសិ. សោ តំ ករុណាយន្តោ បព្ពាជេត្វា កម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិ. សោ អរញ្ញេ វិហរន្តោ ឯកវិហារេ និព្ពិន្នោ ឧក្កណ្ឋិតោ ហុត្វា, វិព្ភមិតុកាមោ ញាតិគាមំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ កច្ឆំ ពន្ធិត្វា ខេត្តំ កសន្តេ កិលិដ្ឋវត្ថនិវត្ថេ សមន្តតោ រជោកិណ្ណសរីរេ វាតាតបេន ផុស្សន្តេ កស្សកេ ទិស្វា, ‘‘មហន្តំ វតិមេ សត្តា ជីវិកនិមិត្តំ ទុក្ខំ បច្ចនុភោន្តី’’តិ សំវេគំ បដិលភិ. ញាណស្ស បរិបាកំ គតត្តា យថាគហិតំ កម្មដ្ឋានំ ឧបដ្ឋាសិ. សោ អញ្ញតរំ រុក្ខមូលំ ឧបគន្ត្វា វិវេកំ លភិត្វា យោនិសោ មនសិករោន្តោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា មគ្គបដិបាដិយា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១២.១១-១៩) –

‘‘អត្ថទស្សី ជិនវរោ, លោកជេដ្ឋោ នរាសភោ;

វិហារា អភិនិក្ខម្ម, តឡាកំ ឧបសង្កមិ.

‘‘ន្ហាត្វា បិត្វា ច សម្ពុទ្ធោ, ឧត្តរិត្វេកចីវរោ;

អដ្ឋាសិ ភគវា តត្ថ, វិលោកេន្តោ ទិសោទិសំ.

‘‘ភវនេ ឧបវិដ្ឋោហំ, អទ្ទសំ លោកនាយកំ;

ហដ្ឋោ ហដ្ឋេន ចិត្តេន, អប្ផោដេសិំ អហំ តទា.

‘‘សតរំសិំវ ជោតន្តំ, បភាសន្តំវ កញ្ចនំ;

នច្ចគីតេ បយុត្តោហំ, បញ្ចង្គតូរិយម្ហិ ច.

‘‘យំ យំ យោនុបបជ្ជាមិ, ទេវត្តំ អថ មានុសំ;

សព្ពេ សត្តេ អភិភោមិ, វិបុលោ ហោតិ មេ យសោ.

‘‘នមោ តេ បុរិសាជញ្ញ, នមោ តេ បុរិសុត្តម;

អត្តានំ តោសយិត្វាន, បរេ តោសេសិ ត្វំ មុនិ.

‘‘បរិគ្គហេ និសីទិត្វា, ហាសំ កត្វាន សុព្ពតេ;

ឧបដ្ឋហិត្វា សម្ពុទ្ធំ, តុសិតំ ឧបបជ្ជហំ.

‘‘សោឡសេតោ កប្បសតេ, ទ្វិនវឯកចិន្តិតា;

សត្តរតនសម្បន្នា, ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា សម្បត្តិំ អត្តនោ ទុក្ខវិមុត្តិញ្ច កិត្តនវសេន ឧទានំ ឧទានេន្តោ ‘‘សុមុត្តិកោ’’តិអាទិមាហ.

៤៣. តត្ថ សុមុត្តិកោតិ សុន្ទរា អច្ចន្តិកតាយ អបុនព្ភវិកា មុត្តិ ឯតស្សាតិ សុមុត្តិកោ. តស្ស បន វិមុត្តិយា បាសំសិយតាយ អច្ឆរិយតាយ ច អប្ផោដេន្តោ អាហ ‘‘សុមុត្តិកោ’’តិ. បុន តត្ថ វិមុត្តិយំ អត្តនោ បសាទស្ស ទឡ្ហភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘សាហុ សុមុត្តិកោម្ហី’’តិ អាហ. ‘‘សាធុ សុដ្ឋុ មុត្តិកោ វតម្ហី’’តិ អត្ថោ. ‘‘កុតោ បនាយំ សុមុត្តិកតា’’តិ? កាមញ្ចាយំ ថេរោ សព្ពស្មាបិ វដ្ដទុក្ខតោ សុវិមុត្តោ, អត្តនោ បន តាវ ឧបដ្ឋិតំ អតិវិយ អនិដ្ឋភូតំ ទុក្ខំ ទស្សេន្តោ ‘‘តីហិ ខុជ្ជកេហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ខុជ្ជកេហីតិ ខុជ្ជសភាវេហិ, ខុជ្ជាការេហិ វា. និស្សក្កវចនញ្ចេតំ មុត្តសទ្ទាបេក្ខាយ. កស្សកោ ហិ អខុជ្ជោបិ សមានោ តីសុ ឋានេសុ អត្តានំ ខុជ្ជំ កត្វា ទស្សេតិ លាយនេ កសនេ កុទ្ទាលកម្មេ ច. យោ ហិ បន កស្សកោ លាយនាទីនិ ករោតិ, តានិបិ អសិតាទីនិ កុដិលាការតោ ខុជ្ជកានីតិ វុត្តំ ‘‘តីហិ ខុជ្ជកេហី’’តិ.

ឥទានិ តានិ សរូបតោ ទស្សេន្តោ ‘‘អសិតាសុ មយា, នង្គលាសុ មយា, ខុទ្ទកុទ្ទាលាសុ មយា’’តិ អាហ. តត្ថ អសិតាសុ មយាតិ លវិត្តេហិ មយា មុត្តន្តិ អត្ថោ. និស្សក្កេ ចេតំ ភុម្មវចនំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. អបរេ បន ‘‘អសិតាសុ មយាតិ លវិត្តេហិ ករណភូតេហិ មយា ខុជ្ជិត’’ន្តិ វទន្តិ. តេសំ មតេន ករណត្ថេ ហេតុម្ហិ វា ភុម្មវចនំ. ‘‘នង្គលាសូ’’តិ លិង្គវិបល្លាសំ កត្វា វុត្តំ, នង្គលេហិ កសិរេហីតិ អត្ថោ. អត្តនា វឡញ្ជិតកុទ្ទាលស្ស សភាវតោ វឡញ្ជនេន វា អប្បកតាយ វុត្តំ ‘‘ខុទ្ទកុទ្ទាលាសូ’’តិ ‘‘កុណ្ឋកុទ្ទាលាសូ’’តិបិ បាឡិ. វឡញ្ជនេនេវ អតិខិណខណិត្តេសូតិ អត្ថោ. ឥធមេវាតិ ម-ការោ បទសន្ធិករោ. អថ វាបីតិ វា-សទ្ទោ និបាតមត្តំ. គាមកេ ឋិតត្តា តានិ អសិតាទីនិ កិញ្ចាបិ ឥធេវ មម សមីបេយេវ, តថាបិ អលមេវ ហោតីតិ អត្ថោ. តុរិតវសេន ចេតំ អាមេឌិតវចនំ. ឈាយាតិ ផលសមាបត្តិជ្ឈានវសេន ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារត្ថំ ទិព្ពវិហារាទិវសេន ច ឈាយ. សុមង្គលាតិ អត្តានំ អាលបតិ. ឈានេ បន អាទរទស្សនត្ថំ អាមេឌិតំ កតំ. អប្បមត្តោ វិហរាតិ សតិបញ្ញាវេបុល្លប្បត្តិយា សព្ពត្ថកមេវ អប្បមត្តោសិ ត្វំ, តស្មា ឥទានិ សុខំ វិហរ, សុមង្គល. កេចិ បន ‘‘អរហត្តំ អប្បត្វា ឯវ វិបស្សនាយ វីថិបដិបន្នាយ សាសនេ សញ្ជាតាភិរតិយា យថានុភូតំ ឃរាវាសទុក្ខំ ជិគុច្ឆន្តោ ថេរោ ឥមំ គាថំ វត្វា បច្ឆា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណី’’តិ វទន្តិ. តេសំ មតេន ‘‘ឈាយ អប្បមត្តោ វិហរា’’តិ បទានំ អត្ថោ វិបស្សនាមគ្គវសេនបិ យុជ្ជតិ ឯវ.

សុមង្គលត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.