២. ខទិរវនិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ចាលេ ឧបចាលេតិ អាយស្មតោ ខទិរវនិយរេវតត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បតិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ តិត្ថនាវិកកុលេ និព្ពត្តិត្វា មហាគង្គាយ បយាគតិត្ថេ តិត្ថនាវាកម្មំ ករោន្តោ ឯកទិវសំ សសាវកសង្ឃំ ភគវន្តំ គង្គាតីរំ ឧបគតំ ទិស្វា បសន្នមានសោ នាវាសង្ឃាដំ យោជេត្វា មហន្តេន បូជាសក្ការេន បរតីរំ បាបេត្វា អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ សត្ថារា អារញ្ញកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបិយមានំ ទិស្វា តទត្ថំ បត្ថនំ បដ្ឋបេត្វា ភគវតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច មហាទានំ បវត្តេសិ. ភគវា ច តស្ស បត្ថនាយ អវជ្ឈភាវំ ព្យាកាសិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ តត្ថ តត្ថ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មគធរដ្ឋេ នាលកគាមេ រូបសារិយា ព្រាហ្មណិយា កុច្ឆិស្មិំ និព្ពត្តិ. តំ វយប្បត្តំ មាតាបិតរោ ឃរពន្ធនេន ពន្ធិតុកាមា ជាតា. សោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស បព្ពជិតភាវំ សុត្វា ‘‘មយ្ហំ ជេដ្ឋភាតា អយ្យោ ឧបតិស្សោ ឥមំ វិភវំ ឆឌ្ឌេត្វា បព្ពជិតោ, តេន វន្តំ ខេឡបិណ្ឌំ កថាហំ បច្ឆា គិលិស្សាមី’’តិ ជាតសំវេគោ បាសំ អនុបគច្ឆនកមិគោ វិយ ញាតកេ វញ្ចេត្វា ហេតុសម្បត្តិយា ចោទិយមានោ ភិក្ខូនំ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មសេនាបតិនោ កនិដ្ឋភាវំ និវេទេត្វា អត្តនោ បព្ពជ្ជាយ ឆន្ទំ អារោចេសិ. ភិក្ខូ តំ បព្ពាជេត្វា បរិបុណ្ណវីសតិវស្សំ ឧបសម្បាទេត្វា កម្មដ្ឋានេ និយោជេសុំ. សោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ខទិរវនំ បវិសិត្វា, ‘‘អរហត្តំ បត្វា ភគវន្តំ ធម្មសេនាបតិញ្ច បស្សិស្សាមី’’តិ ឃដេន្តោ វាយមន្តោ ញាណស្ស បរិបាកគតត្តា នចិរស្សេវ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១.៦២៨-៦៤៣) –

‘‘គង្គា ភាគីរថី នាម, ហិមវន្តា បភាវិតា;

កុតិត្ថេ នាវិកោ អាសិំ, ឱរិមេ ច តរិំ អហំ.

‘‘បទុមុត្តរោ នាយកោ, សម្ពុទ្ធោ ទ្វិបទុត្តមោ;

វសីសតសហស្សេហិ, គង្គាតីរមុបាគតោ.

‘‘ពហូ នាវា សមានេត្វា, វឌ្ឍកីហិ សុសង្ខតំ;

នាវាយ ឆទនំ កត្វា, បដិមានិំ នរាសភំ.

‘‘អាគន្ត្វាន ច សម្ពុទ្ធោ, អារូហិ តញ្ច នាវកំ;

វារិមជ្ឈេ ឋិតោ សត្ថា, ឥមា គាថា អភាសថ.

‘‘យោ សោ តារេសិ សម្ពុទ្ធំ, សង្ឃញ្ចាបិ អនាសវំ;

តេន ចិត្តប្បសាទេន, ទេវលោកេ រមិស្សតិ.

‘‘និព្ពត្តិស្សតិ តេ ព្យម្ហំ, សុកតំ នាវសណ្ឋិតំ;

អាកាសេ បុប្ផឆទនំ, ធារយិស្សតិ សព្ពទា.

‘‘អដ្ឋបញ្ញាសកប្បម្ហិ, តារកោ នាម ខត្តិយោ;

ចាតុរន្តោ វិជិតាវី, ចក្កវត្តី ភវិស្សតិ.

‘‘សត្តបញ្ញាសកប្បម្ហិ, ចម្មកោ នាម ខត្តិយោ;

ឧគ្គច្ឆន្តោវ សូរិយោ, ជោតិស្សតិ មហព្ពលោ.

‘‘កប្បសតសហស្សម្ហិ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘តិទសា សោ ចវិត្វាន, មនុស្សត្តំ គមិស្សតិ;

រេវតោ នាម នាមេន, ព្រហ្មពន្ធុ ភវិស្សតិ.

‘‘អគារា និក្ខមិត្វាន, សុក្កមូលេន ចោទិតោ;

គោតមស្ស ភគវតោ, សាសនេ បព្ពជិស្សតិ.

‘‘សោ បច្ឆា បព្ពជិត្វាន, យុត្តយោគោ វិបស្សកោ;

សព្ពាសវេ បរិញ្ញាយ, និព្ពាយិស្សតិនាសវោ.

‘‘វីរិយំ មេ ធុរធោរយ្ហំ, យោគក្ខេមាធិវាហនំ;

ធារេមិ អន្តិមំ ទេហំ, សម្មាសម្ពុទ្ធសាសនេ.

‘‘សតសហស្សេ កតំ កម្មំ, ផលំ ទស្សេសិ មេ ឥធ;

សុមុត្តោ សរវេគោវ, កិលេសេ ឈាបយី មម.

‘‘តតោ មំ វននិរតំ, ទិស្វា លោកន្តគូ មុនិ;

វនវាសិភិក្ខូនគ្គំ, បញ្ញបេសិ មហាមតិ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឆឡភិញ្ញោ បន ហុត្វា ថេរោ សត្ថារំ ធម្មសេនាបតិញ្ច វន្ទិតុំ សេនាសនំ សំសាមេត្វា បត្តចីវរមាទាយ អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ បត្វា ជេតវនំ បវិសិត្វា សត្ថារំ ធម្មសេនាបតិញ្ច វន្ទិត្វា កតិបាហំ ជេតវនេ វិហាសិ. អថ នំ សត្ថា អរិយគណមជ្ឈេ និសិន្នោ អារញ្ញកានំ ភិក្ខូនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ – ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ អារញ្ញកានំ យទិទំ រេវតោ ខទិរវនិយោ’’តិ (អ. និ. ១.១៩៨, ២០៣). សោ អបរភាគេ អត្តនោ ជាតគាមំ គន្ត្វា ‘‘ចាលា, ឧបចាលា, សីសូបចាលា’’តិ តិស្សន្នំ ភគិនីនំ បុត្តេ ‘‘ចាលា, ឧបចាលា, សីសូបចាលា’’តិ តយោ ភាគិនេយ្យេ អានេត្វា បព្ពាជេត្វា កម្មដ្ឋានេ និយោជេសិ. តេ កម្មដ្ឋានំ អនុយុត្តា វិហរន្តិ. តស្មិញ្ច សមយេ ថេរស្ស កោចិទេវ អាពាធោ ឧប្បន្នោ. តំ សុត្វា សារិបុត្តត្ថេរោ រេវតំ ‘‘គិលានបុច្ឆនំ អធិគមបុច្ឆនញ្ច ករិស្សាមី’’តិ ឧបគច្ឆិ. រេវតត្ថេរោ ធម្មសេនាបតិំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា តេសំ សាមណេរានំ សតុប្បាទនវសេន ឱវទន្តោ ‘‘ចាលេ ឧបចាលេ’’តិ គាថំ អភាសិ.

៤២. តត្ថ ចាលេ ឧបចាលេ សីសូបចាលេតិ តេសំ អាលបនំ. ‘‘ចាលា, ឧបចាលា, សីសូបចាលា’’តិ ហិ ឥត្ថិលិង្គវសេន លទ្ធនាមា តេ តយោ ទារកា បព្ពជិតាបិ តថា វោហរីយន្តិ. ‘‘‘ចាលី, ឧបចាលី, សីសូបចាលី’តិ តេសំ នាម’’ន្តិ ច វទន្តិ. យទត្ថំ ‘‘ចាលា’’តិអាទិនា អាមន្តនំ កតំ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘បតិស្សតា នុ ខោ វិហរថា’’តិ វត្វា តត្ថ ការណមាហ ‘‘អាគតោ វោ វាលំ វិយ វេធី’’តិ. បតិស្សតាតិ បតិស្សតិកា. ខោតិ អវធារណេ. អាគតោតិ អាគច្ឆិ. វោតិ តុម្ហាកំ. វាលំ វិយ វេធីតិ វាលវេធី វិយ, អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – តិក្ខជវននិព្ពេធិកបញ្ញតាយ វាលវេធិរូបោ សត្ថុកប្បោ តុម្ហាកំ មាតុលត្ថេរោ អាគតោ, តស្មា សមណសញ្ញំ ឧបដ្ឋបេត្វា សតិសម្បជញ្ញយុត្តា ឯវ ហុត្វា វិហរថ, ‘‘យថាធិគតេ វិហារេ អប្បមត្តា ភវថា’’តិ.

តំ សុត្វា តេ សាមណេរា ធម្មសេនាបតិស្ស បច្ចុគ្គមនាទិវត្តំ កត្វា ឧភិន្នំ មាតុលត្ថេរានំ បដិសន្ថារវេលាយំ នាតិទូរេ សមាធិំ សមាបជ្ជិត្វា និសីទិំសុ. ធម្មសេនាបតិ រេវតត្ថេរេន សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា ឧដ្ឋាយាសនា តេ សាមណេរេ ឧបសង្កមិ, តេ តថាកាលបរិច្ឆេទស្ស កតត្តា ថេរេ ឧបសង្កមន្តេ ឯវ ឧដ្ឋហិត្វា វន្ទិត្វា អដ្ឋំសុ. ថេរោ ‘‘កតរកតរវិហារេន វិហរថា’’តិ បុច្ឆិត្វា តេហិ ‘‘ឥមាយ ឥមាយា’’តិ វុត្តេ ‘‘ទារកេបិ នាម ឯវំ វិនេន្តោ មយ្ហំ ភាតិកោ បច្ចបាទិ វត ធម្មស្ស អនុធម្ម’’ន្តិ ថេរំ បសំសន្តោ បក្កាមិ.

ខទិរវនិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.